Leser ballî hîwmanîzmî pyaseyek legell şêrko bêkesda

ghemgîn bollî

qed gerekim nebuwe be baweşêk lêwanlêw lestayşî kufrewe serdanî deqêkî nexoş bikem. Nexoşyekanî deq lew katewe dest pêdekat ke adem û hhewî ew deqe nexoşe le me'rîfeyekî santimantalîzim û dalqan benêw cwanbînî û cwankarî û qull bunewey xud benêw xudî nawewey xoy, be corêk guzer bikat 'îşiq le hemû cestey fîçqe bikat, wek aşkiraşe nexoşyekanî deq heme çeşinin ke lêreda be pêwîstî nazanim tibsikî lêdiwanekemî bixeme ser.
Sinûr bezandin betewawî manakanewe le memleketî çame şî'rda, ewe ezmunî şa'îreke derdexat, bangeşey werçerxanî jyarîtrîn dekat, deqêk bargawî nekirabû be mîtolojîy 'îşiq û mîtafîzîqî monolog û teknîkekanî dîkeş, ewe beder lew çwarçêwey ke ême gerekmane. Çon deqêk dijî ew zemene naşîrney ke honer rojgar be şewgar û şewgar be rojgar delkênêt newestêt, ew deqe her le sereta xoy bangeşey pûç bûnî xoy dekat eger deqî her honerêkîş her leseretawe xoy dîlî rojgar gelêkî" orduwî can" bû debêt, her zû fatîhhey bo bixwênin û destinwêjî ayndey bo bişoyn û dû rike'at nwêjî cwanyekanî bo bikeyn, gelêk car leser xiwanî giftugoy ew zimaney ke şa'îr pêy dediwê û legell ew zimaney ke pêy denûsêt qisegelêkî zorî lêdekewêtewe, wek kurd dellêt" ew hewîre awêkî zorî dewêt" qise gelêk le tewawî wutarekanda xoy wurjanduwe û qise gelêkî dîkeş xoy mellas dawe, çon hîç karêk lem jyaneda birrwa nakem sed lesed bêt, çunke hemû karêk leher bwarêkda kelênêkî têdaye ke em kelêneş peyweste be xudî ew kesewe ke bekar û pirrojeke hestawe, wata: însan detwanêt rexne le xudî xoyewe bigrêt ta degate tewawî ew ştaney ke wcudî heye le dewruber bigrêt, cge lew xudawendey ke deyperstêt ke renge her mirove û beşêwazêk û bîrrurrayekî taybet birrwanêt û bîr lew çemke hestyare bikatewe. Ba çîtir dûrnekewînewe le kirrokî mebestekeman pêwîste şa'îr yaxud nûser be zimanêkî paraw lêw rêj le rasteqîney nêw xurafat binûsê, çon ew şa'îr û nuseraney ke fêll le nusînî xoyan deken, urduwî canêkî gemjen!,newek şa'îr û nuser, çon eger şa'îr be zimanî diro hate diwan, yaxud nuser le her bwarêkda ewe çawerrêy hemû ştêkyan lêbiken, tenha dahênanêkî nemir nebêt, eger hunerêk xoy lenêw sêberî hhîzbêk yaxud desellatêk hheşarda xoy muturbe kird, bebê sê û dû caranî sifrî biken, çon ew zimaney ke şa'îrî rasteqîne pêy denûsêt ,le rûy pîrozî watî nawerrokewe debêt bunyad amêzî santimantalîzmyekan bêt û beder bêt le komellêk desellatî xêllekî û desellatekanî dî?!. Wata kopî kiraw nebêt û xoy desellatêkî serbexoy karî nêwkar û pirroje û boçunûnekanî bêt, nek be kontirrollî coker bigorrdirêt.
