Nûsîn îrradeye, newek bîrkirdinewee

serncêk leser romanî
(santyago dî kompostêla) y ferhad pîrball

hoşeng şêx mhhemmed
05/08/2009

(1)
Gerran le duwî cwanî
Ciwanî santyago wek le romanekeda ke leser zarî "vînos" basî dekirêt:
(mellbendêkî ta billî qeşeng û dillgîre. Her ke lêy nizîk debîtewe, her kej û çîy rengawrenge, her rûbar û rez û baghe dêne pêşwazît. Aymanekey pelke zêrrîney lê nabirrêt. Hewayekî ta billêy xoş û sazgarî heye.) l 80
(eger bêy, berrastî, serit lew cwanîye efsûnawîye surr demênê.) l 80
(lewê baweşî ew siruşte behrey cwantirîn tabilokanî jyanit dedatê. Hunerekeşt gyanêkî taze û xiwênêkî tazeyan beberda dekirêtewe. Lewê lemewdiwa, necîhan bo min çîtir ew gunde biçûke debêt û ne bo toş çîtir ew zîndane gewreye!)l 81
Ciwanî vînos wek dara karakiterî romaneke basî dekat:
(kiçêk, ke detgut firîşteyekî naw xewne efîûnîyekane, betenya, leser kursîyek danîştuwe û temaşam dekat, wek ewey birayekî çend sall winbûy sergerdanî xoy bibînêtewe, be nîgayekî geşî pirr le peroşî û xoşewîstîyewe, germ, lêm derrwanê.) l 58
(nemdetwanî bawerr bewe bhênim ke "cwanîyekî ewto", "mîhrebanî û sozêkî ewto" ke min tenya le xewnda yan le sate wehmye efîûnawyekanda demdît, emrro eweta leber demim rawestawe û bangim deka) l 58
(awazî nyanî dengî, yekser rohhmî bêdar kirdewe. Be asûdeyy û pakîy çawekanî xinamewe) l 59
(temaşî pirçîm dekird ke detgût tavgeyekî reşî çolekawîye û daderjê, temaşî gendemuwe cwanekanî pena gwêçkey çepîm dekird. Be llixoşîyewe be xomim gût: daxiwa key bitwanim portirêtêkî ew cwanîye xewnî û pake, ew mîhrebanîye asmanîye bikêşim!) l 60
(kelegell vînos debûm û legellî dekewtme giftugo, hemîşe çirpeçripêkî dûre dest dehate gwêm, lewedeçû le şwênêkî nizîk minewe ballndeyek xewn bibînîê yan çend talle gyayek le dûrewe byanewê birrwên û ser derbiken.)l 79
(cwanî to bilîmetîy mine: bîrewerî û rabirduwekanim zindû dekenewe)l 55
Ciwanî huner wek dara basî dekat:
(utm: cwanî detwanê bibête ellternatîfêk! Hunermend ke cwanîyek dekate hî xoy, îtir em cwanîye debête willatî, herçî mergesat û naşîrînîyekî jyan heye tenanet hestî bê willatî û awareyyş, nayanhêllê, reşyan dekatewe.) l 41
( gwê bigre : cwanî ştêke ke hunermend hergîz natwanê bîkate hî xoy. Eme ştêkî tirajîdye.
- çî?
- ke hunermend natwanê hîç cwanîyek bikate hî xoy.
- tenya detwanê dirustî bika!
- her lem hhalleteşda cwanî debête huner) l 41
(tenya huner detwanê "cwanî" zîndû rabgirêt û bîhêllêtewe!)l 42
(to katê cwanîyek le tabiloyekda yan le şî'rêkda derdebirrît, îtir ew cwanîye ta hetaye demênêtewe.)l 42
Eme û xiwêner detwanêt çendîn wişe û ristey tir le romaneke bidozêtewe ke ferhad pîrball be rastewxo yan narastewxo basî cwanî sirûşt û mirov û hunerman bo dekat, cwanî yekêke lewbabetaney ke ferhad pîrball wek babetêk ke peywendîyekî rastewxoy be mirovewe heye pêşber dekat, be şêweyekî sade û sakarîş dûr le tyor û nasînî cwanî yekser bê perde ew peywendîye rûn dekatewe ke mirov be giştî û hunermend betaybetî heyetî le gell cwanîda, dyarîşe basekan lew romaneda ke komelle karakiterêkî cyawazî kurd û ferrensî û ewrupayî û byanî têdaye bas dekirêt, dû boçûunî cyawaz û dijîş beyekewe kodekatewe, betaybetî le daylogêkî nêwan jine roman nûsêkî byanî û darî hunermendî kurd ke têyda basî cwanî û huner edebyat û jyan dekirêt û peywendîyan be mirovewe.herweha le daylogekanî nêwan penahende kurdekan ke ewanîş naw û karakiter û 'eqllîyetî cyawazin û xiwêndewar û şa'îr û mirovî asayyan têdaye, lew dayloganeda cwanî hêz û wizeyeke ke dara tund destî pêwegirtuwe û bo ewey hem xelqî bikat û bîkate dinyayek tyayda bijî.
