 |
|
18-Jan-2009
10:05:00
شیعری كوردی
لێوان لێوە لە ماناو دەسەڵاتەكانی هەقیقەت سازدانی: سۆران عەزیز
كوردستان راپۆرت: نیمایوشیج دەی پرسی، ئایا شیعر دەرەنجامی پەیوەندی واقیعیانەمانە لەگەڵ دنیای دەرەوە، یان ئایا شیعر گوزارشتە لەخۆمان و تێڕوانینمان، بۆیە منیش دەپرسم ئەگەر شیعر گوزارشتە لە دنیای خودی شاعیر. باشە شیعر دەتوانێت بۆ منی دەرەوەی شاعیر چ بكات؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: من پێموایە خودی شاعیر، بەمانای ئیرادە و رۆحی شاعیر، ئیرادە و رۆحیش بە تێگەیشتنی شۆپنهاوەر و نیچە، سەرچاوەی هەبوون و ژیانن، من گومانێكی زۆر لە ژمارەیەكی زۆری دەقە شیعرییە كوردییەكان دەكەم بەوەی زادەی ئیرادە و رۆحی شاعیر بن، ئەو خودەی جەنابت باسی دەكات بەوەی شیعر گوزارشتی لێبكات، من بۆ خۆم كەم لەو خودانەم لە شیعری كوردیدا دۆزیوەتەوە، شیعری كوردی ئەوەندەی خەریكی ئەقڵی شاعیرە ئەوەندە خەریكی رۆحی نییە، بەمانا قوڵەكەی. شیعری كوردی بەتایبەتی ئەوەی بە نوێ یان هاوچەرخ ناوزەد دەكرێ، من پێموایە سەرچاوەكەی لە فكر و فەلسەفە و ماریفە و ماتماتیك و زانستەوە نزیكترە لەوەی لە رۆح و خود، بۆیە من رەوشەكە بە پێچەوانەی پرسیارەكەی تۆ دەبینم، من پێموایە شیعری كوردی زیاتر گوزارشت لە دەرەوەی شاعیر دەكات و كەم دەق نەبن، ئەگەر نا ئەوانەی تر نەگەیشتوونەتە ئەو ئاستەی دەربڕین لە رۆح و ئیرادەی شاعیر بكەن، بۆیە شیعری كوردی رەنگە زۆری پێبێت بۆ دەرەوەی شاعیر و كەمی پێبێت بۆ خودی خۆی. شیعری كوردی ختمە لەماناو دەسەڵاتەكانی هەقیقەت. پڕە لە ئەقڵێك كە بەردەوام خەریكی راستی و دەسەڵات و مانایە. پڕە لە ناسنامە و شووناس. ئەمانەش هەمووی سەرچاوەكەی منی دەرەوەی شاعیرە نەوەك رۆحی. كوردستان راپۆرت: ئایا شیعر چەند دەتوانێت بەشداری بكات لە دۆزینەوەی ئەو خودە هەستیار و وشیار رۆشن پاكیزە و راستەقینە بەهرەمەند و میهرەبانەی لەدەروونی هەموو تاكێكدا بونێكی شاراوە و نادیار و نابەرجەستەی هەیە و هەمیشە مرۆڤ ئاراستە دەكات بۆ جوانی و عەشق و سۆز و وەفا و مرۆڤ دۆستی و لەبەرامبەریشیدا ئادەمیزاد دڵبەست دەكات لەرق و خیانەت و بەدرەفتاری بەدگفتاری بەدهەستی بەدنەستی و بەدبینی؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: سەرەتا قوربان دەبێت ئەوە بڵێم كۆمەڵێك لەو چەمكانەی تۆ بەكاریان دەبەیت لە پرسیارەكەت وەك (وشیار، رۆشن، پاكیزە، راستەقینە، جوانی، وەفا، خیانەت، بەدرەفتاری، بەدگفتاری، بەدهەستی و بەدەكانی دی) ئەم چەمكانە رەنگە پەیوەندییان بە شیعرەوە