Her boye ew desellatey ke ziman helldebijêrêt taser êsqan serbeste, her le hellbijardinî forrme taybetmendyekan û boçûne rengallekanî û endêşey bargawî taybet be xudî xoy stayllî cya û bekarhênanî zarawekan û taybet bexoyî û şî'rî xoyî û xudawendî xoy, xo ladan lew nawendey ke desellatî rêzmanêkî bizmar rêj beserî desepênêt û geme kirdin be peyvekan û bargawî kirdinî wuşekan û qiseyekîş le diwamahî tewawî wutarekan dête bûn, ke debêt şa'îr be zimanî dayk binusêt?!. Pêwîste hemûman rexne lêk bigrîn, welê lew katey ke lemanî pîrozî rexne geyştît, çon rexne werçerxane û stayşîş qetîsman û lexobayî bûn!, bew manayey ke ême amajeman pêda, dekirê ew hheqe bideme pênusekem û binusêt ke serdemî stayş beser çû.
To detwanî be qumê maç bimxeytewe hellqullîn" eme nawnîşanî berhemî şa'îrî berêz "şêrko bêkes"e ke berrêzî lî waye pêkdêt le şî'ru pexişan welê lêreda debwaye amajey beweş kirdiba, ke le çame şî'ru pexişane şî'ru pexişane nameş pêkdêt.
Çon le hendêk pexişanekanîda be zimanêkî name amêzu witare pexişan dewrûjêt, newek pexişan (1), be taybet ew pexişane taybetyaney ke arastey kesayetyek kirawn, ewey serewe ke wurjandim tenya le kanyawî (şî'r û pexişan) dermhênawn û rêçkeyan kirduwe.
Ew katey le berdem "to detwanî be qumê maç bimxeyte hellqullîn" da kirrnoşim bo xudawendî twêjînewey cwanîyekan bird, zanîm" şêrko bêkes" jyan û mergî mîtolojîy deq û bûn û 'edemî mîtafîzîqî ewdîwî deqî pêkewe likanduwe, boye her zû zanîm leberdem deqêkî pirr rêgew liq û poyda westawm û mandûm dekat be diwî xoyda, bo ewey ke "mn" y xom katêk fena debêt be nêw xomda, xom bidozmewe, be aramî hengawm na, çon aramî beheştî bextewerîşe, pêwîste ew rastye bidrikêndirêt, kerwêşke deqî"şêrko bêkes"be hemû tajyek raw nakirêt!, renge min nem twanîbêt lem lêdiwanemda destim le kemerî boçûnekanîşî nedabêt, welê hemû însanêk be bîr û boçûnêkî cya bêt rengêkî dar be ewîtir tabiloy ew reng bikat, çon eger hemûman wek yek bîrman kirdewe, ba yek le cyatî hemûman bîr bikatewe, renge ewe le hemû însanêk curetî ew wucud bûnî nebêt. Welê însanêk xawen me'rîfe û 'eşqêkî serasîmey cwanîyekan bêt û rasteqîne çeşinî xiwên be şademarekanî hatû ço bikat, hemîşe rêgey cya degirêt! Cya le beramberekey.
Hendê car le şîwenewe zemawend dêtederê le hon honî firmêskida pêkenîn epişkwê(2)
Le rûy hawdijkirdinî boçûnekan û gemekirdin be matmatîke mîtafîzîqî honerî" to detwanî be qumê maç bimxeytewe hellqullîn"!! neytwanîwe bew geme kirdine fentanyazya amêze destî bigate hewrekanî felsefey nostalîjîy boçûnekanî, wata lengîyek be hawsengî deqekewe dyare" le hon honî firmêskida pêkenîn epişkwê,, tewaw hawsengî deqeke le bar debat, çon le hon honî firmêskida nek pêkenîn hîç ştêk napişkwê ke hawdijî firmêsik bêt, îdî hî amajeş nîye bo ruwekekan ke" em" pişkwêt, wuşey" epişkwê" zyatir bo em amajeye dirustitrew şyawe! Dekira" şêrko bêkes" lem dêreda peyvî" nemam"î bekar hênabaye, wek/ le hon honî nemanî firmêskida pêkenîn epişkwê / ke wuşey" nemam" amajeyeke bo boçûnekey û herweha parêzgarî le hawsengî deqe lengekeş dekat û tiruskey boçûnekanîş rewneqdartir û dirêjtirîş dekat.