Dinyayek ke bibête ellternatîfî ew dinyayey sedam hhusên û be'sîyekan be hawkarî ewrupa le kurdistan û taybet le hellebceda wêranîyan kirduwe.
Ew cwanîyey ferhad pîrball lem romaneda deywêt xelqî bikat, cwanîyekî ledest çû û behederçuwe, her le mirdinî dayk û bawk û xuşik û biraw xizim û kesan le kîmyabarnda û hem dûrkewtnewe le kurdistan û willatda, le layekî dîkeweş ledestdanî em cwanîye lewe serçawe degirê ke derfet û hellbijardinî cwanî lem willateda leberdem xullkida nemawetewe çunke wek bawkî dara pêydellêt ( emrro hemûxellik yan caşin, yan 'eskern, yan pêşmerge... Bawkim rastî dekird cengî 'êraq û êran xellkî be bêlayen nehêştibowe.) l 12
Kuştinî cwanîyekan bewe dest pêdekat, ke mirov derfetî hellbijardinî namênêt, çûne her bereyekewe ç 'esker û ç caş û ç pêşmerge hokarekanî ledestdanî cwanî mirovî heye, mirovîş ke begiştî debêt yekêk lem core karakitere hellbijêrêt ewe rûberrûy ewe debêtewe yan kesanî dîkey bêgunae bikujêt yan hheya û namûsî biçêt yan her le eşkewt û bin terraşan dûr le dinîy huner û cwanî û şarstanîyet jyan beser berêt. Mirov debête qurbanî ew cengey dêt û hellbijardinekan kurit dekatewe bo sê kesayetî şerrangêz û na mirovane. Hellatin leberdem em sê egeraneda ewîş dîsan hellwîstêke ke naçête xaney ewey mirov be bawerrewe em hengawe bhawêjêt û bîkate hellwêsîtêkî hellbijêrdirawî xoy ke derbirrîn le wîst û hhezêkî mirovane bikat bo sefer û derçûn le willat û dûrkewtnewe le xoşewîstan û willat, bellam kardaneweyekî bê îradeyyaneye leberamber ew core jyan û şêwazî hebûney hebûnî xellkanêk degirêtewe.sefer kirdin û çûne ewrupa hellatine lew dozexey be's dirustî kirduwe û ceng pyadey dekat.
Dara le parîs degîrsêtewe û hemû hewllekanî eweye wek nîgarkêşêk bitwanêt le rêy sirûşt û vînos û hunerekeyewe qerebûy ew cwanîyane bikatewe, yan rastitr cwanî xeliq bikat û cwanî hellebce û kurdistan û sirûştekey û kesekanîşî têkell bew tabiloyane bikat, bo ewey lewêda lenaw tabilokanda nemrîyan bikat diwî ewey leser xakî waqî'da be kîmyayî mirov û sirûşt û jyan dekujrêt.
Be nemrdkirdinî mirov û sirûşt û jyan le tabiloda, keresteyeke qull peywendî be derûn whzir û ruhh û îradey karakiterî darawe heye bo jyan û mirov û cwanî û nemrî û asûdeyy û xoşî û jyankirdin, peywendî be şêwazî mirovbûnî ew kayne heye ke hunermendêkî kurd û rojhellatîye û cge le hunerekey hîç umêdî dîkey nye tyayda be cwanî bijîêt. Jyanî rojane, ke birîtîy ye le portirêt dirust kirdin û xiwardinewe û nûstin le jûrî epartimanêkî sard û bê jyanda û tenya ew şewe bêtaqet û sardaney hheşîş û şerrab û dûkellî jûrêkî jyanêkî dûbarebowe û rotînn, boye dara pêy waye ke lerêy hunerewe mirov be hunermendibûnî xyewe cwanî dirust bikat û jyan û xoşîş nemir bikat.
Em fotoye be şêwyekî cwan tûşî hullweşandinewe dêt le daylogêkda le gell jinêkî romannusî rojawayî (oryana) ke pêy dellêt:
(- êmey rojawayî bîrdekeynewe le pênaw ewey ke çon baştir û xoştir bijîn.
- wate çon?
