26/07/09 هزرێن به‌ڕه‌ڵا : هۆشه‌نگ شێخ محه‌مه‌د

 

 

 

 

هزرێن به‌ڕه‌ڵا

 

هۆشه‌نگ شێخ محه‌مه‌د

 

 

 

 

 

کۆمه‌ڵه‌ گۆتار

2007-2009

 

 

 

 

 

پرانیا وان گۆتاران د گۆڤارا مه‌تین و هه‌فتینامه‌یا چاڤدێر و به‌هدینان ل دهۆکێ به‌ڵاڤ بووینه‌.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عه‌شق فانتازيايه‌

 

 

24/8/2007

هه‌ولێر

 

 

بۆ تريفه‌ ،ده‌مێ بوويه‌ فانتازيا

 

 

 

دڤى گوتارى دا من دڤێت تا راده‌يه‌كى بۆچوونه‌ك نوى ل سه‌ر عشقێ پێشكه‌ش بكه‌م، بۆچوونه‌ك كو دووير بيت ژ هه‌موو پيرۆزييان و موقه‌ده‌ساتێن هتا ڤێگاڤێ پرانيا نڤيسه‌رێن كورد پێ به‌رێ خۆ دده‌نه‌ عشقێ. بۆچوونه‌ك بشێت د باسكرنا عشقێ دا دووربيت ژ ئه‌و پالده‌رێن سايكۆلۆجى كو نڤيسه‌رى په‌لكێش دكه‌نه‌ د ناڤ عشقێ دا، ب ئانكويا ئه‌و پالده‌رێن ناوه‌كى كو د ئه‌نجاما ئه‌زموونه‌ك كه‌سۆكى نڤيسه‌رى دكه‌ته‌ كه‌سه‌ك تژى كه‌رب و كين و ب پيڤه‌رێن خۆيێن شكه‌ستى باسى عشقێ بكه‌ت.

مه‌به‌ستا من ئه‌و نڤيسينن كو نڤيسه‌رى دڤێت تێدا هه‌ستێن كێماسى و شكه‌ستن و دۆرِان و نه‌ عشقيا خۆ ده‌ردبريت ب باسه‌ك كو وه‌ها دياردكه‌ت ل گور عشقێ بيت، لێ لجه‌م من دشێين وان بابه‌تان بناڤێ به‌شه‌ك ژ ئه‌ده‌با تۆلَڤه‌كرنێ ناف ببه‌ين.

دياره‌ ئه‌ده‌بياتا كلاسيكى و نوى تژينه‌ ژ وان تێكستان كو نڤيسه‌ر وه‌ك كه‌سه‌ك بريندار، يارێ خيانه‌ت لێكرييه‌ و بێ وه‌فايى لهه‌مبه‌ر نواندييه‌ و ، نڤيسه‌ر ژى نه‌ باوه‌رِى ب يارێ، عشقێ و چ بهايێن ئه‌رێنى مايه‌. كه‌سێ مه‌عشوق دبيته‌ خائين و غه‌درا و بێ وه‌فا و بێ ميهر و جه‌لاد و جينايه‌تكار و هتد....و ره‌نگه‌ ئه‌ڤ بۆچوونه‌ درێژ ببيته‌ سه‌ر هه‌موو كه‌سه‌ك كو مێ بيت و ب بێ شه‌رِه‌ف ببينيت.

ره‌نگه‌ نێرِينه‌ك بله‌ز دناف تێكستێن پرانيا نڤيسه‌رێن كورد دا بۆ مه‌ ئاشكه‌را كه‌ت ، كه‌ تژى بۆچوونێن غه‌يبانى و ميتافيزيكى و سه‌له‌فى و ته‌نانه‌ت فاشييانه‌نه‌ژى بۆ عشقێ.

 

دڤى گووتارى دا دێ باسى هنده‌ك ته‌وه‌ران كه‌م ژوانه‌:

·         عشق و پيرۆزى.

·         عشق و مرۆڤ.

·         عشق و ئه‌خلاق.

·         عشق وه‌ك واقعه‌ك مادى.

·         عشق وه‌ك فه‌نتازيا.

 

 

عشق و پيرۆزى:

دياره‌ پيرۆزى وه‌ك تێگه‌هه‌ك شيايه‌ پرانيا ديارده‌يێن جڤاكێ مه‌ بوه‌رپێچيت و هه‌مى تشتان پيرۆز بكه‌ت، دين پيرۆزه‌، قورئان پيرۆزه‌، سه‌ركرده‌ و وه‌لات و عه‌شيره‌ت و بهايێن جڤاكى و هه‌ڤژينى و خێزان و بنه‌مالَه‌ و براده‌رايه‌تى و عشق و مرۆڤ و ئه‌ده‌ب و نڤيسين و هتد..، گه‌له‌ك زه‌حمه‌ته‌ ئه‌م بشيێن هنده‌ك ديارده‌ و بابه‌تان ببينين كو پيرۆز نه‌بيت.