Gelêk car şa'îr le nêw temumjî boçûnekan û fentazîy efsaneyy û fenabûn le xurafatî santimanetalîzmida xoy le bîr dekat û le nêw oqyanusî boçûnekanda nghru debêt, keeme zor car weha le şa'îr dekat, le amajey ştêkda, ştêk dekate qurbanî!, wata le bexişînî manayekda manayek dekate bellagêr, eweta şa'îrî xoşewîst "barzan hestyar" ke ewîş le nêw em motege bîrokaneda lî waye"henar" le bêstan derrwêt û ser be beru bûmekanî bêstane. Henar le bêstan narrwêt û berhem nayet, bellku bêstan zyatir gindore û tirozî û şaroxî û şemamey lê berhem dêt, henarîş le baxda ke şa'îrî xoşewîst bem çeşine nûsîwyetî: lêwrrêjîn le diroy balldar/ ke emanewêt dugmey kirasekeman bitrazênîn û /" rastî" ekan wek henar le bêstanî sîyekan berbibnewe(3).
Herweha lenaw heman çwarçêwey em boçuneda berrêz "'ebas 'bdulla yusf" be kurte çîrrokî çayxaney naw teksîda nûsîwyetî" biveye bîkey leçêwe hawkat şwênî hemû bêstanekan bizmardar debin.
(4) min namewêt leser ballî hîwamanîzmî pyase etik kem. Welê zorcar nûsîn xoy rêgey xoy degirêt û bediwî yekda derrwat wuşekanî, " 'ebas 'bdulla yusf"î xoşewîst ke emîş lî waye şûtî le bêstan berhem dêt! Herweha lenêw heman kurte çîrrokekey berrêz " 'ebas 'bdulla yusf" da hatuwe: hendek kes dêne pêş çawm, çon xo dekujn, xo dawêne naw rûbar (5).
Ême le tarîkî dunya dêyne naw dunya û diwatrîş bo nêw tarîkî, wata mirov le bûnewe dête bûn û diwa wêstigeş bo mallî fena bûnî ebedî. Welê xokûştin hokarekey xo hawîştine naw rûbar nîye, dekirêt billêyn: hendek kes dêne pêş çawm, çon xo dexnikênn, xo dawêne naw rûbar". Kame manî çemkekey be tewawî û bebê lengî hawsengî dedate destewe.
Dekirêt lêreda binûsîn "barzan hestyaru 'ebas 'bdulla yusif " çeşinî hunerî " to detwanî bequmê maç bimxeytewe hellqullîn" hunerêkî forrmalîst nye, welê tenha lew liqeda ta radeyek ew hawboçûne xoy mellas dawe, ke emeş nîgeranî û bêzar bûnî xud û .....htd. Ke em destewajane zyatir hunere lêk delkênêt. Eger şa'îrêk bexemekanî xudî xoyî û dewruberekeyy û jyan aws nebêt, xamekey natwanêt şî'rêk be tewawî manakanyewe şî'r berhem bênêt, welê min boçunêkî dîkem heye bo ewey ke degutrêt (şa'îr bo xoy denûsêt), ke em destewajeye cge le boçunêkî çirûk û îflîc hîçî tir nye! Çon eger şa'îr bo xudî xoy denûsêt, boçî berhemekanî le rûperrî billaw kirawekan billaw dekatewe? Aya lenêw xemekanîda hawbendî xemekanî komellgey pêwe bend nye? Aya emîş takêk nye lew komellgaye? Tênagem boçî şa'îr gelêk diro legell xudî xoyan û xiwêneryan deken!
pîredar tûyek be destî bapîre gewre 'alî bedirxan nêjraw, lew malleda. Le hodeyekî taze geçkarî kirawî ser dû deryekî êsik sûkda(6).
