Nûsîn le barey kitêbî kesêkewe, ke sîgar dekêşê

Xiwêndineweyeke bo kitêbî (kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê)î raber farîq

karzan rehhman

kartî kitêb nasîn:
Kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê- şî'r
Nûser: raber farîq
Nexişesaz: luqman reşîdî
Çapixane: rojhellat
Çap: çapî yekem, hewlêr 2009.
beşî here zorî ew deqaney be kurdî nûsrawn, be taybetîş ew kitêbaney le çend sallî rabirdûda billaw kirawnetewe û kewtûnete berçawmanewe, kitêbî wehan, ke natwanin le tenya layenêkîşewe serncî xiwêneranî be aga rabikêşin, nebûnî deqî başîş le nêw ferhengî kurdîda, komellêk hokarî binyatî û ferhengî û dirêjxayenî bê şûmarî hen, bellam pêwîst bewe nakat lêreda tîşik bixeyne ser ew boşayî û kelênaney edeb dirustî kirdûn û be qeyranekanî xiwêneranî xoy kemtir kirduwetewe. Be boçûnî min, hergîz kêşe ewe nîye ke zorbey kitêbekan kirêtn, bellkû kêşey cewherî le hember pirsêkî wehada, dekirêt beşêk lem xallaney xiwarewe bêt:
1-xiwêndinewey kitêbî qebe û kirêt û stayşkirdinî.
2-we denginehatnî rexnekaran û bêdengibûnî nêwendî edebî û ferhengîy mîllet.
3-sstbûnî pirosey xiwêndinewe û teşenekirdinî petay nûsînî sakar, le penay ew sakarîyeşewe berzibûnewey tîrajî kitêbekan, be şêweyek ke teseûr nakirêt û na pêwîste.
4-girngîdanî dezga rageyandin û rêkilamîyekanî wek: her yekêk le telefzyon, setelayt û rojname û govar û sayt û wêbillagekan- bew core kitêbane.
5-mahyetdan û rewayetîdan be rewtî aweha.
6-dirêjepêdanî le layen gencan û "be ezmûnـ"ekanewe.
komellêk hokarî tirîş hen, bellam ewey lêreda min mebestime, tenya edebî kurdîye, herweha le nêw edebî kurdîşda tenya rehendêkî ew baseye, ke tewaw buwete serçawe û pelupoy hawêştuwe, be taybetîş le diway raperrînewe, ke komellêk qellem be pasawî modêrninûsîn û postimodêrne û şî'rî sîmbolî û suryalî û dadayî û komellêkî tir, deyanewê xiwênerî wişyar firîw biden û berew aqarî weha be kêşî biken, ke emcore nûsîney ew nûsere rotînînûsane ne pêwendîy be pirosey nûsînî berpirsyaranewe heye, ne ew aqaraneş ke detwanin pêwendîy agayyane û binemayî legell xiwêner, ya nûserda bigrin.
le mîlletêkda ke qellemî baş kem bin, hellbete nûsînî başîş kem debn, nek kitêb, ke kitêb le me'rîfe û şarezayî û ramanî wird û xiwêndinewey çendirrehendîyewe dirust debêt. Be degmen debînîn ew core deqaney be mirduwîy le dayk debn, efsûn û cwanîy le mahyetî xoyanda bişarnewe û xiwêner (her hîç nebêt) be rehendêkyan sersam û karîger biken. Kitêbî baş, le nêw ferhengî hejarda bêdengîy le beranberda denwênrêt û hewllî têperrandinî be şêweyekî weha dedirêt, ke xiwêneran be giştî neybînn, emeş debête hokarî ewey nûser, be taybet le komellgey kurdewarîda, hem bê taqet bibêt le dirêjekêşanî pirosey nûsîn, hemîş lew nêwende edebî û roşinbîrîyey, ke le kin min nêwendî edebî û roşinbîrîy nîye, pitr dûr