عشق ئێك ژوان بابه‌تانه‌ كو بوويه‌ تێگه‌هه‌ك پيرۆز، پيرۆزى نه‌ بئانكويه‌ك كۆمه‌لايه‌تى ، به‌لكى ب ئانكويه‌ك غه‌يبانى و سه‌له‌فى و فاشى، دياره‌ ئه‌ڤێ رووهنكرنه‌ك پێدڤێت:

 

هه‌گه‌ر عشق وه‌ك تێگه‌هه‌ك كۆمه‌لايه‌تى پيرۆز ببا ره‌نگه‌ ئه‌ز بخۆژى دگه‌ل بام و من ژى پيرۆزكرنا وێ پيرۆز كربا، لێ پيرۆزكرنا عشقێ نه‌بوويه‌ بهايه‌ك چڤاكى كو تاكێ كورد يان زه‌لام و ژنێن كورد يان خێزانا كوردى باوه‌رِى پێ هه‌بيت و عشقێ وه‌ك پرۆسه‌ك دنافبه‌را نێر و مێيه‌كى قه‌بول بكه‌ت. به‌لكى به‌روڤاژى ب هه‌موو ره‌نگان ره‌ت دكه‌ته‌ڤه‌، ب هزاران خێزانێن كورد ده‌مێ دزانن كچا وان دخوازيت ب ئه‌ڤينى و عشقێ شوو بكه‌ت ناهێلن ئه‌ڤ پرۆسه‌سه‌ بگه‌هته‌ هه‌ڤژينيێ. ده‌مێ هزاران زه‌لامێن كورد دزانن كچا وان يان خويشكا وان په‌يوه‌ندييه‌ك عشقێ دگه‌ل كوره‌ك دن هه‌يه‌ قه‌بول ناكه‌ن و ره‌نگه‌ بكوژن ژى. بڤى تێگه‌هشتنێ عشق نه‌وه‌ك ته‌نها پيرۆز نينه‌ به‌لكى حه‌رامه‌ژى، و كاره‌ك نه‌رِوايه‌ و وه‌ك ماف ژى ناده‌ن ره‌گه‌زان، بتايبه‌تى ره‌گه‌زێ مێ.

 

لێ پيرۆزييا عشقێ دچڤاكا كوردى دا دڤێچه‌ندێدا دهێت كو وه‌ك ديارده‌يه‌ك غه‌يبانى و سه‌له‌فى هاتيه‌ خواندن. ته‌نانه‌ت هه‌تا نڤيسه‌رێن كو خۆ ددانن پێشكه‌ڤتيخواز و مۆدرن و هه‌لگرێن بهايێن ره‌وشه‌نبيرى يێن نوى، ديسان ب فاشييانه‌ عشقێ پێشبه‌ر دكه‌ن.

پيرۆزى وه‌ك تێگه‌هه‌ك، به‌رهه‌مه‌ك كۆمه‌لايه‌تى يه‌ و بسه‌رێ خۆ هه‌قيقه‌ته‌ك نينه‌، هنده‌ك تشت و بابه‌ت ئه‌ڤرۆ پيرۆزن و سوبه‌ه پيرۆز نامينن، هنده‌ك تشت لده‌ف مه‌ پيرۆزن و لجهێن دى پيرۆز نينن، ئانه‌كو پيرۆزى به‌رهه‌مێ كلتورانه‌ كو بابه‌تان پيرۆز دكه‌ن و دكه‌نه‌ قالبه‌ك كو دينى بيت يان وه‌ك دينى بيت يان هه‌ر ئايديايه‌ك كو وى تێگه‌هى دناڤ پێناسه‌ك و شووناسه‌ك تايبه‌تدا به‌ند دكه‌ت و وه‌ك هه‌قيقه‌ته‌ك ره‌ها دده‌ت مرۆڤان.

دياره‌ مه‌ترسييا ئه‌و پيرۆزيێن ره‌وشه‌نبير و نڤيسه‌ر دده‌نه‌ مه‌، خراپتر و وێرانترن ژ ئه‌و پيرۆزيێن چڤاكه‌ك بێ ره‌خنه‌ و بێ رامان كرن و هزر تێدا كرن قه‌بول دكه‌ت.