Leser şî'r pêwîste waz lew wuşeye bênêt ke deqeke nezîf dekat, yaxud şa'îr xoy dûre perêz bigrêt, emîş be wurd bûnewey zyatir û têramanî binyadnerane û bîru bawerrî cyawazewe zor carîş her xoy çeşinî twêjînereweyekî ekadîmî lenêw kollanekanî ew şare deqeyeda guzer bikat û malle teknîkekanî ziman û gerreke binyad nerekan beser bikatewe, ew fezayaney ke lêşî bê agaye agadar bikewêtewe û wuryayane mamelle legell bikat wata şa'îr her xoy rexnegirî xudî xoyetî, ke ta radeyekî berçaw û başîş her awa şyawtir buwe û herwa hate û waş buwe.
Şêrko bêkesî şa'îr ke lem deqeda dellêt" le hodeyekî taze geçkarî kirawî cya lewey huner zyade goy leweda kirduwe", wek deşzanîn zyade goyî û dûbare kirdinewey çemik û bîroke û boçûn û tabilo lezetî şî'r nahêlln, ke şa'îr lem deqeda denûsê" hodeyekî taze/ yekser bîrman wa derrwat ke em hodeye tazeye geçkirawe pêwîstî nedekird amaje bewe bidat key geçkarî û geçkiraw kirawe, welê mebestim zyatrî kirrokekem eweye ke gutit geçkarî ew amajeye manî tewaw degeyenêt ke hodeke tazeye, wuşey ( kirawî ) ke peyvêkî zyade û hawsengî deqekeşî nehêştuwe çon geçkirawe- geçkarî- hodey taze lerrûy watawe hîç manî cya xeslletî cyawaz naden be destewe, aya detwanîn billêyn le nusînda geçkarî kirawî, ke eme destewajeyekî helleye û le rûy rêzmanîşewe her helleye, kewaye hemû însanêk şaystey helle kirdine û ewey helley nekirdibêt bûnî nye le jyanda, rêgey helle kirdin û derencamekey demangeyenête rêgeçarey rasteqîne, yaxud le her helle kirdinêkda rasteqîneyek xoy lenawîda hheşar dawe. Ewey ke zor xoy dedate ber dîdî ew rasteqîneyeş( tak û koy ) wuşekan. Heta henukeş nuser gelêk bem petaye denallênêt, kewaye le birrî ewey billêy.. xozge weham nusîbaye, hengawî zanstyane binê letewawî bwarekanî jyanda. Ca wek gutim tak û koy wuşekan bote petayek û gewre û biçûk be ezmûn û bê ezmûn nanasê, eweta emcare( surxî) le şî'rî ( gyan şardinewe) denusêt:
Rojê dê, le pencere ser derdênê/ gyanim buwe be şêre befrîne û çawekanim nemawe.( 7).
Ew însanane çend meznin katê mirdinyan, jyan be dill boyan degiryet, yaxud diwî mirdinîş berheme bepêzekanyan her lelamanin û xoyan be rohh mirdûn û beberhem û karekanyan, nemir û nemrîş demênnewe. Surxî berrêz leçîy lêjî tak û ko wuşekanda tûşî helldêran hatuwe, wek le kotayî dêrekeyda nusîwyetî: çawekanim nemawe ke çawekanim nemawn dirûste, çon peyvî çawekanim koye û peyvî nemawn her ko. Welê wuşey nemawe ser bexiştew nawçey takeweye û take. Keçî wuşey ( çawekanim ) koye, namewêt le xiwêndinewe û lêdiwan leser ( to etwanî be qumê maç bimxeytewe hellqullîn ) dûr bikewmewe.
Welê rêçke nûsînim wehaye ke zorcar dewrjêt ewaney dekewne berdemî ewanîş degirêtewe, kêşeyekî dî zeq heye lenaw edebda ke ewîş dyardey nawçe û nawçe gerye, zor car wuşeyek lenawçeyek bekardê le rûy wata û rêzmanyewe helleye û nadiruste, çon ledêrekanî yaxud destewajekanî ewanda mana nadat be destewe, eger em deqey em wuşeyey têda bekar hatuwe werbigêrdirêtewe ser zimanî mîlletêkî dîke, ewe bê şik deqeke cwanyekey lebar deçêt çeşinî em deqe/ textey reş dellêt: supas mamosta ke emet leser nûsîm û ewendet kujanmewe, bo ewey zortir bizanim û zûtrîş dagîrsêmewe!(8).