bikewnewe û pitrîş le billawkirdinewey deqî efrêneraneşyanin xoyan be dûr bigrin. Ew kitêbey berdestiman, wata <kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê>,î (rraber farîq) lew kitêbaneye ke le mawey rabirdûda çap buwe û ta êste tenya gutarêkîşim le bareyewe nedîwe ke nûsrabêt û billaw bûbêtewe, tenanet gutarî rexneyyş, ke bibêt be hokarî ewey rêgey dahatûy nûser roşinitr bikat. Hellbete kitêbî cwan, ca le her bwarêkda bêt, hergîz pêwîstî bewe nîye stayşinamey bo binûsrêt, bellkû ewe îşî rexnekar û nûserane, ke tîşkî rwangekanyan bo ser layene tarîk û roşinekanî deqeke bigwêznewe û be wirdî û le çendîn rehendewe boçûnî xoyanî le barewe binûsin.
lêrewe dekirêt bêjîn: le penay deq û pertûke xirape nexiwêndirawekanîşewe, çend sall carêk, ewîş be degmen, kitêbêkî baş, yan çend deqî şa'îrêk billaw debnewe, bellam çunke hêşta rexne le nêw ferhengî êmeda amadeyy nîye, boye ew deqe başaneş wek çendîn deqî bêşûmarî tirî cwanî sallanî rabirdû, berewrrûy nexiwêndinewe û bizribûn û xo lê nebankirdin û feramoşîy bûnetewe, feramoşkirdinî deqî cwanîş lêreda nawnîşanî kitêbêkî (berroj akireyy)m we bîr dehênêtewe, ke berroj akireyy lew kitêbeyda pêy waye <feramoşîy, naznawî merge> (1), le pişt em nawnîşaneda detwanîn be şwên ew mebestewe bîn ke hem xoy nwanduwe, hemîş ême mebestimane, xo dekirêt le rehendî tirîşewe lêy birrwanrê û lêkdanewey bo bikrêt: katêk deq naxiwêndirêtewe û rûberrûy feramoşîy debêtewe, eger bo zemenêkî dyarîkirawîş bêt, poşakî mergî xoy depoşêt û cwanîyekanî le layen kesanî tirewe degwêzrênewe û bekardehênrênewe, ke deqîş berewrrûy weha dyardeyekî naşîrîn buwewe, le encamda ew renganey le nêw xoyda hellîgirtûn û be wişe û derbirrînekanyewe parêzgarîy lê kirdûn, win debin û bo hemîşeş weha demênnewe.
ême lêreda hewlldedeyn be kurtî xiwêndineweyek bo kitêbî <kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê>î raber farîq bikeyn. Ewey lem kitêbeda deybînîn (13) deqî şî'rîn, ke diwa be diway xiwêndineweyan boman derdekewêt em kitêbe şî'rîye be corêk le corekan hewllêkî cddîye, le hemankatîşda cyawaz le şî'r û ezmûnekanî tenanet newedekan xoy nwanduwe, emeş katêk derdekewêt, ke be wirdî sernic le wêne û ziman û derbirrîn û teknîk û formî şî'rekan bideyn û hendêk le kodekanîş bikeynewe, hellbete le rwangey xomanewe.
komellêk hokar wehayan le ême kirduwe xiwêndinewe bo em kitêbe bikeyn, yekêkyan eweye ke cyawazîy rwanîn serncî rakêşayn, ke detwanîn billêyn rwanîn le her ştêk, pêştir le şî'rî kurdîda wekû hebûn nîye, bellkû ewey heye temaşakirdineweye, wata dîtnekan le çawî takekes xoyanewe serçawe nagirn, bellku keresey amadekirawn û xiwênerî wişyarîş pêwîstî bew kerese çendipateyyane nîye. Komellêk hokarî binerretî hen ke debne pallpiştî xiwêner, bo ewey şî'r bixwênêtewe û le hendêk zemen û hhalletda le qisey rojane dûr