نەبێت، پەیوەندییان بە خود و رۆح و ئیرادەی مرۆڤیشەوە نەبێت، ئەم چەمكانە زیاتر زادەی ئەو دەسەڵاتانەن كە دەیانەوێ ژیان بەتەبایی لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی خۆیان رێكخەنەوە، شیعر ئەو چەمكانە نا ناسێ، ئەوەی ئەو چەمكانە دەخاتە ناو شیعرەوە بەرژەوەندی شاعیرەكانە، كە وایان لێدەكات لە دەسەڵاتێك بگەڕێن ودنیای پێ دابەشكەنە سەر ئەو تەوەرانە. خۆیان پێ جوان و وەفادار و عاشق و سۆزدار و مرۆڤدۆست و هتد بكەن. ئەمانە ماسكن و شاعیر لە ژێرییەوە هەبوون و ژیان دەشارێتەوە، دواتریش شیعریش دەكاتە یەكێك لەكەرەستەكانی بۆ گەڕان لە دەسەڵات و بەرژەوەندییەكانی خۆی. شیعر رێكخستنەوی دنیا و ژیان و هەبوونە بەدەر لەو چەمكانە، بەدەر لەو مانا و دەسەڵاتانەی شاعیر، شیعر دوورە لە دەسەڵاتی شاعیر و دنیایەكە لە ئاماژە و فانتازیا، شیعر فانتازیایە، فانتازیاش ختمبوونە لە ئیرادە و رۆح زۆر بەسادەیی. كوردستان راپۆرت: ئایا شیعر دەتوانێت پەیوەندی مرۆڤ بەدنیا ببەستێتەوە، بەمانایەكیتر، ئایا شیعر دەتوانێت مرۆڤ و سروشت ئاشت بكاتەوە یان زمانێك بەرهەمبێنێت لەنێوان مرۆڤ و شتەكاندا و فەرهەنگێك فەراهەم بهێنێت لێوان لێوبێت لەپێناسی مرۆڤ بۆ پەنها نەكانی ژیان و نهێنیە ورد و درشتەكانی بونەوەر؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: رەنگە هونەر بەگشتی بتوانێت ئەم كارە بكات، موزیك شێوەكاری و شیعریش دەتوانن مرۆڤ بە دنیا ببەستنەوە، بەستنەوەیەك وەك بەستنەوەی فەلسەفە و عەقڵ نا، بەستنەوەیەكی جیاواز كە خودی پرۆسەی هونەر و نووسینیش دەخاتە پەیوەندییەكی رۆحیانەوە، واتە نووسین و هونەر ببنە ئاوێنەی ئیرادە و رۆح نەوەك دنیایەكی جێگرەوە بۆ رۆح، بەڵكو نووسین خۆی ببێتە ماڵی رۆح و رۆحیش لە نووسیندا خۆی بەرجەستە بكاتەوە و ببێتە هەبوون و ژیان، شیعر رەنگە زیاتر لە كایەكانی دیكەی ئەدەب بتوانێت بەوكارە رابێت، چونكە زمانەكەی گەڕانە لە قوڵایی و كاریگەرییەكانیشی شۆڕ دەبنەوە بۆ ناو ئیرادەی مرۆڤ، ئەو پێناسانەی شیعریش دەیداتە مرۆڤ پێناسی فەلسەفی و كۆمەڵایەتی و مەعریفی و ئەقڵانی نین، بەڵكو رۆحین، پەنهانەكانی ژیان بە فانتازیا و ستاتیكا پێشكەش دەكات و چێژیش دەبەخشێتە خوێنەرێك كە لە رۆحی لە شتەكاندا دەگەڕێت و دەیەوێت رۆحی خۆی بەو دنیایە ببەستێتەوە. كوردستان راپۆرت: ئایا شیعر تاچەند دەتوانێت شوێنگەی مرۆڤ لەم گەردوونە پان و بەرینەدا دەست نیشان بكات روونتر بڵێم چەند دەتوانێ وا لەمرۆڤ بكات لەخۆی بپرسێت (بۆچی لەسەر ئەم زەویەم) و ئەركی من لەم ژیان و