Herwek amajem beweda ke lem deqeda şa'îr be zimanî nawçekey xoyan dediwêt ke nawçey silêmanî xoşewîste ke lenûsînekeyda dellêt: kujanmewe ke amajeye bo texte reşeke, ke wuşey kujanewe zyatir bo girr û agir û ewaney ser be agirn û agirawîn diruste, keçî şa'îr xoy mebestî sirrînewey texte reşekeye.
Kewaye texte reşeş girrî têber nebuwe, taku bikujêtewe be bê hîç amajeyekîşî bo girr têber bûnî agir, bellku xallî mebestekey sirrîneweye, ke her em wuşeyeş diruste ke şa'îr berdewam buwe leser em bîroke û le kotayî deqekeşda nusîwyetî dagîrsêmewe, ke emeş dirêje pêderî heman mebeste nadirusteyekeyetî, ke lem nawçeye em destewajeye be zeqî berçaw dekewê.
Welê nabêt şa'îrêk çeşinî însanêkî xeyall all bîr bikatewe. Namewêt xom be tenafî rexney sipêkitîzim hellbwasm, ke dillnyam diwa wêsgekey le berraetyekanî cwanbînî û şebengî nurî 'îşiq diwamahî dêt, welê ta ew perrî mestî 'îşqî hîwmanîzmî binic û kelênekanî şî'rn, nazanim bo hemîşe xudawendî edeb pêm dellêt: zyatir rabmêne û zyatir le zyatrî bîr bikewe"! Le felsefey nêçrralîzim dyare xudawend pêman dellêt: bîr kirdinewey cyawez û qûll bunewey nostalîjyane le şî'r be temen nye, bellku encamî bîrkirdinewekanî şa'îr xoyetî" welê katêk mehêllin mellbendî bîr kirdinewetan bibête dîlî boçunêk, bellku hemîşe boçunî dîlî em mellbende bêt, ewe wek çeşinî hunerî" to etwanî be qumê maç bimxeytewe hellqullîn", ke le deqêkî dîke nûsîwyetî" jûr pirr ebowe le culley deng û ceste", (9).
Ke huner lem deqeda bote dîlî boçûn, çon deng culley nye û jûr pirr nakatewe le culle, bellku jûr pirr debêtewe le dengî goranî û mosîqa û xoşî.. htd ber lewey pênusekem lerzok bigrêt bo diwamahî le xiwêndinewe û lêdiwan û pyase benêw ramanekanî şêrko bêkesî şa'îrda, min le derencam weham xiwêndewe û berçawî boçûnekanim kewt, ke şa'îr neytwanîwe ştêkî modêrin û nwêxiwaz pêşkeş bikat.
Welê xo deşkirêt ewe tenha boçûnî min bêt û bes, çon min çêjî xiwêndinewem zyatir le berhemekanî dîkey kirduwe naşkirêt le nusînda xoman dûbare bikeynewe, yaxud berhemî tazey bê nwêxiwazî be nwêbunewe û nwêxiwazî bixeyne ber dîdî xiwêneran.
Perawêz û serçawekan:
1. to etwanî be qumê maç bimxeytewe hellqullîn: şî'r û pexişan- şêrko bêkes le billawkirawekanî dezgî aras jimare(561) çapî yekem 2007 hewlêr l 67.
2. birrwane heman serçawey pêşû l 160.
3. sallêk le nîgeranî qesîde barzan hestyar- lebillaw kirawekanî dezgî aras jimare (695) çapî yekem 2008 hewlêr l 44.
4.cwayez (2) serperştî 'ebas 'ebdulla yusif le billawkirawekanî dezgî aras j(99) çapî yekem 2001 çapixaney wezaretî perwerde hewlêr l 78.
5. birrwane heman serçawey pêşû l 80.
6. birrwane heman serçawey pêşû l 168.
7.gyan şardinewe surxî govarî karwan jimare (224)î sallî 2008.
8. birrwane heman serçawey jimare yek l 209.
9. birrwane heman serçawey jimare yek l 263.