قه‌بولكرنا پيرۆزييان لجه‌م ره‌وشه‌نبير و نڤيسكار و خودانێن به‌رهه‌مێن هزرى كاره‌ك دووجاركى وێرانتر و خراپتره‌. چونكى وان ئه‌ركه‌ك به‌روڤاژى پيرۆزييان لسه‌ر ملى يه‌، كو ئه‌وژى تێكشكاندنا پيرۆزييانه‌ نه‌وه‌ك پيرۆزكرنا پيرۆزييان و نه‌ره‌خنه‌كرنا بابه‌تێن پيرۆز.

لێ دياره‌ ئه‌م دچڤاكه‌ك دا تژى پيرۆزى و كلتوره‌ك كه‌ ئه‌خلاقا تێكشكاندنا پيرۆزييان تێدا گه‌له‌ك نزمه‌، بۆ ويژى سه‌ير نينه‌ دناڤ ئه‌خلاقا ڤى كلتوردى دا نه‌بينين كه‌ ره‌وشه‌نبير پيرۆزييان بشكينن، به‌لكى سه‌رێ خۆ بۆ وان پيرۆزييان ژى بچه‌مينن و ته‌نانه‌ت باوه‌ريێ ژى پێ بينن و وه‌ك سه‌له‌فييه‌ك ژ سه‌رده‌مێن تير و شيران پشتگيريێ ژى لێبكه‌ن.

ب پيرۆزكرنا عشقێ چه‌ندين ئاكام ژێ دپه‌شن:

  1. عشق وه‌ك هه‌قيقه‌ته‌ك ره‌ها دده‌ت مرۆڤى كو قابيلى گوهورِين و پێشداچوونێ نه‌بيت.
  2. عشقێ دكه‌ته‌ بابه‌ته‌ك خودان شووناسه‌ك تايبه‌ت و ناسنامه‌ك نه‌گوهورِ دهه‌موو سه‌رده‌ماندا.
  3. عشق دبيته‌ پرۆسه‌سه‌ك دنافبه‌را دوومرۆڤاندا ( نێر و مێ ) كو ناچێبيت ب دوماهى بهێت و ته‌واو ببيت.
  4. دڤێت به‌رده‌وام هه‌بيت، ئه‌گه‌ر نه‌ما ئه‌ڤه‌ دبيته‌ خيانه‌ت و بێ وه‌فايى و نه‌يارى و دوژمندارى و ته‌نانه‌ت (بێ ئه‌خلاقى و بێ نامويسى و بێ شه‌رِه‌فى) و هتد .. بتايبه‌تى بۆ ره‌گه‌زێ مێ.
  5. عشقێ دكه‌ته‌ هلويسته‌ك و برِياره‌ك كو د هه‌ردوو حاله‌تێن كرن و هێلانێ دا،نه‌دشێت باوه‌ر بكه‌ت و نه‌دشێت باوه‌ر نه‌كه‌ت.
  6. عشقێ دكه‌ته‌ بابه‌ته‌ك كو پێويسته‌ هه‌مى مرۆڤ وه‌كهه‌ڤ بناسينن و باوه‌ر پێبكه‌ن و وه‌كهه‌ڤ ژى مماره‌سه‌ بكه‌ن.
  7. عشق دبيته‌ بابه‌ته‌ك قابيلى ره‌خنه‌كرنێ و هزركرنێ نه‌بيت.
  8. عشق دبيته‌ باوه‌رِ نه‌وه‌ك ديارده‌يه‌ك هزرى و جه‌سته‌يى و سۆزى و خه‌يالى و فه‌نتازى و روحييه‌ك بێ سنوور.
  9. عشقێ دكه‌ته‌ واقعه‌ك كو وه‌ك هه‌ر ديارده‌يه‌ك مادى بشێى بگرى.

10.        عشق دبيته‌ يه‌ك جۆر و يه‌ك ره‌نگ ويه‌ك مماره‌سه‌.

11.        بكورتى عشقێ وه‌ك ديارده‌يه‌ك دينى يان وه‌ك دينى پێشبه‌ر دكه‌ت، نه‌وه‌ك بابه‌ته‌ك مه‌عريفى.

 

ئاريشه‌ ئه‌وه‌ ده‌مێ مرۆڤ عشقێ وه‌ك ديارده‌يه‌ك دينى يان ئايديايى بخوينيت نه‌وه‌ك وه‌ك مه‌عريفه‌ك كو قابيلى هندێ بيت ب رێكه‌كا كۆمه‌لاَيه‌تييانه‌ بخوينى و راڤه‌ بكه‌ى.ئانه‌كو عشق ببيته‌ بايه‌ته‌ك پيرۆز و رێكێ ل هه‌مه‌ره‌نگى يا شرۆڤه‌ و هزركرنێ بگريت، دڤى ساتيدا ده‌مێ ئه‌م نه‌شيێن عشقێ بكه‌ينه‌ بابه‌ته‌ك هه‌مه‌ره‌نگ و هه‌مه‌ رامان ئه‌ڤه‌ بئاشكه‌رايى رێكێ ل هزرێن نوى و زانستى و مۆدرن دگرين پێخه‌مه‌ت هزرێن چه‌سپاندى و سه‌له‌فى و فاشى.

