خواندنه‌ك بو هه‌لبه‌ستا "ئاسمان دووره‌"خواندنه‌كا ده‌روونى-جڤاكى د. عارف حيتۆ

 

 

خواندنه‌ك بو هه‌لبه‌ستا "ئاسمان دووره‌"

خواندنه‌كا ده‌روونى-جڤاكى

 

د. عارف حيتۆ

 

ئاسمان دووره‌، ناڤێ هه‌لبه‌سته‌كێيه‌ ب خامه‌يێ خانما هێژا په‌رى شێخ صالح هاتييه‌ نڤيسين و ل كۆڤارا هه‌نار يا هژمار (30) يا ته‌ممۆزا 2008ێ هاتييه‌ به‌لاڤكرن. ئه‌ڤ هه‌لبه‌سته‌ ژ كۆمه‌كا وێنه‌يێن شعرى يێن پێكڤه‌گرێدايى و پێشبينى يێن هلگرتى يێن كو خه‌م و بێزارى پێڤه‌ بووينه‌ نۆژ، هاتييه‌ ڤه‌هاندن. ئه‌م ژى ل گوره‌ى ديتن و شرۆڤه‌كرنێن خوه‌ يێن كه‌سۆكى دێ خوينين و دانينه‌ به‌ر ده‌ستێ دۆست و عاشقێن شعرا كوردى. ئه‌ڤ خواندنه‌ دێ دچوارچۆڤێ لايه‌نێن جڤاكى و هه‌ستێن ده‌روونيدا بيت.

 

ده‌سپێك

شعر؛  ئازراندنا هه‌ستێن نازكه‌ و لێگه‌ريانه‌كا به‌رده‌وام ل پرسيارێن ئازراندى و بێ به‌رسڤ.

شعر؛ مه‌له‌ڤانيكرنه‌ دنه‌دياريێدا و خوه‌ داوه‌شاندنا ژ نشكاڤه‌يه‌، ژ ئاسمانه‌كێ فره‌ه و بلند به‌ر ب جادده‌ يێن مشتى مرۆڤ. و كه‌تواره‌كێ ژيان تێدا دبيته‌ تورينه‌كا نازك و جوان پر ژ خۆشيێ.

شعر: ئه‌يۆنێن گه‌رمن ل دۆر ته‌وه‌رێ مرۆڤى دزڤرن و هه‌ر چى رازا ڤه‌شارتى هه‌يه‌ ب رويسى دادنيته‌ سه‌ر روويێ كاغه‌زه‌كا سپى يا هێشتا كچين.

شعر: پێشمه‌رگه‌كه‌ ژگولله‌يێن خوه‌ يێن نه‌ ته‌قاندى گول و به‌يبوون و نێرگزان دكه‌ته‌ رستك و ل ستوويێ به‌ردلكان را دله‌ييزينيت.

شعر: پێشبينى يێن عاشقه‌كێ شه‌يدا و سه‌وداسه‌ره‌، ژگولێن ناڤ باخچه‌يان شمشيرێن تيژ و درێژ چێ دكه‌ت و ژبو ئاشتيێ ماهينێن كه‌حێل دبه‌زينيت.

شعر: دلده‌رێژكرنه‌كا ده‌روونييه‌ و هه‌ست و نه‌ست و لڤينێن حێنجێن مرۆڤى پێ ئارام دبن.

شعر؛ په‌يامه‌كا خودايى يه‌ و جوانترين خه‌لاتێن خوداڤه‌ندانه‌ ژبو جوانكرنا ژيانێ خۆشيا مرۆڤى.

شعر؛ مێبازه‌كێ پلان ئاشكرايه‌ و تيرێن ئاوران به‌ر دده‌ته‌ گولان و شنه‌بايێ هين و هه‌ناسه‌ يێن ئاخينكاوى يێن گه‌رم. ئه‌گه‌ر لابۆره‌ك هه‌با و فه‌حسا گه‌ردێن باى پێ كربا، دا شعرێن نارينكاوى يێن چووچكان و ئاخينكێن عاشقان و سلاڤێن به‌لگه‌چليا بو ئاخێ تێدا بينيت.

شعر؛ كۆمه‌كا ده‌ربرينێن هه‌ڤدژ و هه‌ڤواتا و موفاره‌قه‌يێن جوانه‌ كو دبيته‌ خۆديكا ژيانا سرۆشتى يا مرۆڤى، مفايه‌كێ ئه‌پستمى و خۆشيه‌كا ده‌روونى دده‌ته‌ وه‌رگرى.

شعر؛ نه‌ سكه‌يێ ترِێنێيه‌ و ب رێڤه‌چوونه‌كا له‌شكه‌رى يا هه‌ڤسه‌نگ و هه‌ڤده‌نگ و هه‌ڤره‌نگ  دگه‌هته‌ رێژگه‌هێ. ئوو نه‌ به‌رنامه‌ و ناڤه‌رۆكا حزبه‌كا ئيديولۆژيسته‌ كو بابه‌ته‌كى باركه‌ت و ژ هه‌مى لايانڤه‌ گويفكا ببه‌تێ.

شعر شعره‌ و چ دى نه‌ ...!!

 

ژيان بازنه‌يه‌كێ داخراوه‌

خانما هه‌لبه‌ستڤان شعرا خوه‌ ب وێنه‌يه‌كێ فه‌لسه‌فى ده‌ست پێ دكه‌ت و به‌حسى بازنه‌يه‌كێ داخراو دكه‌ت، كو نه‌ چ سه‌ره‌تايى هه‌نه‌ و ل چ به‌نده‌ران ب دوماهى ناهێت. ئانكو رامانه‌كا به‌رده‌واميێ دده‌ته‌ ژيانێ كو كوپيه‌كێ دووباره‌كرييه‌.

وا ده‌بينم

هيچ شتێك سه‌ره‌تايى نييه‌

هيچ شتێك كۆتايى نييه‌

ئه‌ڤ ميناكێ دووباره‌كرى ل سه‌ر شه‌نگستێ دووانيه‌كێ هه‌ڤدژ هاتييه‌ ئاڤاكرن، سه‌ره‌تايى/ كۆتايى. هه‌روه‌كو دفه‌لسه‌فێدا هاتييه‌ خوياكرن كو هه‌ر په‌يڤه‌ك بها و رامانا خوه‌ ژ هه‌ڤدژێ خوه‌ وه‌ردگريت. ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تايى نه‌بيت كۆتايى ژى نينه‌. هه‌روه‌سا كۆتايى ژى بهايێ خوه‌ ژ هه‌بوونا سه‌ره‌تاييێ وه‌ردگريت. ئانكۆ هه‌ر سه‌ره‌تاييه‌كێ كۆتاييه‌ك بو هه‌يه‌ و هه‌ر كۆتاييه‌كا هه‌بيت، ژ سه‌ره‌تاييه‌كێ ده‌ست پێ دكه‌ت. ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌م دكارين بێژين كو سه‌ره‌تايى و كۆتايى دبنه‌ دوو جه‌وسه‌رێن هه‌ڤكويف و ئێكسان (سه‌ره‌تايى=كۆتايى).

ئه‌ڤ وێنه‌يێ شعرى بياڤه‌كێ ده‌رڤه‌كرى ل به‌ر وه‌رگرى ڤه‌دكه‌ت، كو وه‌رگر ژى ب هه‌مان ئاست و به‌رپرسيارى يا شاعرى هزرا خوه‌ دڤێ فه‌لسه‌فا كو دێ هێته‌ گۆتندا بكه‌ت و ديتنێن خوه‌ يێن كه‌سۆكى ده‌رببرِيت. ل ڤێ ده‌سپێكا فه‌لسه‌فى، هه‌لبه‌ستڤان ئيشاره‌ته‌كا ئاشكرا دده‌ته‌ وه‌رگرى كو ئه‌ڤ هزرا هه‌يى ديتنه‌كا پوخته‌ ژ هه‌ستا وێ يا شاعر ده‌ركه‌فتييه‌. نه‌ دووره‌ ئه‌ڤ ديتنا هه‌لبه‌ستڤانێ نه‌ كه‌توارى و چه‌وت بيت ژى، لێ ديتنا وێيه‌ و داخوازه‌كه‌ ژبو خوياكرن و به‌ليكرنا ديتنێن دى يێن به‌رانبه‌ر. لێ ژبه‌ر كو  شاعران جيهانه‌كا تايبه‌ت و مشت غرۆر و باوه‌رى ب خوه‌ بوون هه‌يه‌، له‌وا ئه‌م دكارين بێژين كو ده‌سته‌واژه‌يا (وا ده‌بينم)، ژبلى دياركرنا خوه‌ييێ خوه‌ يێ ئاگه‌هدار و هه‌بوونه‌كا به‌رجه‌سته‌كرى دناڤ جڤاكه‌كێ كو فه‌ره‌ داخبار ببيت و ئاكامدار، هه‌روه‌سا داخوازه‌كو ژبو زێده‌كرنا كاروانى يێن هه‌مان ديتنا هه‌يى كو ب ئاييرده‌يه‌كا كۆمێ دلده‌رێژكرنا كه‌تواره‌كێ ره‌تكرى بكه‌ن.