bikewêtewe, bellam aya eme debête hoy ewey berdewam leber em pasawî dûrkewtnewe le qisey rût şî'r bixwênînewe, çunke şî'r lewe qûlltire be tenya le rehendêkewe berew lay xoy pelkêşman bikat. Wekiçon nasname û taybetmendîy şî'rî, hergîz le rêgey çendêtîyewe desteber nakirê, awehaş şa'îrî cyawaz û be aga natwanêt be nûsînewey çonêtîy dîtekanî pêş xoyewe serqall bêt, bellkû bediway rwange û stayl û teknîk û forim û êney wehawe debêt, ke detwanin bibne pitewtrikrdnî binyat qonaxekanî ezmûnî şî'rîy şa'îreke.
lem kitêbey (rraber farîq)da zortirîn pantayî we ber waqî' kewtuwe -be latanewe ştêkî seyr nebêt, çunke mebestim ew şêweyey waqî' nîye hemwan deyumane, bellku lewêwe dediwêm ke takî şa'îr mebestyetî, yan lêy derrwanêt-, ew waqî'e talley berdewam komellêk şt le berdem mirovda weku tabû nîşan dedat, şî'rîş wek her janrêkî tir deyewê le rehendekanî waqî' (hellbete le çend rehendêkewe, nek le hemwan, emeş weku wezîfe nîye) xeyall berhem bhênêt û berewrrûy çend layenêkî cwanî xoyman bikatewe. Eger em boçûney serewe wek tyorîyek (tyorîy xoyetî) seyr bikeyn, yan bewewe bîbestînewe, debînîn leser destî romansîyekanewe perey senduwe û kesêtî û karekiterî yekemîş le weha hhalletêk û le weha ezmûnêkîşda şa'îr xoyetî, ke debête xawen qise û rwanîn û dunyabînîy xoy.
le (gunnar êkêlofـ)ـyan pirsî: "bo byogirafyay jyanî xot nanûsîtewe?", ewîş le wellamida gutî: "min le şî'rda jyanî xomim gêrrawetewe" (2). Katêk lem risteyey (gunnar êkêlof)î şa'îrî efrêner wird debînewe, boman derdekewê serukarî şa'îr, pêş her ştêk legell waqî'e, hawkatîş deyewê le weha derîçeyekewe bûnî xoy û rwanînî xoy û cyawazîy xoy wêna bikat û le hember dewruberda û jyanî rotînîy ewanî tirda, jyan û ezmûnî ew jyane le rêgey şî'rewe bigêrrêtewe, bellam be pallpiştîy fentazya û sîmbol.
<çunke afretêkim dest nekewt
Ta legellîda bixewm
Naçar
Çend romanêkim kirrî
Le nêwyanda çend pallewanêkî afretim dozîyewe
Hemûyanim hênaye jûrekem
Beyanîyek çûm bo bazarr
Ke hatmewe
Daykim hemûyanî xistibuwewe şwênî xoyan> l157.
le şêwe û şîkille binerretîyekanda ême ezmûnekanman be hoy hestekanmanewe werdegirîn û deyannasînewe û êstyan le ser dekeyn, bellam encamî em wergirtin û nasînewe û êstikrdne, be bê kellekebûnî karîgerîye nestîyekan, mehhall dekewêtewe, boye ke şa'îrêk deyewê (bo nimûne) le ezmûnî jyanî xoyda rojêkî behar bigwazêtewe bo nêw pirrosey nûsînyewe, debê çepkêk le karîgerîye nestîyekanî xoy pêşkêş bikat û zimanîşî le aste asayyekey ziman çirrtir û parawtir bêt, le hemankatîşda komellêk wêney zortir le xo bigrêt. Kewate, dekirêt wêney şî'rîy wek pêşkêşkirdinî ezmûnî hestî, be hoy zimanewe pênase bikrêt.
lêreda hendêk nimûney şî'rîy le kitêbekey nawbiraw, wate <kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê>we werdegirîn:
<încaneke şika
Qedî min û
Dillî toş
Herweha!> l148