بۆ وى تێكشكاندنا وان پيرۆزييان كاره‌ك پێويست و فه‌ره‌ دا ئه‌م حورمه‌ته‌كى بده‌ينه‌ راو بۆچوونێن جياواز ل سه‌ر هه‌موو تێگه‌هان.

بۆ وى لجه‌م من عشق نه‌ پيرۆزه‌ و نه‌ چ پيرۆزى تێدايه‌، به‌روڤاژى عشق بابه‌ته‌كه‌ دشێين زۆرترين و فره‌هترين و هه‌ڤدژترين راو بۆچوونان لسه‌ر پێشبه‌ر بكه‌ين، هه‌ر ئه‌زموونه‌ك دنافبه‌را دوو كه‌سان دا ئه‌زموونه‌ك سه‌ربخۆ و جودايه‌، ئه‌و عشقا هه‌ر دووكه‌س دكه‌ن وه‌ك عشقا دوو كه‌سێن دى نينه‌، بۆ ويژى بباوه‌رِييا من چه‌ند چيرۆكێن عشقێ هه‌بن دنافبه‌را مرۆڤان دا ئه‌م دشيێن هنده‌ پێناسان ل سه‌ر عشقێ پێشكه‌ش بكه‌ين، هه‌ر هه‌لومه‌رجه‌ك تايبه‌ت ب دوو مرۆڤان دبيته‌ هه‌لومه‌رجه‌ك تايبه‌ت ب وى عشقى و كو ره‌نگه‌ وه‌ك هه‌لمومه‌رجێن چ عشقێ دى نه‌بيت، عشق ل هه‌ر سه‌رده‌مه‌كى و جهه‌ك دا تايبه‌تمه‌نديێن خوه‌ هه‌نه‌ و وه‌ك سه‌رده‌مه‌ك و جهه‌ك دى نينه‌، هه‌ر دووكه‌س دشێن مه‌رجێن خوه‌ و بارێن خۆيێن تايبه‌ت بده‌نه‌ عشقێ ل سه‌ر وى بناغه‌ى مماره‌سا عشقا خوه‌ بكه‌ن و باوه‌رِى پێ بينن، مه‌رج نينه‌ ئه‌و عشقا من به‌رى پازده‌ سالان دكر ڤێگاڤێژى بهه‌مان ئه‌قلييه‌ت و هه‌لومه‌رج جاره‌ك دن بكه‌م؟ مه‌رج نينه‌ ئه‌و كچا به‌رى ده‌ه سالان من حه‌ژێ دكر ڤێگاڤێژى هه‌مان راو بۆچوون من بۆ عشقا وێ هه‌بيت. مه‌رج نيه‌ ئه‌و عشقا به‌رى دوو هه‌يڤا من دكر ڤێگاڤێ ژى ئه‌ز ب هه‌مان روحييه‌ت و ئه‌قلييه‌ت و باوه‌رِى بكه‌م؟

ژبه‌ر هۆكاره‌ك گه‌له‌ك ساكار ، كو ئه‌وژى گوهورِينا هه‌لومه‌رجێن كه‌سانه‌، گوهورِينا ژيان و پێشداچوونا هزر و رامانێتن مرۆڤينه‌، گوهورِينا مرۆڤى يه‌ ژ هه‌موو لايانڤه‌، ژلايێ هزرى و جه‌سته‌يى و ئابوورى و سياسى و چڤاكى و فه‌رهه‌نگى و ئه‌خلاقى و هتد...، ممكن نينه‌ ئه‌ز هه‌ر هۆشه‌نگى به‌رى بيست سالان و ده‌ه سالان و ساله‌ك و هه‌يڤه‌ك و هه‌فتييه‌ك و ته‌نانه‌ت رۆژه‌ك ژى بم، هه‌موو مرۆڤێن هزركه‌ر و چالاك ژى نه‌ممكنه‌ وه‌ك خۆ بمينن، چ مرۆڤ ژى نينن نه‌هێنه‌ گوهورِين لسه‌ر هه‌موو ئاستان ، ئه‌وێ جودا ئه‌وه‌ هه‌ر مرۆڤه‌كه‌ و ب رێژه‌ييه‌ك تايبه‌ت دهێته‌ گوهورِين، نه‌وه‌ك ئه‌وه‌ نه‌هێته‌ گوهورِين، خۆ هه‌تا مرۆڤ ژلايێ هزريڤه‌ژى نه‌هێته‌ گوهورِين ئه‌ڤه‌ ژلايێ شێوه‌ و جه‌سته‌ دهێته‌ گوهورِين. كو ئه‌وژى كاريگه‌رييه‌ك زێده‌ دكه‌ته‌ سه‌ر مرۆڤى و مرۆڤێن ده‌وروبه‌رى مرۆڤى.