نه‌ بوونا ده‌سپێك و دوماهيا تشتان، نيشانه‌كه‌ ژبو عه‌ده‌ميه‌تا وان تشتان. ب هه‌مان شێوه‌يێ دووانى يا ئێكێ (ده‌سپێك/ دوماهى)، دئه‌نجامدا دووانييه‌كا دى په‌يدا دبيت كو هه‌بوون و نه‌بوونه‌. ئه‌ڤجا ب نه‌بوونا ده‌سپێك و دوماهيێ، كريارا نه‌بوونێ دهێته‌ خوياكرن. نه‌بوونا هه‌رتشته‌كى ل هه‌مبه‌ر هه‌بوونه‌كێ رادوه‌ستيت. ئانكو ده‌مێ ئه‌م دبێژين فلان تشت نينه‌، رامانا وێ ئه‌وه‌ كو دبنه‌ره‌تدا هه‌بوو، يان ل جه يان ده‌مه‌كێ دى هه‌بوو يان هه‌يه‌ يان ژى فه‌ره‌ هه‌بيت. ده‌مێ ئه‌ڤ نه‌بوونه‌ هه‌مى تشتێن ژيانێ ڤه‌دگريت، هينگى هزرا مه‌ به‌ر ب هه‌بوونه‌كا گه‌له‌مپه‌رى ژبو هه‌مى تشتێن ژيانێ دچيت. ئه‌ڤجا ڤه‌رێژ و رامانێن ڤه‌شارتى يێن ڤێ خوياكرنێ دبيته‌ ئيشاره‌ته‌كا جه‌ڤه‌نگى ژبو بێزاريه‌كا كپ و مات و سه‌ركوتكرى كو هه‌لبه‌ستڤان ده‌ربرينا هه‌لويسته‌كێ به‌رهه‌لست و ژێ نه‌ رازى ل هه‌مبه‌رى ژيانا خوه‌ و جڤاكێ خوه‌ (يان ب كێمى ئه‌و ژيانا د خه‌ون و خه‌يالا خوه‌دا ئافراندى) ده‌ردبرِيت. چوارچۆڤه‌كرنا ژيانێ دناڤ بازنه‌كێ دائێخستيدا ره‌تكرنا كه‌تواره‌كێ نه‌ دادپه‌روه‌ر و ئاژاوه‌يى يه‌ كو دگه‌ل حه‌ز و ديتنێن هه‌لبه‌ستڤانێ ناگونجيت، يان ژى نه‌ ئه‌وه‌ يا وێ دڤێت.

مشه‌ جاران ره‌خنه‌ڤان و وه‌رگرێن شعرێ، هه‌لويست و ميناكێن هه‌لچوويى دناڤ رێزكێن شعرێدا ب هه‌لچوون و دلينى و هه‌لويستێن كه‌سۆكى يێن شاعريڤه‌ گرێدده‌ن. ئه‌ڤجا ئه‌گه‌ر ب ڤى پيڤه‌رى ل  هه‌لويستێ ئاشكرا كريێ هه‌لبه‌ستێ مێزه‌ كه‌ين و ڤه‌گه‌ريننه‌ڤه‌ سه‌ر بارێ ده‌روونيێ كه‌سۆكيێ خوه‌ييێ نڤيسه‌رێ، دێ بينين كو كۆمه‌كا ئاسته‌نگ  و به‌ربه‌ستان درێكا پێنگاڤێن وێره‌كێن وێدا هه‌نه‌ و ب نه‌چارى ته‌قه‌بولا ڤێ ره‌وشا هه‌يى كرييه‌. ئانكو ئه‌ڤ ديتنا ده‌رگه‌هێ شعرا خوه‌ پێ ڤه‌كرى ئيشاره‌ته‌كه‌ ژبو هندێ كو ئه‌ڤ ژيانا هه‌يى، نه‌ خۆديكا ئاوات و شيانێن وێيه‌، لێ شويرهه‌كا بلند و ئاسێ  ئه‌ڤ هه‌ستێن فيرهايى چوارچۆڤه‌كرينه‌ و ئێخستينه‌ دناڤ گێژه‌ڤانكه‌كا ئابلۆقه‌كريدا.

 

 

لادانا په‌رده‌يان

ب حوكمێ سه‌ربۆرا مرۆڤى دژيانێدا، هه‌رده‌م دزانيت كو ل پشت په‌نجه‌رێن په‌رده‌كرى بياڤه‌كێ به‌رفره‌هێ سرۆشتى و جوانيێ و پێزانينان هه‌يه‌، خۆ ئه‌گه‌ر مرۆڤ ب گوهى نه‌ بهيسيت ژى، دێ ب چاڤى بينيت. لێ سه‌ره‌راى ڤێ زانينا ب سه‌ربۆرێ مرۆڤ فێربوويێ، هه‌رده‌م په‌رده‌يان ڤه‌دده‌ت كو چاڤێن خوه‌ ل جوانى يا جيهانا ژده‌رڤه‌ بچه‌رينيت. ب هه‌مان شێوه‌يێ ڤێ شاره‌زايى يا زانينێ، وه‌رگرێ شاره‌زايێ شعرێ ژى دكاريت گه‌له‌ك رازێن نه‌ ئاشكرا كرى يێن دناڤ رێزكێن شعرێدا بخوينيت و تێ بگه‌هيت. لێ مشه‌ جاران شاعر ژبو پشتراستبوونێ يان ژبو خۆشيا خوه‌ په‌رده‌يێن به‌ر په‌نجه‌رێن ميناكێن شعرێ ڤه‌دده‌ت كو وه‌رگر ب ئاشكرايى هزر و دلينى و پێشبينى يێن ده‌ربراندى دشعرێدا ببينيت.

شاعرا مه‌ ژى ئه‌و ترس هه‌يه‌ كو وه‌رگر ب مه‌ره‌ما دلێ وێ نه‌ حه‌سيێت و ب دروستى تێ نه‌گه‌هيت، له‌وا هه‌ولدده‌ت كو ڤێ ره‌وشا خوه‌ يا بازنه‌يى پتر روهن و ئاشكراكه‌ت، حه‌زا خوه‌ يا فرِينێ و شيانێن خوه‌ يێن ڤه‌شارتى دانته‌ سه‌ر مێزا وه‌رگرى كو هه‌موو رێ ل به‌ر خوياكرى بن:

سێبه‌ره‌ نامۆكه‌

هه‌رده‌م

شه‌قامه‌كان ده‌دزێ.