گەردونەدا چییە؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: رەنگە ئەم پرسانە شیعر زیاترلە فەلسەفە نزیك بكەنەوە، نەوەك لە خودی رۆحیانەی شیعر، بەڵام دیارە پاككردنەوەی شیعر لەفەلسەفە كارێكی سەخت و قورسە و تا ئێستاش نەكراوە ئەدەب و زۆر لە زانستەكانیش لە فەلسەفە پاك بكرێنەوە، من گەورەیی شیعر لەم پرسیارەدا نابینمەوە و ئەم پرسیارە بەهایەكی گەورەتر بە شیعر نابەخشێت، بە پێچەوانەوە ئەم پرسیارە شیعر لە رۆحی خۆی دوور دەخاتەوە و لەفەلسەفەی نزیك دەكاتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا شعر ئەم پرسیارەی لە لای خەیام و ئەبی عەلای مەعەڕی و مەحوی و شاعیرانی دیكەش كردووە و رەنگە هەر یەكەشیان بەشێوەیەك وەڵامیان دابێتەوە. یان راڤەیەكیان بۆ بوونی مرۆڤ لەسەر ئەم زەوییەدا كردبێت، بەڵام دیاریكردنی ئەركی مرۆڤ لەم ژیان و گەردوونەدا لە لایەن شیعرەوە یەك وەڵام و یەك دەستنیشانكردن نییە، فرەییەك لە پێشبەری و بیر وبۆچوون هەن، هەیە ئەركی مرۆڤی بە شێتبوون دیاریكردووە هەیە بە باڵاكردنی، هەیە بە خۆكوشتن و پووچییەتی، هەیە بە چێژ، هەیە بە زوهد و گەیشتنە پلەی نێرڤانا و هەیە بەهێز و هتد... كوردستان راپۆرت: ئایا روئیا (خەونگەری ژیانبینی) لەنێو شیعردا چۆن دادەمەزرێنێت؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: من ئەوەی بەلامەوە گرنگترە لە ژیانبینی خودی ژیانكردنە، نەوەك دیتن، دیتن بە تەنیا بەس نییە بۆ ژیان، مرۆڤ لە شیعر و دەرەوەی شیعردا پێویستی بە ژیانكردنە، نەوەك تەنیا دیتنی، تەماشاكردنی ژیان بەو هەموو پووچییەتی و توڕەهاتی و كارەسات ومەترسیانەوە، هێزێكی گەورەی رۆحی دەوێ، بەڵام لەو گەورەتر و باڵاتر و بە چێژتر ئەوەیە ئەو ژیانە پووچ و توڕەهات و پڕ مەترسییە بژیت و لە شیعریشدا بتوانی بە زمانێكی شیعرییانەوە دەربڕینی لێبكەیت. كوردستان راپۆرت: (سوهراب) بەهەموو دەقە شیعریەكانیەوە یەك رستەی پێگوتین ئەی مرۆڤ ستایشی ژیان بكە و هەتا دەتوانیت رێز لەشتەكان بگرە (مەحوی) بەهەموو بەیتەكانیەوە ئەو هاوارەی لەدەروونماندا جێهێشت (بتوێنەوە لەعەشقدا )ئەم رستە شیعریانە چۆن دروست دەبێت و لە ئایندەدا دەتوانێت چ رستەیەكی تایبەتی شیعری بەئێمە بڵێت؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: سوهراب بە شیعر و نیچە بە فەلسەفە و شیعر و مەحوی بە شیعر و فەلسەفەی هندییە كۆنەكان و بودا و دیۆنیسیۆس و خەیام و زۆرانی تریش رستەی شیعری جوانییان بۆ بەجێهێشتووین، گەیشتن بەم رستە شیعرییانە رۆحی لە پشتە، رۆحێكی سەرگەردان و