- êwey rojhellatî dejîn, êmey rojawayî bîrdekeynewe çon bijîn. Her boyeş lenaw hunerda debînîn hhalleteke be pêçewaneye: lenaw hunerda, êwey rojhellatî bîrdekenewe, êmey rojawayî dejîn) l 43
Gerranî hunermend û nûserî rojhellatî le nîgar û le nûsînda, lew aydyal û heqîqet û bîrkirdinewaney heyetî lemerr jyan û soz û hestekanî bo jyan, degerrêtewe bo yek serçawey serekî ke min pêmwaye peywendîyekî rastewxoy be îradey nûser û hunermendewe heye, le zemenî nûsînî em romaneda ke degerrîçtewe bo sallanî 1989- 1991 û taku emrokeş legell cyawazî ew dû mêjuwe ewakit û êsta, bellam peywend bew xallî îrade ke lêreda hîçname nawbaseke pîçmwaye ştêkî ewto negorrawe, çunke dinîy hunermend û nîgarkêş û roşenbîrî kurd be giştî le sûçêkewe karî hunerî û statîkî û edebî dekat ke îrradey betewawî le layen mêjû,heqîqet , îdyal û rastî dagîrkirawe, ew bîrkirdineweyey oryana basî dekat ke le edebyatî rojhellat da heye, ew soz û îdyaley le edebî rojhellat pirr dekatewe, serçawekey ew îrradeyeye ke le torrî gûtarekanî dîn û syaset û komellge û roşinbîrî û abûrî û mîjuwe gîrî xiwarduwe.
Hokarî serekî gerran be dirustikrdnî tabiloy îdyal û cwanî heqîqî û nemir û bexişînewey cwanî be jyan le rêy tabilo û nûsînewe, dûrkewtneweye le bêgerdîy îrradewe, mirov eger xawenî îrradeyekî bêgerd bêt û hest bikat cwanîyekan, mirovekan, şarekan, gûndekan, sirûştî jyan, kenîsekan , sefer û gerran û htdid..., keresteyekin leberdestî hunermendida bo ewey ewey hunermendane temaşî ew tane û diwatrîş mirov û jyan bikat, bellamhunermendî rojhellatî natwanêt hunermendan yan nûserî rojhellatî natwanêt nûserane temaşî jyan û kerestekan bikat, çunke ew xoy le îrradey xoyda ew birrwayey le la dirûst nebuwe, ke hunermendane temaşkirdinî jyan gewretre le huner xoy, nûserane jyan kirdin gewretre le nûsîn xoy. Gerran beduwî îdyal û mîsalî lew jyaneda, le naw edeb û nûsînda wiman lêdekat ke zyatir û zyatir hem le rohhî nûserî û hem le îradey hunermendîyewe dûrkewînewe, gîrodebûnî êmey rojhellatî be bîrkirdinewe le rêy tabilo û nûsînda û statîka kirdine ber tabilo û romanekan û nûsînekanman hendey tir rohhî jyanman û jyandostîman le îrradeda kall dekatewe, bindestî û dîlîman le naw torrî gûtare cyawazekanî dîn û syaset û roşinbîrîda zyatir û zyatir berew eweman debat ke le îrrey bêgerdî xomanewe dûrkewînewe û nûsînekanîşman pirr bin le îdyal û gerran beduwî wehmî cwanî û wehmî xoşî û asûdeyy û wehmî willat û wehmî 'eşiq û her wehmêkî tir.
Seferî dara bo santyago û dozînewey vînos ke bote remzî hemû xozge û xewn û mîsalîyetî dara, ke bote willat û xak û jyanî dara, seferkirdin bo santyago û dozînewey ew dûrgey xewn û cwanî û heqîqete, le xewn û xeyallêkî efîûnawî zyatir dernaçêt, ne vînoş debînêtewe û ne ew wêneyeş dête dî ke darî hunermend xewnî pêwe debînê, le santyago dara bêhûde deyewêt ewxewney bidozêtewe û remzî hemû xoşî û şewqekanî bo jyan bigerrênêtewe, bellam bêhûde û xewnekey le bar deçêt û vînos nadozêtewe, ew vînosey ke remzêke bo gerranewey hemû xewne cwanekanî mirov.