سيبه‌ر، سيبه‌را ناخێ هه‌لگرتيێ شاعرييه‌ دنه‌هۆشيێدا. ئه‌گه‌ر ژبه‌ر كۆما عورف و عه‌ده‌تێن جڤاكى سه‌ره‌ده‌ريێ بكه‌ت و ب سرۆشتى ره‌فتاركه‌ت، ره‌هه‌كا نامۆييێ دناڤ ناخێ وێ يێ كووردا هه‌يه‌ و ب سيبه‌را خوه‌ يا هه‌موو كه‌س نه‌ بينن ده‌ردبرِيت. ئه‌گه‌ر ب رويتى ل په‌يڤا (هه‌رده‌م) مێزه‌كه‌ين، دێ دوو رامانێن هه‌ڤدژ ب خۆڤه‌ گريت. ئه‌و هه‌رده‌ما ب خۆشيێڤه‌ گرێدايى و هه‌رده‌مه‌كا دى يا ب نه‌خۆشيێڤه‌ هه‌ڤبه‌ند. ئه‌ڤ هه‌ردوو رامانه‌ ب هه‌ڤۆكێن پێشى و پاشى يا ڤێ په‌يڤێڤه‌ دهێنه‌ ده‌سنيشانكرن. ده‌مێ ئه‌م ببێژن "ئه‌ز هه‌رده‌م سه‌ركه‌فتى و دلخۆشم"، نيشانا خۆشى و رازيبوونێ دده‌ت. لێ ئه‌گه‌ر بهێته‌ گۆتن كو "حه‌ز و نيازێن پێشكه‌فتنخواز ل به‌ر هێزا شۆپپارێزيێ هه‌رده‌م لاواز و سه‌ركوتكرينه‌"، دێ نيشانا بێزاريێ و سه‌تمينێ بيت. لێ هنده‌ك جاران ژى ل گوره‌ى ديتن و سه‌ربۆرێن وه‌رگرى دهێته‌ گوهورين: بو نموونه‌ دنموونه‌يا دووێدا؛ ژبو شۆپپارێزان ئه‌و هه‌رده‌مه‌ كرياره‌كا دلخۆشكه‌ر و هه‌سته‌كا سه‌ركه‌فتنێ دده‌ت، ژبو نووخواز و كه‌سێن ياخى يێن پێشكه‌فتنخواز كرياره‌كا نه‌خۆش و ئاسته‌نگه‌.

دڤى وێنه‌يێ شعريدا، ده‌مێ سيبه‌را نامۆ جادده‌يان ددزيت؛ فه‌ره‌ ئه‌م ئه‌م وێنه‌ى ژێكڤه‌كه‌ين و ب تاك تاكه‌ سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل "سيبه‌ر، نامۆ، دزينا جادده‌يان" بكه‌ين. سيبه‌ر؛ پشكه‌كا گوهوره‌ ب خوه‌ييێ تشته‌كيڤه‌، ل گوره‌ى ده‌مسال و دژوارى و لاوازى يا تيرۆژكێن رۆژێ و رۆناهيێ دهێته‌ گوهورين. لێ دهه‌مى حاله‌تاندا نه‌ تشت ب خوه‌يه‌، به‌لكو دويڤه‌لانكه‌. هه‌بوونا خوه‌ ژ هه‌بوونا تشتێ سيبه‌رهه‌يى وه‌ردگريت. ئه‌ڤجا ده‌مێ ئه‌م دان ب هه‌بوونا سيبه‌رێ دده‌ين، دانپێدانه‌ ب هه‌بوونا وى تشتێ سيبه‌ر چێكرى. هه‌رتشته‌كێ هه‌بوون و قه‌باره‌يه‌كێ دياركرى دهه‌بوونێدا هه‌بيت (چ گياندار بيت يان بێ گيان بيت) سيبه‌ره‌ك هه‌يه‌.  كا چه‌وا مرۆڤ وه‌كو ژيرمه‌ندترين گياندارێ سه‌ر روويێ عه‌ردى مفاى ژ هه‌مى بۆيه‌ر و به‌ركارێن كريارێن سرۆشتى وه‌ردگريت، هه‌روه‌سا مفاى ژ سيبه‌را تشتان ژى وه‌ردگريت ژبو مه‌ره‌مێن خۆشگۆزه‌رانى يا ژيانا خوه‌. لێ د ده‌روونيێدا، سيبه‌را مرۆڤى ئيشاره‌ته‌كه‌ بو هزر و ره‌فتار و دلينى يا ڤه‌شارتى يا مرۆڤى كو ب شێوه‌يه‌كێ جه‌ڤه‌نگى ده‌ربرِين ژێ دهێته‌ كرن. سيبه‌را مرۆڤى تا رادده‌كێ زۆر هه‌مان هه‌يئه‌تا مرۆڤى هه‌يه‌ و خۆديكا هه‌مى ره‌فتار و هه‌لچوون و ئالۆزى يێن مرۆڤييه‌. په‌يڤا نامۆ ب رامانا ره‌تكرنه‌كا نه‌ راسته‌وخۆ و نه‌ قه‌بوولكرنه‌كا نه‌ ده‌ربرِاندى دهێت. هه‌ر تشته‌كێ نامۆ جودايه‌ ژ هه‌بوونا سرۆشتى و كه‌هى يا بابه‌ت و شێوازان. ئه‌ڤجا ده‌مێ دبێژين سيبه‌را نامۆ، مه‌ره‌م پێ ئه‌وه‌ كو مرۆڤ ب هه‌مى شيان و كريار و هه‌لچوونێن خوه‌ يێن هه‌يى و قه‌بوولكرى دناڤ جڤاكيدا، لايه‌نه‌كێ دى يێ نه‌ ده‌رێژكرى و ڤه‌شارتى هه‌يه‌ كو سه‌ره‌ده‌رى يێن به‌رچاڤ و ئاشكراكرى نه‌ رازييه‌ و ره‌تكرنه‌كا مت و بێده‌نگ دناڤ خوه‌دا هه‌لدگريت. جادده‌ ئيشاره‌ته‌كا كه‌ڤن و كه‌هييه‌ بو ژيانا جڤاكى و كه‌توارێ هه‌يى. ل ڤێره‌ ژى وێنه‌يێ شعرى ئيشاره‌تێ دده‌ته‌ حه‌ز و نيازێن هه‌لگرتى يێن مرۆڤى (لێ نه‌ هه‌ر مرۆڤه‌كێ هه‌بيت، تنێ مرۆڤێ ره‌وشه‌نبير و خوه‌دى سه‌ربۆر) ل هه‌مبه‌ر كه‌توار و جڤاكى نيشا دده‌ت. ئه‌ڤ هه‌رسێ ئه‌له‌مێنتێن سه‌ره‌كه‌ يێن ميناكێ شعرى (سيبه‌ر، نامۆيى و جادده‌) ب كريارا دزينێ پێكڤه‌ دهێنه‌ گرێدان. دزين ژى دخوه‌ييێ خوه‌دا كرياره‌كا نه‌ جڤاكييه‌ و ب نه‌په‌نى و ڤه‌شارتنێڤه‌ دهێته‌ ئه‌نجامدان.

مشه‌ جاران كريارا دزينێ وه‌كو جه‌ڤه‌نكه‌كێ ره‌وايێ ره‌وانبێژيێ دناڤ هه‌ڤۆكێن شعريدا دهێته‌ بكار ئينان؛ مينا "ئه‌ز دێ جوانترين په‌يڤێن ئه‌ڤينيێ ژ فه‌رهه‌نگان دزم و بو ته‌ كه‌مه‌ ديارى" يان "دێ دوو پى يێن دى ژ هه‌سپان دزم و ل دويف ته‌ به‌زم" .....هد. ل ڤێره‌ كريارا دزينێ وه‌كو ره‌فتاره‌كا زێده‌رۆيى يا مرۆڤى ژبو موكمكرن و ئاشكراكرنا مجديێ و هه‌لويستێ ب هێز دهێته‌ بكارئينان. ئه‌ڤجا ده‌مێ سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل دزينا جادده‌يان دكه‌ين، ئێكسه‌ر هزرا مه‌ به‌ر ب دوو ئاراسته‌ يێن كرياره‌كێڤه‌ دچن؛ دسه‌ردابرنا خه‌لكێ جڤاكى و ئاراسته‌يا دى ژى پلاندانانه‌كا ڤه‌شارتى ژبو ڤه‌گه‌ريانه‌كا نووخوازه‌.

 سێبه‌ره‌ نامۆكه‌/ هه‌رده‌م/ شه‌قامه‌كان ده‌دزێ.