ئانه‌كو گوهورِين و كه‌ڤنبوون و نويبوونه‌وه‌ پرۆسه‌سه‌كه‌ به‌رده‌وام برێڤه‌ دچيت. راوه‌ستان بۆ گوهورِينان و رامان و هزران نينه‌، هه‌تا ئه‌و مرۆڤێن چه‌قبه‌ستوو ژلايێ هزريڤه‌ دهێنه‌ گوهورِين و د مماره‌سا ژيان و عشقا خوه‌دا بره‌نگه‌گ ژ ره‌نگان دهێنه‌ گوهارتن.

ئانه‌كو گوهورِين و پێشداچوون ئێكه‌ ژ سيفه‌تيێن سه‌ره‌كى بۆ هه‌ر ديارده‌ و تێگه‌هه‌كى، ڤێچا عشق ژى وه‌ك وان تێگه‌هان قابيلى گوهورِين و پێشداچوونێ يه‌، ته‌نانه‌ت ره‌نگه‌ گوهورێنێن عشقێ وه‌ك ئه‌زموونه‌ك دنافبه‌را دوو مرۆڤان هه‌ر رۆژ بشێت خو نوى بكه‌ته‌ڤه‌، چونكه‌ ديارده‌يه‌كه‌ هه‌رده‌م گوهورِينێن جه‌سته‌يى و هزرى و روحى و خه‌يالى و رامانان دخوازيت.

خۆ هه‌گه‌ر ئه‌و گوهورِين و پێشداچوون نه‌بن ئه‌ڤه‌ دڤێت ئه‌م د ده‌سپێكدا گومانێ دوى په‌يوه‌نديدا بكه‌ين كو عه‌شق بيت، عشق لجه‌م من نامريت ، نه‌وه‌ك ژبه‌ر كو پيرۆزه‌، به‌لكى چونكه‌ پرۆسه‌يه‌كه‌ هه‌گه‌ر ده‌ستپێكر و ژدايك بوو دشێت خۆ بگوهورِيت و پێشدا ببه‌ت و خۆ نوى بكه‌ته‌ڤه‌، لێ ئه‌وێن دبێژن عشق مر يان بدوماهى هات يان ته‌واو بوو، بباوه‌رِيا من ئه‌و په‌يوه‌ندى هه‌ر ژ ده‌سپێكێ دا عشق و ئه‌ڤين نه‌بوويه‌ وه‌ك ئه‌رستۆ دبێژيت. هه‌ر ئه‌زموونه‌ك ژ بنياتدا عشق بيت بدوماهى ناهێت، لێ ئه‌گه‌ر په‌يوه‌ندى ژبنياتدا عه‌شق نه‌بيت ئاساييه‌ به‌رده‌وام نه‌بيت و بدوماهى بهێت و وه‌ك ده‌يان و سه‌دان ئه‌زموونێن عشقێ كو بووينه‌ تێكست د ئه‌ده‌بياتا كوردى دا ئه‌م ببينين، ئه‌و ته‌جروبه‌ دبنه‌ نه‌يارى و خيانه‌ت و بيشه‌رِه‌فى و چه‌ندين تێگه‌هێن نه‌مرۆڤايه‌تى و وه‌حشيگه‌رييانه‌ بخوه‌ڤه‌ دگرن.

ئاريشه‌ ئه‌وه‌ ده‌مێ مرۆڤ دناف خوه‌دا سه‌له‌فى و فاشى بيت و يا ژويڤه‌ عاشقه‌، كاره‌سات ئه‌وه‌ ده‌ما عشقا وى ب دوماهى دهێت جاره‌ك دن گه‌له‌ك بسانه‌هى دشێت فاشييه‌ت و سه‌له‌فييه‌ت و كه‌رب و كينێن خۆ برژينته‌ سه‌ر ئه‌و كه‌سێ كو هه‌تا نزيكترين ده‌م عه‌شيقه‌ بوو بكه‌ته‌ هه‌زار تشتێن خراپ. و تێكسته‌ك ژه‌هراوى بكه‌ته‌ نامه‌يێن عشقێ و ژ كه‌رب و كيناندا غه‌رق ببيت و ديسانژى ب تێگه‌هشتنا خۆ ئه‌و عشقێ دكه‌ت؟!!!!

