Çend wişeyek leser
roman
(yekemîn mamosta) cengîz
iîtmatov
Hoşeng şêx mhhemed
05/08/09
Lebare cengîz iîtmatovewe:
Cengîz iîtmatov le 12/12/1928 le qerghîzya le daykbuwe, ke sereta
qonagh desellat stalîn bû, bawk (turkul iîtmatov) nûser buwe û le
sall 1937 le layen desellatewe le sêdare dirawe,le sallî 1952 dest
be billawkirdinewe berhemekan kirduwe be ziman qerghîz, le 1956 ewe
be rûs dest be nûsîn û billawkirdinewe kirduwe. Her le sallî 1956 da
çote amojge gork bo edebyat, le 1958da le govar(okitober) ke ewsa
benawbangitrîn billawkirawe şorew buwe kar kirduwe,(1)
Renge cengîziîtmatov bo xiwêner kurd be roman (cemîle) we
nasrabêt,ke cewher kirmanic le sallî 1981 kirdûyetîye kurd .le sallî
1957 da nûsîwyet, û dûcarîş kirawete filîm. Û şa'îr nawdar ferensîş
aragon lebare em romanewe gutûyet (meznitrîn çîrok xoşewîstîye le
cîhanda) herweha roman (yekemîn mamosta)ş le sallî 1958da nûsrawe û
le sallî 1966 le rusya kirawete filîm.(2)
Le karekan dîke cengîz iîtmatof ke kirawnete kurd (rojêk le sedeyek
dirêjtir debêtewe) ke ewîş pêş mirdin be dû hefte dest kirabû be
filîm kirdin le (15/6/2008) da.herweha roman (xanme leçkesurekem,
pêşbînîyekî nefret lêkiraw û keştîyekî sipî) ewanîş kirawnete kurd.
Emew cengîz iîtmatof yekêke lew nûsere rûsaneye ke nawbangêk zor
peydakirduwe û romanekan bo nizîke sedu şêst û pêniç ziman
wergêrdirawe û be tîrj çil heta şêst û hefit milyon dane çip kirawn.
Iîtmatov endambuwe le encûmen billa şorew û endam deste kargêr
sovîyet û berêweber stodyo sînemay qerghîz û sernûuser govar edeb
byan buwe, herweha rawêjkar diwa serok şorew mîxaiîl gorbaçov buwe,
diwa hellweşanewe yekîêt şorew bote sefîr qerghîzstan le willatan
belcîka , hollenda û loksemborig.
Le kat mirdinîda le (10/6/2008) komar qerghîzya pirse resm bo girt,
serok willat gût: (qerghîzya be mirdin cenkîz iîtmatov ke rollêk
gewre le roşinbîrî cîhanîda hebû, zererêk pêkewt ke qet natwanêt
qerbû bikatewe)(4)
Cengîz iîtmatof, le zorbe romanekanîda her bew ruhhe qerghîzîye
bêgerde xoyewe denûsêt, ew ruhhe ke legell sirûşt gûnd û kêşe û
cencllîyekan xellke ew gundanewe awête buwe, ew romanane min
xiwêndûmetewe, ( cemîle, mallawa gollsar _be'ereb_ û yekemîn
mamostaw rojêk le sedeyek dirêjtir debêtewe û şaxî sege bellek) her
pêniç romaneke lenaw yek iîrade û ruhhewe hatûnete der, iîtmatov
beheq nûser ruhhekan û iîrade û meyle iînsanîye qullekane, ke le nax
û dill û ceste û ruhh gundîyekanda, le naw sext û azar û
meynetîyekanda xo nimayş dekat û cengîzîş le romanekanîda
deynûsêtewe.
Xiwêndinewe romanekan cengîz, pêş hemû ştêk berew ruhh mirovit
pelkêş dekat, be şêweyek ke watlêdekat wek karakiter û pillewanekan
têkell dinyayek xewn û xulya û têkişkan û doran û dabezîn û kêşe
derûn û ruhh bît, zyatir le xot û le xellkan dewruberit wek mirov
nizîk bibyewe newek gurgane, bo min waye cengîz layenêk şarawe ruhh
mirovekan dediwênê ke lebin bar sistem û dîn û komellge û ceng û
birsîyet û nexiwêndewar geyştote astêk ke xo pê nadozrêtewe. Astêk
ke mirov ruhh xo dekate qurban her ştêk ke le mirov û jyan mirov
benrixtir nye.
Cengîz bo min zayelle zengêk û bayek fênke lenaw ew hosew heraye
ruhhman têkdeşkênê û iîrademan fit dekat,ew iîradeye ke ç lêre û ç
le qerghîzstan wek yek tiro dekirêt û be tor berjewend û nîhade
pîsekan dîn û syaset û desellat û behakan komellgeyek ruhh nenas lîx
dekirên.