ئه‌ڤ ميناكه‌، ميناكه‌كێ شعريێ جوان و سه‌رنجراكێشه‌. مه‌ره‌م پێ ئه‌وه‌ كو مرۆڤێن ڤى جڤاكى كۆمه‌كا هه‌ست و حه‌ز و هه‌لويستێن هه‌مه‌جۆرێن نه‌ كه‌توارى هه‌نه‌ و رۆژ بو رۆژێ ئه‌ڤ هه‌لويسته‌ دناڤ خه‌لكێ جڤاكيدا به‌لاڤ دبيت. هه‌رچه‌نده‌ شيانا به‌ليكرن و ئاشكراكرنێ نينه‌، لێ ب شێوه‌يه‌كێ به‌ره‌به‌ره‌يى خرڤه‌ دبيت و رۆژه‌ك دێ هێت كو مينا ڤۆلكانێ بپه‌قيت. ئانكو ل گوره‌ى ڤێ خواندنێ په‌يڤا "هه‌رده‌م" ئاستێ به‌ره‌به‌ره‌ييێ ب خۆڤه‌ دگريت و نيشانا به‌رده‌واميێيه‌. لێ ڤه‌گه‌ريان بو په‌يڤا نامۆييێ و ره‌تكرنا ئاشكرا يا ره‌وشا هه‌يى، هه‌لچوونه‌كا دى يا ده‌روونى همبێز دكه‌ت. ئه‌و ژى ئالۆزى و بێزارى يا شاعرييه‌ ژ ره‌فتار و هزرێن هه‌يى دكه‌توارێ جڤاكيدا و نه‌چاربوونا مرۆڤى كو سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل بكه‌ت. ب ڤێ چه‌ندێ دێ بيته‌ ئيشاره‌ته‌ك ژبو بێزارى و ئالۆزيه‌كا به‌رده‌وام و به‌رهه‌لستييه‌كا زه‌ق. بێزارييه‌ چونكو دووباره‌كرن و به‌رده‌واميا دزينا جادده‌يان به‌لى دكه‌ت، ئوو په‌يڤا هه‌رده‌م ژى نيشاندانا سرۆشتيبوونا كريارا دزينێ دكه‌توارێ شاعريدا خويا دكه‌ت. ئالۆزى يا به‌رده‌وام ب ره‌تكرن و نه‌ڤيانا ره‌وشا هه‌ييڤه‌ گرێدايه‌، ده‌مێ مرۆڤى تشته‌ك نه‌ڤێت و ره‌فزكه‌ت، لێ شيانێن گوهورينێ نه‌بن، دێ تۆشى ئالۆزيێ بيت و ده‌مێ ئه‌ڤ تشتێ ره‌تكرى يێ به‌رده‌وام بيت، ئالۆزى ژى دێ يا به‌رده‌وام بيت. هه‌روه‌سا به‌رهه‌لستييه‌كا زه‌قه‌، چونكو ره‌تكرنا خوه‌ يا ئالۆزبوويى ئاشكرا دكه‌ت و شێوازێ ته‌هه‌كومێ دده‌ته‌ ڤێ ئاشكراكرنێ. لێ دهه‌مان ده‌مدا ژى ئه‌ڤ ئاشكراكرنه‌ ئيشاره‌ته‌كا ڤه‌شارتييه‌ بو بێ ئۆمێدى و ته‌سليمبوونه‌كا ب پلان. ژبو ڤاڤارتنا ڤان هه‌ردوو ديتنێن تێڤه‌ل و تێكره‌س، فه‌ره‌ شعر وه‌كو قالبه‌كێ ئێكگرتى بهێته‌ خواندن، يان ب كێمى ميناكێن شعرێ ببه‌ته‌ به‌رێك. ل گوره‌ى ميناكێن ددويڤدا خويا دبيت كو بێزاربوون و بێ ئۆمێديه‌ك ب نافچاڤێن شعرێڤه‌ دياره‌. لێ هه‌روه‌كو دبێژن كو شعر ده‌ربرينا هه‌ستێن مرۆڤێ تاكه‌ و جه‌ڤه‌نگ و سيمبولێ جڤاكييه‌ ب رێكا ل جه دانانێ! ب ڤێ چه‌ندێ ژى شاعر دبيته‌ ده‌نگێ هه‌مى جڤاكى (لێ نه‌ دكه‌تواريدا، به‌لكو ل گوره‌ى ديتنێن تايبه‌ت كو ڤه‌رێژا كاره‌سات و داكه‌فتنێن ده‌روونى يێن خوه‌ييێ شاعرييه‌).

شه‌قامه‌كان، رێكێن فره‌ه و ڤه‌كرى يێن ژيانێنه‌ و ژلايێ سيبه‌رێن نامۆڤه‌ دهێنه‌ دزين. ئه‌ڤجا نه‌ ژيان دگه‌ل كه‌توارێ هه‌يى ژيانه‌ و نه‌ ئۆمێده‌ك دمينته‌ دسندۆقا پندۆرايێدا كو بكه‌نه‌ كوارێ.

هه‌مى وێنه‌يێن شعرى يێن ددويف ڤى وێنه‌يدا، يه‌ك ل په‌ى يێ دى، ميناكێن ره‌شبين و بێزارن ژ هه‌لويستێ سيبه‌را نامۆ و دزينا جادده‌يان:

1. رێ له‌ رێبواره‌كان چه‌واشه‌ ده‌كات.

2. مندال ناگاته‌ قوتابخانه‌.

3. كوتر ناگاته‌ هێلانه‌كه‌ى خۆى.

4. ئوتۆمبێل گه‌راج نا دۆزيته‌وه‌.

5. پۆسته‌چى رێ لێ وێل ده‌بێ.

6. نامه‌ى قوتابييه‌كه‌  ون ده‌كات.

7. نامه‌ى كچه‌ عاشقه‌كه‌

ده‌خاته‌ جۆگه‌له‌ ئاوێكه‌وه‌.

8. كه‌س ناگاته‌ مالى خۆى.

9. نه‌خشه‌ى شار

پراوپر ده‌بێ له‌ ئاژاوه‌.

10. نازانم چى بنووسم.

 

دڤان وێنه‌يێن سنسله‌ييدا، وێنه‌يێ چينگ يان وێنه‌يێ مه‌ره‌م پێ ئاشكرا دبيت، ئه‌ڤ وێنه‌يه‌ دهه‌ڤۆكا "نازانم چى بنووسم" دا به‌لى دبيت. ئه‌ڤ شێوازێ هه‌بونا وێنه‌يێ مه‌ره‌ما سه‌ره‌كى يان ئه‌وا ئه‌م دبێژينێ چينگ، دناڤ به‌رهه‌مێن پرِانيا هه‌لبه‌ستڤانێن هه‌ڤچه‌رخێن سه‌رده‌مێ به‌لاڤبوونا هۆزانا سه‌ربه‌ستدا دهێنه‌ ديتن. كۆمه‌كا وێنه‌يێن دگه‌وهه‌رێ خوه‌دا وه‌كهه‌ڤ، لێ دده‌ربرِين و رامانا خوه‌دا تێڤه‌ل و هه‌مه‌جۆر پێكڤه‌ دهێنه‌ گرێدان و ب سنسله‌كرنه‌كا تێكره‌س و جوان لێكدايى خزمه‌تا وێنه‌يێ داويێ دكه‌ن كو دبيته‌ هێڤێنێ مه‌ره‌ما سه‌ره‌كى يا هه‌لبه‌ستێ و خالا راوه‌ستانێ يان ل سه‌ر راوه‌ستانێ بو دهێته‌ دانان.

هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ وێنێ چينگ نه‌ وێنه‌يه‌كێ رويت و بێ پاشخانه‌كا هزرى يا مشتى بۆيه‌ر و دلينى و ره‌فتارێن كه‌سۆكييه‌. چونكو ئه‌ڤ ميناكه‌ ده‌رئه‌نجامێ دوو وێنه‌يێن سه‌ره‌ده‌را هه‌لبه‌ستێيه‌، يه‌ك ژ ناخا هۆزانڤانێ ده‌ردكه‌ڤيت (خوه‌يى) و ئه‌وێ دن ژ ده‌ردۆرێ (بابه‌تى) ده‌ردكه‌ڤيت. وێنه‌يێ خوه‌يى ئه‌نجامێ هه‌ڤرِكى يێن نافخۆيى و هزركرنه‌كا هه‌لسه‌نگاندنه‌يى و رێچوونه‌كا ل دژى ساكارى يا ره‌فتارێن جڤاكى په‌يدا دبيت. لێ وێنه‌يێ بابه‌تى وه‌كو بۆيه‌ر و ره‌فتاره‌كا ده‌رڤه‌يى يا كه‌توارى و ئاكاما كاريگه‌را جڤاكى په‌يدا دبيت؛ مينا...