ئاريشا نڤيسه‌ر و ( عاشقێن ) كورد ژڤێچه‌ندێ مه‌زنتره‌ كو ئه‌م بشيێن تێكستێن وان وه‌ك تێكسته‌ك ده‌ربرێ عشقێ پێشبه‌ر بكه‌ين، به‌لكى ب كريار ده‌رگه‌هه‌ك مه‌زن لمه‌ ڤه‌دكه‌ن كو وه‌ك به‌شه‌ك ژ ئه‌ده‌با تۆلڤه‌كرنێ ببينين، لێ تۆلڤه‌كرن ژ چ و كێ؟ ئه‌وژى بباوه‌رِييا من تايتله‌ك هه‌له‌يه‌ هه‌گه‌ر بده‌ينه‌ وان تێكستان به‌لكى باشتر و راستتر ئه‌وه‌ كو ئه‌م بشيێن بنافێ ( تژيكرنا كێماسيێن ده‌روونى ) ناوزه‌د بكه‌ين. چونكه‌،

 

يه‌كه‌م: د عه‌شقێدا تۆلَڤه‌كرن نينه‌ .

دووه‌هه‌م ژى:  ئه‌و تێكست پتر نه‌قس و كێماسى و گرێ يێن ده‌روونى و سايكۆلۆجيێن وان نڤيسه‌ران خوه‌يا دكه‌ن. كو تا راده‌يا نساخيێ نساخن و دشێن بنافێ دياردا عشقێ هه‌موو كه‌رب و كينه‌يێن ناوه‌كى برژينه‌ سه‌ر كاغه‌زان و شێوێ عاشقه‌ك ره‌نگ پێتى و قوربانى و نێزيك ژ شه‌هيد و ئه‌نفالكرييان بده‌ن خۆ. و باوه‌رِ ناكه‌ن كو ئه‌زموونا وان ئه‌زموونه‌ك فاشييانه‌يه‌ نه‌وه‌ك تنێ نه‌عاشقانه‌يه‌ به‌لكى نه‌مرۆڤانه‌يه‌ژى.

دڤێره‌ ژى دا پێويست دكه‌ت لهه‌مبه‌ر ژه‌هر رێتن و غه‌يبانييه‌تا وان تێكستان ئه‌م راوه‌ستين و هزر بكه‌ين و بشيێن شرۆڤه‌ك جودا و ره‌نگاو ره‌نگ بده‌ينه‌ وان حاله‌تان و ل گه‌له‌ك ره‌هه‌ندان ڤه‌كۆلينێ ل سه‌ر بكه‌ين و د هنده‌ك لايه‌نێن وان كێسان بگه‌هين.

 

 

عه‌شق و مرۆڤ:

دياره‌ باش دبيت بۆيكو ئه‌م پيچه‌ك ب ئاقلانه‌ باسى مرۆڤى بكه‌ين و پاشى مرۆڤێ عاشق شرۆڤه‌ بكه‌ين باش دبيت كو ئه‌م سوودێ ژ ( فرۆيدى ) وه‌رگرين. برێيا تيۆرييا وى ل سه‌ر كه‌سه‌ياتى يا مرۆڤى، دياره‌ تيۆرييا فرۆيدى ل سه‌ر كه‌سايه‌تى يا مرۆڤى يا به‌ربه‌لاڤه‌ و ب گه‌له‌ك لايه‌ن و ره‌هنداڤه‌ سوود ژێ هاتيه‌ وه‌رگرتن، دڤێره‌دا ئه‌م ژى بۆ بابه‌تى خۆ هه‌ول دده‌ين بڤى تيۆره‌ى هنده‌ك روناهييان به‌رده‌ينه‌ سه‌ر عشقێ:

دياره‌ لجه‌م فرۆيدى مه‌ژييا مرۆڤى دابه‌شى سێ پنتێن سه‌ره‌كى دبيت، كو ئه‌و به‌ش ژى دهنده‌ك باسان دا وه‌ك :

  1. ئه‌زانزم، 2. ئه‌زا بلند .3. ئه‌و، هاتيه‌ نياسين، يان هنده‌ك جار بنافێ ئيگۆ و سوپه‌ر ئيگۆ و هو، يان وه‌ك خوديێ نزم و خوديێ بلند و خود ، هاتينه‌ نياسين.

لێ تشتێ ديار و ئاشكه‌را ئه‌وه‌ كو خودێ بلند به‌رپرسه‌ ژ دابونه‌ريت و قانون و عورف و ره‌وشت و تيتال و ده‌وروبه‌رێ مرۆڤى. و خودێ نزم بريتى يه‌ ژ حه‌ز و ويست و غه‌ريزه‌يێن مرۆڤى، و خود بريتيه‌ ژ به‌لانسكرنا وان هه‌ردوو خودێن سه‌رى و بنى. يان يا نزم و بلند.