ترسناك و گەڕیدە لە هەقیقەت، رۆحێكی یەكانگیر لەگەڵ هەبوون و ژیانی ئەوكەسانە، بەو مانایەی هەبوون و بیرو رۆحی ئەو كەسانە لە ئیرادەیەك بەرجەستە بووە كە لەرێی نووسیندا دەربڕینیان لە خۆكردووە، ئەو نوسینانە دەربڕین لە هەبوونێك دەكەن كە هەبوونێكی ئیرادەییانەیە بە پلە یەك. لە (ئایندەشدا) ئەوەمان پێدەڵێت كە ئەوەی هەیە ئێستایە، دوێنێ نییە و بەیانیش نییە، ئێستایەك هەیە كە پێویستە لە ناویدا بژین، توانەوە لە عەشقدا توانەوەی رۆحە لە قوڵایی خۆیدا. كوردستان راپۆرت: زمان لەگفتوگۆدا كاری گواستنەوەی مەرام و راز و نیازەكانە، وەلێ لەشیعردا لەگەڵ هەندێ ئەركی جوانیگەری دەقیشی لە ئەستۆیە تا ئەو رادەیەی بەشداری لەدارشتنی سیستەم و شێوازی (قسەكردن)ی تایبەتیش دەكات لەیادەوەری خوێنەردا، ئەم زمانە رون و تۆكمە و قوڵە چۆن دروست دەبێت بەچ شێوەیەك پەرش دەكرێت بەسەر پانتای دەقدا؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: زۆر بەكورتی دەڵێم زمان ئەگەر بووە ئاماژە ئەوكاتە ئەو ئەركە جێبەجێدەكات، بەڵام ئەرك بەومانایە نا كە شتێكە (پێویستە یان مەفروزە) چونكە شیعر ئەوە نییە شتێك لەسەرخۆیدا فەرزبكات یان لەژێر زەبر و جەبرییەتی پێویستییەك لەدەرەوەی خۆیدا زمانێك بەرهەمبێنێت. هەتا جوانیش لە شیعردا ئەرك و پێویستییەكی دەرەكی نییە شیعر هانای بۆ ببات بۆ ئەوەی خۆی پێ ساغ بكاتەوە، گرینگی زمان و جوانی لە شیعردا لەوەدایە كە شیعر خۆی لە قوڵایی رۆحەوە دێت، لە پشت ئەقڵ و سستەمەكانی بیركردنەوە و سستەمەكانی زمانیشەوە دێت، بنەمای زمانی شیعری فانتازیا و ئاماژەیە، هیچ بوونەوەرێك و چەمكێك لە شیعردا وەك خۆی نامێنێتەوە، نە خودا و نە فەلسەفە و نە ئەقڵ و نە مەعریفە و نە شەیتان و نەهێز و نە هیچ شتێك لەناو شیعردا خۆیان نین وەك لە دەرەوەی شیعردا، زمانی شیعری دەتوانێ هەموو شتێك لەناو خۆیدا بپێچێتەوە و جیهانەكانی دەرەوە تەفروتونا بكات، زمانی شیعری تێكدانی جیهانەكانی دەرەوەی شیعرە و رێكخستنەوەیەتی وەك ئەوەی خۆی دەیەوێت لەناو رۆحی خۆیدا. كوردستان راپۆرت: تەم و مژ و ناڕونی لەدەقدا بۆ پێنەگەشتنی زمان و ژیانبینی شاعیر دەگەڕێتەوە، یان بۆ قورسی ناوەڕۆك و بابەت و مانا و رەمزەكان؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: خوێنەری نا ئەخلاقگەرا دەتوانێت هەموو شیعرێك رووت بكاتەوە و خوێندنەوەیەكی بۆ بكات، دەربازبوون لە میتۆد و دەسەڵاتی میتۆدەكانی خوێندنەوە ئازادییەكی رەها دەداتە خوێنەر بۆ ئەوەی بچێتە ناو تەمومژی شیعر و لەوێوە گەڕانێكی چێژدار بكات و