سێبه‌ره‌ نامۆكه‌ هه‌ميشه‌

ژماره‌ى ده‌رگاكان ده‌گۆرێ

كه‌س ناگاته‌ مالى خۆى.

يان

نه‌خشه‌ى شار

پراوپر ده‌بێ له‌ ئاژاوه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دناڤ خوه‌ييێ وێنه‌يێن تاكدا ژى، ئه‌ڤ دووانى يا خوه‌يى و بابه‌تى ب شێوه‌يه‌كێ ئاشكرا يان مژدار وێنه‌يێ ئازرێنه‌ر و يێ چينگ خويا دكه‌ت، لێ ب شێوه‌يه‌كێ گشتى ئاڤا هه‌مى وێنه‌يێن ساده‌ و يێن لێكدايى ل داوى يا داويێ دگه‌هنه‌ رێژگه‌ها وێنه‌يێ چينگ : "نازانم چى بنووسم!".

ئه‌ڤ هه‌ڤۆكا پرسياركه‌ر و ته‌هه‌كومى، به‌رى وه‌رگرى دده‌ته‌ كۆمه‌كا ئاراسته‌يێن تێكره‌س و تێڤه‌ل دهه‌مان ده‌مێ كريارا ژانێن بوونا شعرێدا. ئه‌گه‌ر شاعر نه‌زانيت چ بنڤيسيت، بوچى دنڤيسيت؟ ئوو ئه‌گه‌ر شاعر ب خوه‌ ژ په‌ييسكا پێزانين و سه‌ربۆرێن خوه‌ داكه‌ڤيت و نه‌زانيت متايێ وى چييه‌ و دێ به‌ر ب كيژ جه‌مسه‌ريڤه‌ به‌ت، بوچى ڤێ وه‌ستيانێ دده‌ته‌ به‌ر خوه‌ و به‌ر وه‌رگرى. بێگۆمانه‌ كو شاعر ب ئاشكراكرنا ڤێ نه‌زانينێ، زانينه‌كا دى يا ڤه‌شارتى دئازرينيت!!

ل ده‌سپێكێ كو شاعر وه‌كو چاڤدێر و ئازرێنه‌رێ پرسێن جڤاكى و زاته‌كێ ياخى ژپێخه‌مه‌ت گوهورين و نووكرنێ ره‌فتارێ دكه‌ت، دبيته‌ نوونه‌را ئاه و فيغانێن ره‌وشا جڤاكه‌كێ ده‌ردۆر و هه‌مى ژيان مشتى ئاژاوه‌ و نه‌ دادپه‌روه‌رى. دڤێره‌دا ئايه‌تا شعرێ به‌ره‌ڤاژ دهێته‌ ديتن، ل شوينا گوهارتنا جڤاكى ل گوره‌ى حه‌ز و ديتنێن خوه‌ يێن ياخى (يان ب كێمى وه‌كو داخوازكه‌را ڤێ مه‌ره‌مێ)، سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل ئه‌نجامى دكه‌ت و سه‌ده‌مێ ئازراندى دناڤ قالبێ ئه‌نجاميدا كز و لاواز دبيت. ب ڤێ چه‌ندێ بۆيه‌ر و وێنه‌يێن شعرى به‌رێ شاعرى دده‌نه‌ وێ سه‌متا كو ده‌ربرينێ ژ ره‌وشا هه‌يى يا جڤاكى بكه‌ت. هه‌رچه‌نده‌ ئيشاره‌تكرنا ره‌وشه‌كا هه‌يى دبنه‌كۆكا خوه‌دا ئازراندن و ره‌تكرنه‌كا نه‌ راسته‌وخۆيه‌، لێ ده‌مێ هه‌مى تشت ته‌راوبه‌را دبن و هزرا ئاژاوه‌يى هه‌مى به‌روبياڤان ڤه‌گريت، شاعر ژى ب ئاوايه‌كێ نێگه‌تيڤ دناڤ لاپه‌رێن خوه‌دا به‌رزه‌ دبيت و سه‌رێن رێكا ل به‌ر به‌رزه‌ دبن و نزانيت چ بنڤيسيت و چه‌وا ره‌فتارا رۆلێ خوه‌ يێ ره‌وشه‌نبيرى و رێبه‌ريێ بكه‌ت.

پرسيارا گرنگ ئه‌وه‌؛ ئه‌رێ ئه‌ڤ هه‌لويستێ تۆشى شعرێ بوويى، چه‌كدانانا خوه‌ ته‌سليمكرنێيه‌ يان هه‌لويستێ خۆدانه‌پاشا پلاندانا كريار و هه‌لويسته‌كێ دييه‌؟

مشه‌ جاران دانپێدان ب به‌رزه‌بوونێ، هشياربوونه‌كه‌ به‌ر ب نووكرنه‌كا دى و هاڤێتنا هنده‌ك پێنگاڤێن دى. لێ ب به‌رێخۆدانه‌كا ڤاليكى و كه‌توارى بو ڤى وێنه‌يێ نيڤه‌ك ياخى و نيڤه‌ك ته‌سليمبوون:

منيش له‌ لاپه‌ره‌يه‌كى سپيدا وێل ده‌بم و

نازانم چى بنووسم!

هاوكێشه‌يه‌كا ئالوگۆر په‌يدا دكه‌ت. ئه‌ڤ هاوكێشه‌يه‌ ژ دوو ئه‌له‌مێنتێن سه‌ره‌كى پێك دهێت كو دووانيێ خوه‌يى و بابه‌تى دناڤ خوه‌دا همبێز دكه‌ت؛ (ئه‌ز ---- جڤاك). هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ هاوكێشه‌يه‌ رامانا وێ چه‌ندێ دده‌ت كو ئه‌زا شاعرى نوونه‌را هه‌مى جڤاكييه‌، ئانكو نه‌ ئه‌زه‌كا تاكه‌، به‌لكو ئه‌زه‌كه‌ دناڤ  جغزا كۆمه‌كێدا و ئه‌ڤ كۆمه‌ ئازرێنه‌ر و متايێ ڤێ ئه‌زا گوگراندى و كۆمكرييه‌. لێ دهه‌مان ده‌مدا ژى جڤاك وه‌كو ئه‌له‌مێنته‌كێ ده‌رڤه‌كارى و بابه‌تى كار دكه‌ته‌ سه‌ر رێباز و ئاراسته‌يێن ئه‌زێ. ب به‌رده‌وامكرنا ڤێ كريارا ئالوگۆر ئه‌ز و جڤاك دكه‌ڤنه‌ دناڤ گێژه‌ڤانكا بازنه‌يه‌كێ دائێخستيداو دناڤ قازانه‌كێدا دكه‌لن، هه‌ر ئێك خۆديكا يێ دييه‌ و ب ڤێ چه‌ندێ هاوكێشه‌ دبيته‌ (ئه‌ز = جڤاك). ئه‌ڤه‌ ژى بيرا مه‌ ل ده‌سپێكا هه‌لبه‌ستێ دئينيت كو شاعرێ ب هه‌مان مه‌ره‌ما هلگرتى ئه‌ڤ بازنه‌يه‌ خوياكرييه‌.

 

هه‌رێ وه‌كى به‌رێ!

هه‌لبه‌ت مرۆڤ ل بن ئاكاما ده‌ردۆر و جوداهى يێن پێكهاته‌يى يا كه‌سێن تاك و سيسته‌مێ په‌روه‌رده‌ييێ هه‌يى گه‌شه‌ دكه‌ت و مه‌زن دبيت. هه‌ر چوار سالێن ئێكێ ژ ژيێ زارۆكى كه‌فيله‌ كو ئاراسته‌يا كه‌ساتى و رێبازا ئايينده‌يى يا مرۆڤى نيشانكه‌ت. دپرِانيا جاراندا كه‌سێن مه‌زنن به‌حسى گوهورين و نووكرنا جڤاكى دكه‌ن. لێ هه‌روه‌كو مه‌ گۆتى كو مه‌زنان كه‌ساتييه‌كا جڤاكى يا كوور دناڤ ره‌ه و پێكهاته‌يا هزر و ره‌فتار و دلينيێ هه‌يه‌ و ب شێوه‌يه‌كێ سرۆشتى و عه‌فه‌وى سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل دكه‌ن. گه‌له‌ك بابه‌تێن بريقه‌دارێن جڤاكى يێن مينا پێكڤه‌ژيان و رێزگرتنا يێ به‌رانبه‌ر و ديمۆكراسى و ئازادى يا كه‌سۆكى ب موماره‌سه‌كرنێ دهێنه‌ موكمكرن. ئه‌ڤ موماره‌سه‌كرنه‌ ژى فه‌ره‌ ژ زارۆكينيێ ده‌ست پێ بكه‌ت.