Iîdî dara çendîn car le şeqamî (kenîsekey sanit jak) dêt û deçêt û pirsyar dekat, bellam bêhûde le tenîşt ew kenîseyda lew edirêsey ke pêyetî remzî xewnekanî nabînêtewe, naybînêtewe û tûşî hhalletêkî derûnî nizîk be şêtbûn debêt û diwacarîş le diwa wêstigey seferekeyda le lî jine fallçîyek gwêy lem qisane debêt: (kurrim to zor lewe naskitrî ke bitwanî le dûre willatî û gherîbîda be bêkesî û be bê xoşewîstî bijît)l 127
Pêş eweş dara le ser zarî karakiterêkî dî ke nawî (laloye) gwêy lem risteye debêt: (eme ewrupaye kurrm) ewîş têdegat( êre ewrupaye. Çillpawe.diroye.wehme. Êre tenya wehmêke)l 122
Iîdî xoşewîstî û gerran beduwî cwanî û willat û vînos û xewn û şewqekanî mirovêkî kurd le ewrupa debête wehmêk û zyatir ne.
* * * * * * *
(2)
Roman: jyan û bîrkirdinewe
Lem romaneda wek le daylogekey (dara û oryana) bas kira, ke nûsîn û hunerî rojhellatî û rojawayî dû cewherî cyawazîyan heye bo jyan , oryana dellê : (roman hemîşe le cîhanêkî sertapayî dediwê, le hemû dinya û jyan û le hemû ştekan dediwê le yek katda, rûanînêkî hemûanî bo hemû jyan û dinîy emrro pêkirra pêşçaw dexat. Roman kewate le hîç babetêkî dyarîkiraw nadiwê, bellku rwanînêke)l 39
( lenaw edebyat û hunerda: êwe huner û edebyatî xotan pirr deken le hest û nest û soz û bawerr,êmeş pirryan dekeyn le jyan.
Gûtim : eme watî çî degeyenê?
Gûtî: eme watî ewe degeyenê ke êmey rojawayî baştir û xoştir dejîn, germitr baweş be jyanda dekeyn) l 43
Lem dû peregirafey sereweda, ferhad le rêy ew daylogewe eweman nîşan dedat ke xiwêndinewey ême bo huner û edebyat legell rojawayyekan çend cyawaze, êmey kurd ke lebarey hemû babetêkewe debêt bidwîên, û hellwêstiman hebêt, min dyare ke ew qiseye dekem, agam leweye ke nûserî kurd be deyan car eweman be gwêda deçripênn: ke sarter gûtûyetî:( mirov hellwêste û bes!) hellwêstî sarterîş bewe lêkdedenewe ke (mewqf) wergirtine beramber her meseleyek û babetêkî giştî yan taybet, bellam min dûr lewey ew qiseyey sarter rexne bikem, pirsyar dekem: aya hellwîstî sarter bo mirov tenya mewqif wergirtine beramber be babetêkî giştî yan taybet?!u diwatrîş hellwîstî sarter çîye? Aya dekirêt hellwêstekey bikeyne (pallewanî) bonmûne? Eger hellwêst lî sarter arîşeyekî felsefî bêt û ême bîên le roşinbîrî kurdîda bîkeyne kêşeyekî syasî yan dînî yan roşinbîrîy, le roşinbîrîy kurdya, aya ewe manî ewe dedat ke mirovî bê hellwêst wek arîşeyekî hzrî û felsefî û roşinbîrî mirovêkî xayn û bê mewqîfe?!
Renge xyanet û bê mewqif bûn, nebête têgeyştinî sarter bo hellwêstêkî (sarterîyane). Eger îçme bixwazîn sûd lew boçûney sarter wergîn bo dirustikrdnî hellwêstêkî syasî yan roşinbîrî yan felsefî le beramber ew hellbijardinaney dinîy syaset û dîn û roşinbîrîy û cvak demandenê û ême be xoman (hellwêst hellbijardinî) xoman dest nîşan keyn, ew kate ême leberamber hellwêst û hellbijardinekanman be manayekî felsefîyane berpirsyarîn.lêreşda hebûnî ême pêş mahîyetman dekewêt, wate ême xoman berhem dênîn,newek ewey mahîyetman pêşî hebûnman bikewêt.