هاوسه‌نگ راگرتنا خوه‌ديێ مرۆڤى، هه‌گه‌ر چى تشته‌ك نه‌ممكنه‌ كه‌ ب رێژه‌ك رها پێكبهێت، لێ خود هه‌ولدده‌ت كو مرۆڤ ب رێژه‌يێن جودا هاوسه‌نگ بيت، دياره‌ هاوسه‌نگبوونا مرۆڤى ئه‌وه‌ كو نه‌ خودێ بلند و نه‌يا نزم بسه‌ر يا ديدا زال ببيت، لێ دياره‌ژى هه‌موو مرۆڤ وه‌ك هه‌ڤ نينن و ئه‌م دشيێن ببينين كو هنده‌ك ژوان خودێ سه‌رى زالَه‌ و يێن هنده‌كان خوديێ بنى و يێن هنده‌كان هاوسه‌نگن ب رێژه‌يێن جودا جودا.

په‌يوه‌ندييا ئه‌ڤێ تيۆره‌ى ب عشقێ ڤه‌ ئه‌وه‌ كو ئه‌و كه‌سێن خوديێن وان يێن نزم بسه‌ردا زالَ دبيت مرۆڤ پتر هه‌ول دده‌ت كو حه‌ز و ويستێن جه‌سته‌يى و غه‌ريزه‌يى بجه بينيت، بۆ ويژى كريارا عشقێ ژى لجه‌م وان دكه‌ڤيته‌ دخزمه‌ت جه‌سته‌ و غه‌ريزه‌يێن واندا، نه‌بتنێ غه‌ريزا زايه‌ندى به‌لكى غه‌ريزه‌ ب گشتى، و نه‌ بتنێ عشق دكه‌ڤيته‌ خزمه‌ت جه‌سته‌ى دا به‌لكى پرانيا ژێده‌رێن زانين و دونيايا وان دێ دخزمه‌ت غه‌ريزه‌ و جه‌سته‌يێن وان دا بيت، د ئه‌ڤى حاله‌تى دا ده‌مێ خوديێ نزم كۆنترۆلا خوديێ مرۆڤى دكه‌ت، ئه‌ڤه‌ عشق دبيته‌ پرۆسه‌ك بۆ تێركرنا وان غه‌ريزه‌يان و تێگه‌هشتنه‌ك تايبه‌تى دده‌ته‌ شووناسا عشقێ و مماره‌سه‌كرنا عشقێ. دياره‌ ژى هه‌گه‌ر مرۆڤه‌ك كو خوديێ سه‌رى بسه‌ر دا زال دبيت پتر دێ هه‌ول ده‌ت كه‌ عشقێ بكه‌ته‌ كرياره‌ك كو دخزمه‌ت حه‌ز و شه‌هواتێن جه‌سته‌يى و غه‌ريزاندا نه‌بيت، به‌لكى پتر هزر د بهايێن چڤاكى و ره‌وشت و دابونه‌ريتان كه‌ت و هه‌ول دده‌ت عشقه‌ك ( پاقژ ) بكه‌ت. و ئه‌وژى شووناسه‌ك دى تايبه‌ت ب ويڤه‌ دده‌ته‌ عشقێ.

لێ هه‌گه‌ر خود شيا ئه‌و بخۆ زال بيت و هاوسه‌نگييه‌كى دنافبه‌را هه‌ردوو ئه‌زاندا چێكه‌ت وێگاڤێ ئه‌و دێ شووناسه‌ك دى دده‌ته‌ عشقێ، كو نه‌ بتنێ دخزمه‌تا غه‌ريزه‌ و جه‌سته‌ى دابيت و نه‌ ب بهانه‌يێن ره‌وشت و تيتالان حه‌زێن خۆ ته‌په‌سه‌ر بكه‌ت، ئانه‌كو ئه‌و ژى شووناسه‌ك جودا ژيێن دى دده‌ته‌ عشقێ.

دڤێره‌دا بۆيكو د تێكستێن عشقێ بگه‌هين، ئه‌وێن ياران دكه‌نه‌ خاين و بێ شه‌رِه‌ف و نامويس و غه‌دار و قاتل و هتد...، دياره‌ خوديێ سه‌رى يان يا بنى بسه‌ردا زاله‌ و وى كه‌سى هاوسه‌نگى نينه‌. عشقێ وه‌ك پرۆسه‌ك دبينيت كو نه‌شيايه‌ حه‌ز و ويستێن وى تێر بكه‌ت يان بجه بينيت، يان نه‌شيايه‌ ره‌وشت و تيتال و عورفێن وى باوه‌رِى پێ هه‌يه‌ رابگريت.