پشتى ڤان ميناكێن دپه‌ره‌گرافا ئێكێدا هاتينه‌ خوياكرن و كۆما هه‌لچوونێن بێزارى و ئالۆزى و تا رادده‌كى بێ ئۆمێديێ هاتينه‌ رێزكرن. پرسيارا گرنگ ل نك شاعرێ په‌يدا بوويى ئه‌وه‌ كا ژ كيڤه‌ ده‌ست پێ بكه‌ين؟ بێگۆمانه‌ كو پێنگاڤێن دروست ئه‌نجامێن دروست ب ده‌ستڤه‌ دئينن. ئه‌ڤجا ده‌ست پێكرن ژ زارۆكان و زارۆكينيێ دێ كرياره‌كا بالبه‌ر و ئه‌كتيڤ بيت، به‌ر ب گوهورين و چه‌سپاندنا پێشبينى يێن چاندى. لێ كاره‌ساتا هه‌ره‌ مه‌زن ئه‌وه‌ ده‌مێ زارۆك ژى ب هه‌مان شێوه‌يێ كه‌ڤن و دێرين بهێنه‌ په‌روه‌رده‌كرن و چاڤلێكرنا هه‌مان ره‌فتارێن دووباره‌كرى بكه‌ن.

منداله‌كان گۆرانييه‌ كۆنه‌كه‌

له‌ شه‌قامه‌كانى شه‌ودا

ده‌چێنن...

زارۆك، نيشانا بێگه‌ردى و ده‌ستپێكرنێن نوويه‌. كاغه‌زه‌كا سپييه‌ هه‌روه‌كو دبێژن كو عورف و عه‌ده‌تێن جڤاكى ل سه‌ر بنڤيسن، ئه‌ڤجا كا چه‌وا مرۆڤى دڤێت دێ وه‌سا ئاراسته‌كه‌ت (هه‌لبه‌ت دگه‌ل ل به‌ر چاڤگرتنا تايبه‌تمه‌ندى يێن كه‌سۆكى). لێ ده‌مێ ئه‌ڤ زارۆكه‌ هه‌ر هه‌مان سترانا كه‌ڤن بچينن، هينگى دێ بێ ئۆمێدى كوورتر و موكمتر لێ هێت. ستران نيشانه‌كه‌ بو سيسته‌م و كلتۆر و تێگه‌هێ هزرى دجڤاكيدا، يا به‌رهۆز و باو ئه‌وه‌ كو كه‌سانێن مه‌زن و پێگه‌هشتى، ڤى تێگه‌هێ جڤاكى دسه‌رێ زارۆكاندا بچينن و به‌ر ب ئاسۆيێن گه‌شتر و پێشكه‌فتيتر ئاراسته‌ كه‌ن. لێ ئه‌و ره‌وشا شاعر ژێ خه‌به‌ر دده‌ت، ئه‌وه‌ كو زارۆك ب خوه‌يى يێن خوه‌، سترانێن كه‌ڤن و ره‌تكرى (يان ب كێمى نه‌ ل دويف حه‌ز و ئۆمێدێن هه‌يى) ل سه‌ر جادده‌يێن شه‌ڤێ دچينن. جادده‌ يێن شه‌ڤێ نيشانا ره‌وشه‌كا ناله‌بار و ره‌فزكرييه‌. شه‌ڤ جه‌ڤه‌نگێ تاريێيه‌ و تارى وه‌كو هه‌ڤدژێ رۆناهيێ نيشانا به‌رزه‌بوونێ يه‌ دناڤ كه‌تواره‌كێ هه‌ييدا. لێ هه‌روه‌كو ل ده‌سپێكێ مه‌ خوياكرى كو شاعرێ دڤێت پتر رۆهنكه‌ت و په‌رده‌يێن مژدار يان ئه‌وێن پيچه‌كا گۆمانێ ژى ب خۆڤه‌ بگرن، لا دده‌ت و  هه‌مى هه‌لچوون و ديتنێن خوه‌ رويس دادنيته‌ سه‌ر مێزێ.

زرنگه‌ى زه‌نگه‌ دێرينه‌كه‌

له‌ كه‌نار رووباره‌كه‌دا

كۆده‌كه‌نه‌وه‌.....

رووبار وه‌كو جه‌ڤه‌نگێ ژيانێ و نووكرنێ و گوهورينه‌كا به‌رده‌وام، ئينايه‌ كو ديتنا خوه‌ يا ره‌شبين موكمتر لێ بكه‌ت. هه‌روه‌كو ناخێ وێ دبێژيت كو هه‌رچه‌نده‌ ئه‌داب و به‌رژه‌نگێن گوهورينه‌كێ هه‌نه‌ و ب رووبارێ مشتى و ژيان و خورتى دشوبهينيت. لێ سه‌ره‌راى وێ ژى هه‌ر زارۆك زه‌نگێن دێرين خرڤه‌دكه‌ن و ئه‌ڤ خرڤه‌كرنه‌ ژى ل كنارێن رووباريدا دهێنه‌ ديتن. هه‌ر تێگه‌هه‌كێ دێرين، سه‌ره‌راى لايه‌نێن جوانى و بيره‌وه‌رى يێن خۆش و مشت دلينى نيشانا شۆپپارێزييه‌كا پلانكرى دده‌ن و ئه‌ڤه‌ ژى نه‌ مه‌ره‌م و حه‌زێن بابه‌تێ ئازرانديێ شاعرييه‌.

دڤان هه‌ردوو ميناكێن شعريدا، ئه‌له‌مێنت و جه‌ڤه‌نگێن گوهورين و ژيانه‌كا نوو يا ئايينده‌يى كو به‌رهه‌مێ هزر و مالخوليانى يێن ناخێ ڤه‌شارتى و باوه‌رپێكريێ شاعرييه‌ (خوه‌يى)، كرينه‌ دناڤ چوارچۆڤێ كه‌تواره‌كێ هه‌ييێ زالبووييدا (بابه‌تى). ئانكو جاره‌كا دى ب شێوه‌يه‌كێ دى يێ نه‌ راسته‌وخۆ  ڤه‌دگه‌ريته‌ڤه‌ سه‌ر بابه‌تێ هه‌ڤرِكى يا دێرينا دناڤبه‌را خوه‌ييێ كه‌سێ تاك و بابه‌تێ ده‌ردۆرا ئاكامداردا. ئه‌ڤ هه‌ڤرِكييه‌ دبيته‌ ئه‌گه‌رێ هه‌ستكرنا ب ئالۆزيێ، لێ هه‌ژى ئاماژه‌ پێكرنێيه‌ كو هه‌ر داهێنان و ئافرندنه‌كا هه‌يى ژ خاله‌كا ئالۆزيێ ده‌ست پێ دكه‌ت و دبيته‌ هانده‌ره‌ك كو مرۆڤ كار بو نه‌هێلانا ئالۆزيێ بكه‌ت. ئه‌ڤ كار كرنه‌ ژى ب شێوه‌يێ داهێنان و ئافراندنێ په‌يدا دبيت. هه‌روه‌كو دفه‌لسه‌فێدا هاتييه‌ گۆتن كو گۆمان كليلا ب سه‌رهه‌لبوونا حه‌قيقه‌تێيه‌. لێ هه‌ر تشتێ ژ رادده‌يێ خوه‌ زێده‌تر بيت به‌ره‌ڤاژ دبيت (هه‌روه‌كو پێغه‌مبه‌رێ خۆدێ فه‌رمووى: "كل شىء اژا زاد عن حده انقلب على عقبه"). هه‌ر ئالۆزييه‌كا زێده‌تر ژ رادده‌يێ خوه‌ بهێته‌ نيشاندان دێ به‌رێ مرۆڤى ده‌ته‌ خوه‌ ته‌سليمكرنه‌كا ب نه‌چارى و به‌ر ب ئاراسته‌يا بێزاريێڤه‌ دچيت. ئه‌ڤ وێنه‌يێن مينا سنسله‌يان پێكڤه‌گرێدايى و تێكره‌س ئيشاره‌تا ئالۆزييه‌كا زێده‌رۆيه‌ و ئه‌م دكارين بێژين كو شعر به‌ر ب ئاراسته‌يا بێزاريێڤه‌ بريه‌ و ئه‌گه‌ر ئه‌م ل گوره‌ى وێ هزرا كو شعر خۆديكا هزر و هه‌لچوونێن كه‌سۆكى يێن شاعرييه‌ سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل ڤێ شعرێ بكه‌ين، دێ گه‌هينه‌ وى ئه‌نجامى كو شاعر ژى وه‌كو هه‌موو خه‌لكێ دى يێ جڤاكى تۆشى بێزاريێ بوويه‌ و ئه‌ڤ شعره‌ به‌يانناما چه‌كدانانێ و خوه‌ ته‌سليمكرنێيه‌. لێ ئه‌گه‌ر وه‌كو وه‌رگرێ بێلايه‌ن و دوور ژ خوه‌ييێ شاعرى سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل شعرێ بكه‌ين، دێ كۆمه‌كا بوچوونێن دى يێن ره‌تكرنێ و ئازراندنێ و ديتنا خه‌ونێن ره‌وا و لۆژيكى ل پشت رێزكێن شعرێ بينين و هه‌ست پێكه‌ين.