herweha:
<le penay berdêkda
Kilûy befir becêmawe
Wek maçî to
Be lêwmewe.> l146.

Herweha:
<wek diwa qetrey aw
Be tewêlltewe wişik debim... > l11.
detwanrê bigutrê em çend parçe şî'r û şî're kurtane le hember 'eşqewe êstyan kirduwe. Katêk mirov 'aşqe, hemû ştekan leberçawîda cwan xoyan denwênin û wirditrîn ştekanîş xoyan nîşan deden û bayex peyda deken. Yekêk lew layenaney lem çend kurte/ çarçe şî'raney sereweda serncî êmeyan be lay xoyanewe rakêşawe, eweye ke le rûy derbirrînewe şî'rekan xoyan le şî'rî emrro be dûr girtuwe (be şêwey narrastewxo), emeş le katêkda dellêyn ke em deqe kurtane bas le 'eşiq deken, bebê ewey destewajey "'eşq"îş le nêwyanda bedî bikrêt, yan le xoyanewe bîpêçin. Em corey derbirrîn û nûsîne, le rehendêkewe demanbate lay romanekanî xozê saramago, be taybet romanî <gerran bediway dûrgey nedozraweda> (3)da, renge xudî şa'îr lem ezmûneyda sûdî le çonêtîy derbirrîn û rwanînekanî xozê saramagowe, wergirtibêt. Rûnî û şefafîy her wêneyek lem parçe/ kurte şî'raney sereweda, tenya pêwendîy be astî dyarbûnyanewe nîye, bellku le hemankatda bo eweş degerrêtewe şa'îr ta ç astêk sûdî le wirdekarîye karîgerekanewe wergirtuwe.
erkî şa'îr keşfî berdewame le nêw zimanda, herweha dataşînî wişe û wêna û kerese rût û bekarhênrawekane, be rendey zimanewe. Ew (wata şa'îr) berdewam be diway dozînewey manakanî pişt û pêş û tenîştekan û layene nadyarekanî ew wişaneweye, ke be hoy ew nhênîyey wişekan le nadyarewe legell yekitrîda heyane û (ew) deyewê byandozêtewe û ezmûnî xoy le pallyanda berew geşekirdinî pitr bibat, emeş le katêkdaye ke heman ew wişane dekewne tenîşt yekitrîyewe û managelêkî sersûrrhêner û efsûnawî dexullqênin.
zor kes be helle lew bawerredan ke şa'îr berdewam bediway wişey cwan û be şikoda degerrêt, le barêkda ew ştey şa'îr bediwayda wêlle, be manatrîn wişeye:
<le batî çillm
Wişem le kepût derhêna> l124.

Herweha:
<wextêk pantoll lê dexurrim
Gorewîyekem dekewête kellkelley xokuştinewe> l154.

Herweha:
<"dillî xom dedemewe!"
Be "qsey xoş"
Be "yar"/ be "xom "
- ahـ/ em dille bû be çî?> l166.