hellwêst wergirtin, hellbijardinî şêwazî jyan û bîrkirdineweman û sefer û gerran û 'eşiq û huner û nûsînman, be kurtî jyanî mirov komellîçik hellbijardin û hellwêste, min pêmwaye ne jyanî hemû hunermend û nûser û xellkî ewrupa hemûy hellwêst wergirtine bemana sarterîyekey le roşinbîrî rojawadit bewey hellbijardine û hebûnî ewan pêş mahîyetîyan dekewêt, ne hellwêstî mirov û nûser whunermende rojhellatîyekanîş hemûy têgrra hellwêste bemana rojhellatîyekey wata mewqif wergirtin leberamber babetekanda û hellbijardin nebêt, hellwêst le nêwan mewqif wergirtin û hellbijardinda, dû dinîy tewaw cyawaz dexulqênê, dû dinya ke ferhad pîrball lew daylogeda çirrî dekatewe, oryana dellê:
( to zyatir dillt be îdyal û hunerewe xoşe wek lewey be waqî' û jyanewe. To le naw jyanda û bo jyan najît, naştewê tam û boy jyan bikeyt, bellku detwê hemû watakan û hemû wizey xot tenya lew çwarçêweyeda çirr bikeytewe ke to nawî denîêt "huner" to tirsinokît û ledest jyan radekeyt... ) l 44
Euner wek şwênêk bo nimayşkirdinî hellwêstî nûseranman, le lî rojhellatekanewe debête mewqif wergirtin leberamber babet û ştekanî jyan, bîrîşman neçêt em mewqif wergirtine û tewzîf kirdinî her hzrêkî felsefî le roşinbîrîy kurdîda yan rojhellatîda be giştî bewey beşêkî mahîyetman pêkdênê pêş ewey tehhqîqî wcudman bikat, rûberrûy ew wehm û îdyalaneman dekatewe, ke jyanî îçmey pêekate xurafat, ew hellwêstaney nabne hellbijardin bellku hellwêstêk hêzekanî syaset û dîn û komellge û ewroşinbîrîye besermanda desepênin bo ewey xoman le naw natorey wek xayn û bê mewqif biparêzîn, boyeşe êmey rojhellatî pêş ewey jyanman pirrkeyn le hellbijardinî corawcor , be hellwêst û mewqfî yekirengî û yekdengî xitmî dekeyn, diwatrîş êmey mirovî nûser e hellwêst û mewqfaneman degwêzînewe naw nûsîn û edeb û nîgarekanmanewe, boye ême sereta le hebûnî xoman radekeyn û deşarînewe, diwatrîş le edeb û hunermanda ew mahîyete pêşkeş dekeyn ke peywendî be hebûnî bêger d û îrradey êmewe nye.boye min hawdengim le gell oryana ke pêy waye dara ke nimûney hunermend û nûserî kurde, tirsinoke û ledest jyan radekat...
Dyarîşe ew rakirdine peywendîyekî rastewxoy be îrradey zewtkirawî darawe heye, ew îrradeyey syasetêkî diktatorîyane serta dagîrî dekat, diwatir ceng dabeşî dekate ser sê parçey wêran û naşîrîn le sê fotoda ke wanîş 'esker û caş û pêşmergen, diwatrîş royştin û dûrkewtnewe û kuştinî xizim û kes û sirûşt, diwatrîş gerran beduwî cwanî le hunerda û nemrikrdnî, diwatrîş nedîtnewey remzî xewnekan, û roçûn berew dinîy hheşîşe û efîwn û şêtî.
Em tabiloye ke ferhad pîrball deykêşê, bo min le xiwêndineweyda ewe debînmewe, ke be narastewxo basî jyanî kesêk hunermendêk dekat, ke le îrradey xoyewe birîndar,, le ruhhewe hebûnî gemarodirawe, îdî ew natwanêt wek rojawîyek xoy le beramber komellê hellbijardinda bibînêtewe, bellku ew zyatir lew koyleye dekat ke sarter pêywaye :(koyleş detwanêt hellwêstêk leberamber koylebûnî xoyda binwênêt, bellam debêt be egerî mirdinî xoyşyewe agadar bêt) daraş ew sefere û geyştine vînos le santyago dekate hellbijardinî , bellam bê ewey be egerî şêtbûnî xoy agedar bêt.
Rûdawekanî em romane ewe bemin dellên ke romanêke jyanewerîyane, newek bîrkirdinewe, be manayekî dî, hewllêke bo ewey hunermendêkî kurdî birîndar le rohh û gemarodiraw le hebûnîda le santyago azad bêt û hebûnî xoy le cwanîda awête bikat, hewllêke bo ewey kurdêk le bîrkirdinewe derçêt û pê binête jyanewe, hunermendêk nîgarekanî pirrkat le jyan newek le hest û soz û îdyal, nûserêk edebekey le mêjû derbaz bikat û bîxate statîkawe.
Hewllêke egerçî diwacar be sextî têkdeşkê, bellam namangêrrêtewe ser ewey ke pêwîste bikşêynewe û le jyan bitrisîn û biçînewe naw mahîyetekey xomanewe û hebûnman tenya le nûsînda nimayş bikeyn.
Diwacar huner û nûsînîş eger nimayş jyan û rûçûne naw jyan nebêt ewe pirr debêt lew hellwêstaney ke nûser û mirov dekene şebehh, newek însan.
Diwacar nûsîn îrradeye, newek bîrkirdinew