زۆر شت لە دەقدا ببینێتەوە، ئازادی لە خوێندنەوەدا لەگەڵ هەبوونی پاشخانێكی ماریفی دەتوانێت بەناو زمان و ژیانبینی و ناوەڕۆك و بابەت و مانا و رەمزەكان شۆڕبێتەوە. بەڵام بۆ وەڵامی پرسیارەكەت ئەوەندە دەڵێم، چونكە زمانی شیعر زمانی ئاماژەیە و زمانی گەیاندنی مانا نییە و دواتریش زمانی شیعر زمانی بەرهەمهێنانی ماناشە، بۆیە ئەمە رەنگە دەستی هەبێت لە دروستكردنی تەمومژ یان ناڕوونی. كوردستان راپۆرت: ئایا یادەوەری مرۆڤایەتی بەتایبەتی هی شاعیر چ پەنجەرەیەك بەڕووی دەقدا دەكاتەوە؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: یادەوەری شاعیر ئەگەر پەنچەرەیەك بە رووی دەقدا بكاتەوە، ئەوە پەنچەرەی هەقیقەتەكانی شاعیرە كە رەنگە لە ساتە ئاساییەكاندا نەتوانێت بیانخاتە پەنچەرەی كۆمەڵگەوە، یان ژیانی ئاساییەوە، كە ئەمەش وادەكات پەیوەندی نووسین و نووسەر پەیوەندییەكی راستەوخۆی رۆحی بەردەوام نەبێت، چونكە یادەوەری بەمانای حەشارگەی خەون و خولیا و ئارەزووە هەقیقییەكانی شاعیر، رەنگە سەخت بێت لەدەرەوەی شیعردا شاعیر بتوانێت راشكاوانە باس لەو حەشارگەیە بكات كا چی تێدایە، بەڵام لە شیعردا ئەو ئازادییە هەیە و مەسەلەكەش رێژەییە. كوردستان راپۆرت: ئایا شیعر وشیاركەرەوە و رۆشنكەرە و حەسێنەرەوەی دڵ و دەروون و بیرو هۆش و رۆحیانەتی ئەویترە؟ یان ناساندنی بەهرە و توانست و خۆزگە و خەون و مەرامە مرۆڤایەتیەكانی (من)ە بەئەوانیتر؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: ئەمەشیان مەسەلەیەكی رێژەییە و رەنگە شیعرێك بتوانێت هەردووكیان لە خۆدا بگرێت و رەنگیشە شیعر هەبێت نە ئەو بێت و نە ئەم. كوردستان راپۆرت: (نازك الملائیكە) لای عەرەب (فروخ) لای فارس توانیان شیعری عەرەبی و فارسی نەشونما پێ بكەن، لە قۆناخێكەوە بۆ قۆناخێكی درەوشاوەتر بیگوازنەوە. ئەی بۆچی لای كورد ئافرەتە شاعیرێكی لەو جۆرانە هەڵنەكەوت تا سەرمەشقی بزاڤێكی شیعری گەورە بكات؟ هۆشەنگ شێخ محەمەد: ئەگەر وەڵامێكم پێبێت بۆ ئەو پرسیارە ئەوە دەڵێم، رەنگە هۆكار زۆربن لەدەرەوەی شیعردا كە وایان كردبێت ئافرەتی كورد لە هەموو رووێكەوە بندەست و چەوساوە و نا ئازاد بێت، بەڵام ئەم هۆكارانە بەس نین، چونكە من پێموایە پیاوی كوردیش بەهەمان شێوە بندەست و چەوساوە و ئازاد نییە، بەڵام شاعیرییان تێدایە. ئەگەر لێرە هۆكارێك دەست نیشان بكەم، كە راستەوخۆ پەیوەندی بە شیعرەوە هەبێت ئەویش ئەوەیە، رەنگە تا ئێستا شاعیرێكی ژن نەهاتبێت بە باكگراوندێكی رۆشنبیری گەورەوە دەربڕین لە رۆح و ئیرادەی خۆی بكات.
|