Encam:
Detwanîn kitêbî <kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê> wek ezmûnêkî şî'rîy cyawaz temaşa bikeyn, em derbirrîneşman pişt be xudî deqekan debestêt, wata lewêwe serçawey girtuwe. Em deqane le mafûrêk deken ke komellêk nexiş û nîgar û renguboy cyawazyan le xo girtibêt. Ême le sereweda be kurtî xiwêndineweman bo çend kurte/ parçe şî'rêkî kitêbeke kird, ke dekirê bêjîn eme nek tenya bes nîye, bellku pêwîste le çendîn rwange û dîd û rehendî tirewe lêy birrwanîn û wirditrîş le serî bwestîn. Ewey lemeş pêwîstitre, eweye ke rexnekar û şa'îran û nûseranî tir le hember ew kitêbeda hellwêstey xoyan biken, be taybet ew kesaney çêjî lê werdegirn û pêyan waye em deqane derwazey tiryan be rûy şî'rî hawçerxî kurdî da kirduwetewe.
beşî zorî şî'rekan, bêcge le hendêk le parçekanî deqî <rrengekan damegîrsêne, le sûtan gerrawmetewe l140 ta l158>, wata: parçey jimare (13) û parçey jimare (15), ke le rwangey minewe lawazn, lêreda lew rehende dediwêm, ke ew dû parçane xiwêner nawestênin û natwanin tûşî bîrkirdinewe û ramanman biken, herwetrîş tiruskayîyekî kemî xeyallyan têda debînrêt, nakirê şî'rî efrênrawîş beder bêt lem layene pêwîstane, ke deqî hawçerix le xoyewe deyanpêçêt. Bellam nakirêt û nabêt, bem pasawane kitêbeke nexiwênînewe, bellku wek pêştir amajem bo kird, pêwîste hemû deqekan be wirdî bixwêndirênewe. Bêcge lemaneş, şî'rî <destim pêye>, le rwangey minewe em deqe le layenî teknîkewe kewtuwete jêr karîgerîy deqekanî (berroj akireyy), be taybetîş kitêbî <be tema bûm le tem bidwêm> (4).
cya lemaney serwe, hemû şî'rekanî nêw kitêbî <kesêk le pişt em peyvane sîgar dekêşê>, hem le rûy ziman, hemîş le ruwekanî wêne û teknîk û formewe taybetmendîy xoyan heye, emaneş wa deken şî'rî hawçerxî kurdî rû le aqarî tir bikat, gencanîş lêre bediwa îş le nêw şî'rî pêş xoyanda neken, bellku be nêw nax û xewn û xeyallekanyanda şorrbibnewe. Le barey rehendêkî tirî kitêbekewe, ke nêwerroke, pêman waye, beşî here zorî şî'rekanî nêw em kitêbe, be şêweyekî giştî îş le nêw her yekêk le çemkekanî "rreşbînî" û "tenyayî" û "tris" û "bûn", be şêwey tir deken, xiwênerîş rastewxo û na rastewxo hest be wcûd û çonêtîy bekarhênanekanyan dekat, tenanet le hendêk hhalletda reşbînî degate ew astey xudî xiwêner le hember ew dox û rewtey jyanî êstay kurd pêyda têdeperrêt, reşbîntir bikat, bêguman emeş le (naagayî)îyewe, le (xud)ewe serçawe degirê. Ewey basman kird, le dahatûda bo şa'îr wek zîndan waye, deşê qutarbûn lew zîndane şa'îr berew efrandin bibat, maneweşî berew pûkanewey hêz û twanstekanî derxa. Lediway em kitêbeşewe, pêwîste raber bwestêt (nallêm nenûsêt), westan le billawkirdinewey şî'r, emeş bo eweye ta le diwatrda bitwanêt rehendî tir bidozêtewe. Ewey mawetewe bîllêm, eweye ke le pall (rraber farîq)da, çend dengêkî tirîş hen, ke cwan denûsin û le çend sallî tirî dahatûşda detwanîn pitr hest be cyawazîy ew denge şî'rîyane bikeyn.

Perawêzekan:
1-kitêbêkî berroj akireyy-ye. Zincîrey kitêbî (gullan). Sallî 1998.
2-kitêbêkî rizgar şêxanî-ye. Le billawkirawekanî zincîrey kitêbî (rrexney çawdêr) sallî 2009.
3-kitêbêkî xozê saramago-ye. Wergêrranî: merîwan hellebceyy. Le billawkirawekanî zincîrey kitêbî (rrexney çawdêr). Sallî 2008.
4-kitêbêkî berroj akireyy-ye. Zincîrey kitêbî (gullan). Sallî 2000.

Karzan_rahman@yahoo.com