 

ئاسمان دووره‌

ئاسمان؛ وه‌كو جهێ فرِينا ئازاد و بياڤێ به‌رفره‌هێ ئه‌نجامدان و موماره‌سه‌كرنا ئازاديا كه‌سۆكى، په‌يڤه‌كه‌ پتر ژ رامانه‌كێ ب خۆڤه‌ دگريت. ل ده‌سپێكێ ئاسمان وه‌كو هێزه‌كا زال و ل هنداڤ سه‌رێ هه‌موو گياندار و بێ گيانێن جڤاكى، ئيشاره‌ته‌كه‌ ژبو هێزدارى و مه‌زناهيا خۆدێ. هه‌روه‌سا پتر ژ رامانێن رۆحى نێزيكه‌ و دووره‌ ژ بابه‌تێن ماددى يێن به‌رجه‌سته‌كرى. مرۆڤ نه‌شێت ئاسمانى ب ده‌ست بگريت يان به‌رهه‌ست دكه‌ت. هه‌رچه‌نده‌ ب چاڤ دهێته‌ ديتن و هه‌ست پێ دهێته‌ كرن، لێ دهه‌مان ده‌مدا ژى پاناڤه‌كێ مه‌زن و به‌رفره‌ه و بێ سنووره‌ ژبو مه‌له‌ڤانيكرنه‌كا گيانى دناڤ نه‌دياريێدا. لێ ده‌مێ هه‌ڤۆك وه‌كو ئاخفتنكه‌رێ سيێ بيت، ئانكۆ هه‌ڤۆكه‌كا خه‌به‌رى بيت: "ئاسمان دووره‌"، هينگى ئه‌م دێ ل ناڤه‌رۆكه‌كا ئه‌پستمى يا هه‌ڤۆكێ گه‌ريێين، پتر ژ سه‌ره‌ده‌ريه‌كا دلينى و لێگه‌ريانا هه‌لچوونێن شعرێ و شاعرى. هه‌ر ژ تايتلێ شعرێ، شاعر مه‌ ئاگه‌هدار دكه‌ت كو ئاسمان دووره‌! لێ ئه‌رێ ئه‌ڤ دوورييه‌، به‌رجه‌سته‌يى يه‌ يان مه‌عنه‌وييه‌ يان ژى دوورييه‌كا هزرييه‌؟ ئه‌رێ خۆدێ ژمه‌ دووره‌، يان ئه‌م ژێ دوورن؟ ئه‌رێ ئارمانج و حه‌زێن مه‌ دوورن يان رێكا خه‌باتا مه‌ دوور و مشت ئاسته‌نگه‌؟ ئه‌ڤه‌ كۆمه‌كا پرسيارێن لۆژيكى يێن وه‌رگرينه‌. لێ پرسيارا هه‌ره‌ گرنگ و سه‌رنجراكێش ئه‌وه‌ ئه‌رێ ئه‌ڤ دوورى يا مه‌عنه‌وى و چێكرى ئه‌نجامێ كۆمه‌كا ره‌فتار و دلينى و تێگه‌هێن هزريه‌، يان ژى سه‌ده‌مێ ڤێ پاشكه‌فتنا هه‌يى يا هه‌لبه‌ستڤانێ ب كۆمه‌كا وێنه‌يێن شعرى خه‌به‌ر ژێدايى؟

دووره‌ دوور

ئاسمان دووره‌

وا له‌ سه‌ر ترۆپكى چيا به‌رزه‌كه‌

له‌ وێوه‌ باسى له‌ دايكبوونى مانگ و ئه‌ستێره‌مان

بۆ ده‌كات.....

دوورى يا ئاسمانى ل گوره‌ى ديتنا خوه‌ يا لۆژيكى و كه‌توارى به‌رجه‌سته‌ كرييه‌، ژبو هندێ كو دوو چووچكان ب به‌ره‌كى بكوژيت، هه‌م چريسه‌تى و مه‌زناهى يا ئاسمانى خوياكه‌ت و هه‌م ب رێكا هه‌مبه‌ركرنێ دوورى يا ئاسمانى به‌رهه‌ست كه‌ت، چيايێ به‌رز و بلند كرييه‌ جهێ ڤه‌حه‌ويانا ئاسمانى. چيايێ بلند وه‌كو هێز و خوه‌راگرى و مشت چريسه‌تى، هه‌ژى هندێيه‌ كو مالا ئاسمانى (خۆدێ) بيت. دڤێره‌دا هه‌ڤبه‌ركرن و موفاره‌قه‌كا جوان ئينايه‌ كو ئاسمان ل مالا خوه‌ يا بلند و كه‌سه‌ك نه‌گه‌هتێ بو مه‌ به‌حسى ژدايكبوونا هه‌يڤ و ستێران دكه‌ت. هه‌يڤ و ستێر وه‌كو دوو ئه‌له‌مێنتێن عه‌شق و ڤيانێ، جوانى يا يارێ و تامه‌زروويا دوورى و ژهه‌ڤ قه‌تيانێ، وه‌كو بياڤه‌كێ تێهزرين و بيرئينان و خه‌ريبيێ ئاراسته‌كا دى يا دلينيێ دده‌ته‌ شعرێ و هه‌سته‌كا فيرهايى ب عه‌شق و ئه‌ڤينا گوهورين و نووكرنێ و فرِينا به‌ر ب ئاسۆيێن نه‌ديار و بلندڤه‌ دده‌ته‌ وه‌رگرى. ئه‌ڤ تێكهه‌لكرنا هه‌ستێن گه‌رمێن مشت دلينى و هزرێن ئه‌پستمى يێن پێشدابرنا جڤاكى و گوهورينا كلتۆرێ هه‌يى به‌ر ب ئاراسته‌يه‌كا نووڤه‌، كرياره‌كا سرۆشتى يا پرِانيا شاعرێن نووژه‌نكاره‌، يان ب كێمى دكارين بێژين كو ناڤه‌رۆكا شعرا سه‌ربه‌ست و نووژه‌نكرييه‌. ل ڤێره‌ ئه‌م وه‌كو وه‌رگر وه‌سا تێ دگه‌هين كو هه‌رچه‌نده‌ ئاسمان دووره‌، لێ ئه‌م ئاگه‌هدارين كو ژيانه‌كا خۆشتر و پێشكه‌فتيتر دڤێ دووريێدا هه‌يه‌ و رۆل و ئه‌ركێ مه‌ ئه‌وه‌ كو بگه‌هينه‌ ئاسمانى و مه‌له‌ڤانيا ل سه‌ر سينگێ وى يێ مه‌زن و به‌رفره‌ه بكه‌ين. هه‌ستكرن و ئاگه‌هداربوون ب ژيانه‌كا خۆشتر و جوانتر ده‌سپێكه‌ ژبو خه‌باته‌كا به‌رده‌واما گوهارتنا ژيانا هه‌يى.