Cengîz, dengêke bê ewe binûzêtewe bas nehametîyekan mirov dekat, bê
ewe bikate şîn û şepor pêman dellê, temaşa xot ke û le cyat ewe
şerim bikeyt û tifêk le rû xot helsu le awênekeda, şorbewe naw ruhh
xot û xulya û arezû û meraqekanit bidozewe û carêk dîke xewn bibîne,
wişekan cengîz bo min aqarêk çêdeken bo xew bînîn, pêm dellên roman
gewre merc nye şeş sed û hefit sedu hezar lipere bêt, merc nye le
bergêk cwan û qeşengida çip bikrêt, merc nye bas koşk xeyll û
sulltan û pêghemberekan û serokekan bikat, roman gewre deşêt bas
tenya dû dar çinar bejin billnd bikat, bo ewe le mêjû bigeyt û
temaşa ayînde bikeyt.
Pêş ewe biçme ser qise kirdin le roman yekemîn mamosta pêwîste
billêm , em romane le layen fayeq se'îdewe kirawete kurd û le dezge
çip û pexiş serdem çapkirawe, rênûs romaneke helle zor têdaye,
dîzayîneke kemukur zore, wişe zor nawçey têdaye, bergêk sade û sakar,
bellam emane nabne cê rexne katêk cengîz legell xoyda le ser ew
laperaneda detbate (ayal) û lewê legell mindallekan deçîte mekiteb û
lenaw ew herêmeda hest dekeyt wek xellkeke henaset leserman
debestêt?!boye wêra destixoşîm bo wergêr û serdem hîç rexnem nye.
* * * * * * * * * *
Cengîz iîtmatov lesereta romanekeda leser zar nîgarkêşêkewe em
qisane dekat: (yadgarîyek ke gyan û
dill tasandûm, rûdawêk kewa lêkirdûm fillçe hellgirm, bera min
ewende mezne ke betenya twana pêkan hemûm nye. Lewe detrisim ke
netwanim em erke becê bigeynim û aramim leber bibrê, demewê ew
xellke be pend û rênmay yarmetîm biden û rêga çare em girfitem bo
desnîşan biken. Demewê ew xellke be layen kemewe le xiwar sêpa
tabilokemewe rawestin û hawxeyll û hawbîr û hawdemim bin, dirêgh le
killpe girkewtuwekan dilltan meken, nizîkitr bibnewe, min be erk xom
dezanim em rûdawetan bo bigêrmewe...)l 10
Her boyeşe cengîz iîtmatov gêranewe rûdawekan dedate dest
karakiterêk romaneke ke naw (alltîna)ye, û bas yekemîn mamosta xo
dekat ke dête herêmekeyan û qutabixaneyek be dest xo dirust dekat û
rêge bo xoş dekat û zanyarîyekan debexişête mindillekan gundeke.
Ew yadgarîye cengîz iîtmatov deywê lem romaneda be wişe nîgar
bikêşêt, jyan çend kesanêk sade û asay gundêk şorewîyewe, ke bo
yekem car (diwêşin) deywê yekem mekiteb lewê bikatewe.diwêşin
komenîstêk sade û mirovêk qaremane le ruhh xoyda, mirovêke be
iîradeyek seyrewe ewe dekate hhez û xulya xo ke her çonêk bêt be
piştibestin tenya bexo mekitebeke bikatewe û zanyarîye seretayyekan
xo be mindillekan bilêt, alltîna ke yekêke le xiwêndikarekan ew
mamostaye, kiçêke diwatir diwêşin karîger dexate ser tewaw jyan û
detwanê ledest ew kesane rizgar bikat ke gallte be xiwêndin û fêrbûn
deken, rewane şar dekat û lewê alltîna dirêje be xiwêndineke dedat û
degate pile diktora le felsefe û tewaw dunya degerê. Iîd sefer ew
xiwêndine leser dest diwêşin dest pêdekat û degate zor şwên tir em
dinyaye.