مانگ  مندالێكه‌ وه‌كو ئێمه‌

به‌لام ئه‌و لاله‌ ناتوانێ گۆرانى بلێ

هه‌روه‌كو مه‌ دجهه‌كێ ديدا خوياكرى كو زارۆك نيشانا بێگونه‌هى و بێگه‌ردى و ده‌سپێكا ژيانه‌كا نوويه‌، هه‌ڤبه‌ركرنا زارۆكان ب هه‌يڤێ، تێكهه‌لكرنا جوانى و خه‌باتێ و عشقێيه‌ كو هه‌ر خه‌باته‌كا ره‌وا يا مه‌ره‌م ژێ خۆشتركرن و پێشدا برنا ژيارێ بيت، يه‌ك ژێده‌ر هه‌يه‌ و به‌ر ب رێژگه‌هه‌كێڤه‌ دچن. لێ جوداهيا دناڤبه‌را زارۆكه‌كێ بێگونه‌هێ ئاره‌زومه‌ند و هيڤيدار دگه‌ل جوانى و كوبارى يا هه‌يڤێ، تنێ ئه‌وه‌ كو زارۆك خه‌باته‌ و هه‌يڤ مه‌ره‌مه‌. ئوو دناڤبه‌را خه‌بات و مه‌ره‌مێدا كۆمه‌كا پێنگاڤێن وێره‌ك و بريارێن مجد و هه‌لويستێن نه‌گۆر و هيڤى يێن گه‌شبينن. لێ هه‌لبه‌ستڤان ب راستگۆيانه‌ سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل هه‌ستێن خوه‌ دكه‌ت و جاره‌كا دى بێزارى و بێ ئۆمێدى يا خوه‌ ڤه‌دگه‌رينته‌ڤه‌ و خويا دكه‌ت.

ده‌نگى منداله‌كه‌

سنۆبه‌ره‌كانى شه‌قامه‌كه‌ى هه‌ژاند

چۆله‌كه‌شمان په‌رى خه‌ويان رژانده‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان

با برۆين ... با برۆين

رێگاى ئاسمان دووره‌ دوور

ئێمه‌ نا گه‌ينه‌ مالى مانگ

هه‌رچه‌نده‌ سنه‌وبه‌رێن سه‌ر جادده‌يان ژبه‌ر ده‌نگێ پر ئۆمێدێ زارۆكى دهێنه‌ هه‌ژاندن و چووچك په‌رِێن خوه‌ دوه‌ريننه‌ سه‌ر جادده‌يان، لێ ژبه‌ر دوورى يا ئاسمانى و بێهۆده‌يى و  بێزارى يا دناڤ ناخێ پێڤاژۆيا خه‌باتێدا چاندى، چه‌كێن خه‌باتێ دهێنه‌ دانان و بريارا چوونێ و خوه‌ ڤارێكرنێ دهێته‌ دان.

هه‌موو ئه‌دابێن خه‌باتا هه‌يى و نيشانكرى، ئاشكرا و خوياكرينه‌، لێ ديوارێن كه‌توارى و به‌ربه‌ستێن سه‌ر رێيا پێشداچوونێ ب هێز و  موكمن. له‌وا بريارا ده‌ست ژێ به‌ردان و خوه‌ ته‌سليمكرنێ ژى ب مجدى و هێز هاتييه‌ دان:

 با برۆين... با برۆين.

ب ڤێ چه‌ندێ ژى هه‌موو خورتى و نووخوازى و ژيانا هه‌يى دناڤ ناخێ رووباريدا، ده‌نگێن به‌رهه‌لستێن نووخوازان دخۆت و دناڤ ستايلێ هه‌ييدا كپ دكه‌ت. ئه‌ڤه‌ژى كومتێ بێزارى و بێ ئۆمێديێ نيشا دده‌ت. يان ژى كومتێ ته‌هه‌كومێ و نه‌ دادپه‌روه‌ريا جڤاكى نيشا دده‌ت كو شاعر وكو ميره‌كێ ژ شه‌ره‌كێ نه‌ سه‌ركه‌فتى ڤه‌گه‌ريايى، ل سه‌ر عه‌رشى روودنيت و چۆگانى هه‌لدگريت كو د جه‌وله‌يه‌كا ديدا به‌رده‌واميێ بده‌ته‌ پێڤاژۆيا خوه‌ يا نه‌ راوه‌ستيايى.

 

مندالێك واى ووت و

هاژه‌ى رووباره‌كه‌ هه‌موو

ده‌نگه‌كانى خوارده‌وه‌.

*     *      *

تێبينى:

1. ژبو نڤيسينا ڤى بابه‌تى من چ ژێده‌ر ب كار نه‌ ئيناينه‌، لێ ئه‌و ژێده‌ر و تێگه‌هێن ل بيرا من و دده‌مێن جوداجودا دا من مفا ژێ ديتى، بووينه‌ هێڤێنێ ڤێ نڤيسينێ.

2. ئه‌ڤه‌ ده‌قێ هه‌لبه‌ستا خانم په‌رى شێخ صالح ب ناڤێ "ئاسمان دووره‌" كو ل كۆڤارا هه‌نار ژماره‌ 30 يا ته‌مموزا سالا 2008، ئوو د لاپه‌ره‌ (102-103)دا به‌لاڤبوويه‌، ددانمه‌ به‌ر ده‌ستێ خوانده‌ڤانان كو ئه‌و ژى ل گوره‌ى ديتنێن خوه‌ يێن كه‌سۆكى گرێ يێن ڤى ده‌قى ڤه‌كه‌ن و وێنه‌ يێن وێ يێن شعرى ببينن.

 

ئاسمان دووره‌

 

 په‌رى شێخ صالح/ سلێمانى  

 

وا ده‌بينم

هيچ شتێك سه‌ره‌تاى نييه‌

هيچ شتێك كۆتايى نييه‌

چيرۆكه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌

سێبه‌ره‌ نامۆكه‌

هه‌رده‌م..

شه‌قامه‌كان ده‌دزێ

رێ له‌ رێبواره‌كان چه‌واشه‌ ده‌كات

مندال ناگاته‌ قوتابخانه‌

كۆتر ناگاته‌ هێلانه‌كه‌ى خۆى

ئوتۆمبێل گه‌راج نادۆزيته‌وه‌

پۆسته‌چى رێى لێ وێل ده‌بێ

نامه‌ى قوتابييه‌كه‌ ون ده‌كات

نامه‌ى كچه‌ عاشقه‌كه‌

ده‌خاته‌ جۆگه‌له‌ ئاوێكه‌وه‌

سێبه‌ره‌ نامۆكه‌ هه‌ميشه‌

ژماره‌ى ده‌رگاكان ده‌گۆرێ

كه‌س ناگاته‌ مالى خۆى

نه‌خشه‌ى شار

پراوپر ده‌بێ له‌ ئاژاوه‌ ...

منيش له‌ لاپه‌ره‌يه‌كى سپيدا وێل ده‌بم و

نازانم چى بنووسم!...

منداله‌كان گۆرانييه‌ كۆنه‌كه‌

له‌ شه‌قامه‌كانى شه‌ودا

ده‌چێنن....

زرنگه‌ى زه‌نگه‌ دێرينه‌كه‌

له‌ كه‌نار رووباره‌كه‌دا

كۆده‌كه‌نه‌وه‌ و

دووره‌ دوور

ئاسمان دووره‌

وا له‌سه‌ر ترۆپكى چيا به‌رزه‌كه‌

له‌ وێوه‌ باسى له‌ دايكبوونى مانگ و  ئه‌ستێره‌مان

بۆ ده‌كات...

مانگ مندالێكه‌ وه‌كو ئێمه‌

به‌لام ئه‌و لاله‌ ناتوانێ گۆرانى بلێ

يه‌كێك له‌ منداله‌كان واى ووت

ده‌نگى منداله‌كه‌

سنووبه‌ره‌كانى شه‌قامه‌كه‌ى هه‌ژاند

چۆله‌كه‌شمان په‌رِى خه‌ويان رژانده‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان

با برۆين... با برۆين

رێگاى ئاسمان دووره‌ دوور

ئێمه‌ نا گه‌ينه‌ مالى مانگ

مندالێك واى ووت و

هاژه‌ى رووباره‌كه‌ هه‌موو

ده‌نگه‌كانى خوارده‌وه‌.

*     *      *

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Copyright (2008) Roshenbiry.com