Çîrokêk zor sade xellkanêk sadetre,çîrokêke lew çîrokane renge hîç
mêjûnûsêk ser bo nexurênê, yan hîç payeyek resm taqet ewe nebêt
tomar bikat û bîxate erşîfî ofîsêk perwerdeyyewe, bellam bo cengîz
iîtmatov çîrokêke ewende mezne ke betenya natwanêt resm bikat, em
çîroke yekêke lew çîrokane ke yekirast peywend legell ruhh û iîrade
mirovewe debestin, romaneke xo ewende bas lew ruhhe pejmûrde û
meynetbarane gundanyanêk dekat, ewende peywend be bîrkirdinewe û
eqlîyetîyanewe nakat, çîrokêke dekirêt ême le çend suçêkewe rexnekan
cengîz iîtmatov bixwênînewe le şu'îyet û sistem şorew û poxillewat
syaset û desellat le satêk mêjûyyîda be şêweyek gişt, bellam wek
cengîz iîtmatov xo dellêt yadgarîyekan ew çîroke zor gewren, nakirêt
betenya leme kurtyan keynewe bewe dû cwên be şu'îyet bideyn û
meseleke bibrênînewe, bellku ew şorman dekatewe naw ruhh û iîrade ew
kesane lem çîrokeda qaremanane berew rû jyan û sirûşt û de'bakan
debnewe, mirove de'bakan û gurgekan û sermaw solle û befir û
şextebend sirûştêk dillreq le zistanda, ew qaremanîyetîyeş dyare
qaremanîyetîyek nye le şêwe nwandinêk syas yan perwerdey ya qaremanî
hhzbîyek yan komenîstêkîş heta, bellku qaremanîyet mirovanêke ke
deyanewê te'bîr lew hhez û wîste rûne nawewe xoyan biken, beder lewe
temenîyan çende û xellk kwên û ç karen, (alltîna û diwêşin) dû
karekitere serekîyekan em romane, dû kesin zyatir iîradeyek bêgerd
bo hhez jyankirdin û gewrebûn û berew pêşçûn pallyan pêwe denê bo
fêrbûn û çûne şar û azadbûn le kotekan nezanîn û gund û ew ruhhe
lewêda iîradekan qollbest dekat,ewan le mekitebeke ne diwêşin
mamostayek ewende zîreke ta ziman û jimare û zanyarî benrixyan leser
zanstekan bidatê, ne alltînaş ew qutabye zîrekeye ke baş bitwanêt
bixwênêtewe û binûsêt, iîd ne mamostake mamosta zanyarîye û ne
qutabîş qutabîyeke tenya zanyar wergirêt, bellku herdûkyan dû
mirovin be pile yek le azadbûn û bêgerdibûn iîrade xoyan degerên ke
lebin karîger tor behakan komellgeyek gund û 'eqll sistimêk şimulîn
ke willat û gundeke berêwe deben.
Alltîna awa bas mamostake dekat: (diwêşin
her çonê ke xo şareza bûaye û bîtwanyaye û be pêwîst bizanyaye ya be
kurt herçonê be mêşkîda bhataye awa wane pêdewtînewe, bellam min
bawerêk pitewm heye ew hewes û arezuwe rasteqîne ew heybû le pênaw
encamdan ew kare pê sipêrdirabû be hîç şêweyek be fîro neçû. Ew bê
ewe be xo bizanê qaremanêt denwand, bellê, ewe karêk qaremanane bû,
çunke lew rojaneda ême mindillan qirghîz ke hêşta pêman nenabuwe ew
dîw sinûr ayolewe, lew qutabixaneyeda cîhanêkman berûda kirayewe
keber lewca ne bînîbûman û ne gwêşman lê bû,eger na ême nemandetwan
bew kulbe qure ke hemîşe le dirzekanîyewe lutke pir befr çyakanman
debîn billîên qutabixane) l 40
iîd ewe ew mamostaye lew gundeda deykat, bewe qutabixaneyek dekatewe
û diwatrîş xo û alltîna dû dar çinar deçênin û ke diwa zemenêk
şwênewar qutabixaneke namênêt, bellam dû nemame çinarekan
balladegirn û lewêwe minallekan gund temaşa dinya û jyanêk dûr û pan
û por û zor firewan deken.iîd lew zemeneda cengîz iîtmatov henase
sardekan wek alltîna dellêt xerîk bû leserman deybest! Û ew jyane
cencall û sexte (ayal) û xozge û awatekan xellkeke denûsêtewe.
Xellkêk ke eger roman nebêt yan huner nebêt , renge kes tir yan şt
tir netwanêt byannusêtewe û nîgarîyan bereng bikêşêt.
Lem romaneda, cengîz iîtmatov, eweman nîşan dedat ke çend sexte jyan
û xozge sadekan û cencll û kêşekan komellgeyek wek ayal bê zehhmet û
bê raray bikeyte çîrok û roman, çend sexte çîrok dû dar çinar
binûsîyewe ke nezanît be ç henaseyekewe çandirawn û çon şîn bûyne û
gewre bûne û mindillekan leser ew dar çinaranewe temaşa asoyek dûr
deken, renge asan bêt roman mêjû pêghemberêk binûsêtewe, yan
portirêtêk mêjû serkirdeyek bigêrêtewe, bellam sexte be wişe
derbirîn le mêjû dû dar çinar bikeyt, bo ewe minallekan ser darekan
têbgen ke ewan leser ç mêjûwêkewe seyr aso berîn berdemyan deken?!!
Yekemîn mamosta roman cengîz
iîtmatov. Wergîran le farsîyewe: fayeq se'îd, le zincîre
kitêb çap û pexiş serdem jimare 299 sallî 2005