لێ كه‌سێ هاوسه‌نگ دشێت دهه‌ردوو حاله‌تان دا ب هزركرن و تێگه‌هشتن د مرۆڤيدا وان حاله‌تان تێبگه‌هيت و ته‌فسيره‌ك مرۆڤايه‌تى بده‌تێ.

دياره‌ پرانيا عاشقێن كوردى دناف ناهاوسه‌نگييه‌كا دژواردا وان چيرۆكان دڤه‌هينين، يان به‌شه‌ك ژ خودێى بسه‌ردا زاله‌ يان هاوسه‌نگييه‌ك لاواز و سست هه‌يه‌. لێ بگشتى دياره‌ د چڤاكه‌ك نگو د پيرۆزى و يه‌قين و غه‌يبانييه‌ت و سه‌له‌فييه‌تێ دا، ئێك ژ وان ئه‌زان بسه‌ر مرۆڤى دا زال دبيت و مه‌ژييا مرۆڤى نه‌شێت هاوسه‌نگييه‌ك باش چێكه‌ت.

بۆ ويژى سه‌ير نابيت هه‌گه‌ر ئه‌م ببينين كو پرانيا تێكستێن كوردى ده‌ربرێ ژوان حاله‌تان دكه‌ن كو ئێك ژ وان خودان زاله‌ نه‌وه‌ك ،خودان هاوسه‌نگييه‌ك كه‌سايه‌تى بن.

نه‌هاوسه‌نگ بوون، ب ئاشكه‌را دناڤ وان تێكستان دا خوه‌ به‌يان دكه‌ت و كه‌سايه‌تى يا نڤيسه‌رى ژى وه‌ك تاكه‌ك تژى كێماسى و زوعف ئاشكه‌را دبيت.

دڤێره‌دا چه‌ندين پرسيار دهێنه‌ پێش :

  1. په‌يوه‌ندى دنافبه‌را عشق و ئه‌خلاقى دا چيه‌؟
  2. په‌يوه‌ندييا مه‌ژى و ئه‌خلاقى چيه‌؟
  3. زانيارى و ئه‌خلاق؟

 

 

 

عه‌شق و ئه‌خلاق:

دياره‌ هه‌گه‌ر خوديێ نزم بسه‌ر كه‌سايه‌تى يا مرۆڤى و هزرێ مرۆڤى دا زال بوو، دێ كۆمه‌كا ره‌فتار و ره‌وشتان دده‌ته‌ مرۆڤى دا دكريارا عشقێ و كريارێن دى مماره‌سا ژيانا خۆ پێ بكه‌ت.

ده‌مێ مرۆڤ ژلايێ جه‌سته‌يى گه‌شه‌ بكه‌ت و ژلايێ هزرى گه‌شه‌ نه‌كه‌ت، يان هه‌تا گه‌شه‌ژى بكه‌ت لێ ب ئاستێ گه‌شه‌كرنا جه‌سته‌يى و غه‌ريزه‌يى نه‌بيت، دێ وێگاڤێ مرۆڤ دبيته‌ كه‌سه‌ك كو پتر ب غه‌ريزه‌ برێڤه‌ بچيت نه‌وه‌ك ب هزركرن و رامان كرنێ.

دياره‌ گه‌شه‌كرنا غه‌ريزه‌ و جه‌سته‌يى ژ گه‌شه‌كرنا هزرى له‌زتر و خێراتره‌. مرۆڤ زوويتر ژلايێ جه‌سته‌يى و غه‌ريزه‌يى گه‌شه‌ دكه‌ت، و هه‌گه‌ر مرۆڤ ب هزركرنێ و خواندنێ و فێربوونێن جۆراوجۆر مفايێ نه‌وه‌رگريت و سيفاتێن وه‌رگرتى زێده‌ نه‌كه‌ت، و بهايێن مرۆڤايه‌تى دناف خوه‌دا شين نه‌كه‌ت. ئه‌ڤه‌ هێسايى يه‌ كو ئه‌و كه‌س ببيته‌ مرۆڤه‌ك غه‌ريزه‌يى و ب خوديه‌ك تژى شه‌هوه‌ت و حه‌زێن جه‌سته‌يى ژيانا خۆ برێڤه‌ببه‌ت.

لێ هه‌گه‌ر مرۆڤ شيا ب خواندن و فێربوونى، و سوودێ ژ ژێده‌رێن هزرى يێن جياواز و ره‌نگاوره‌نگ وه‌رگريت، ره‌نگه‌ وێگاڤێ هه‌ول ده‌ت كو هاوسه‌نگييه‌كى بۆ خۆ چێكه‌ت.

لێ هه‌موو گاڤان ژى وه‌رگرتنا پێزانينان مانا وى ئه‌و نينه‌ كو ئه‌و مرۆڤ دێ شێت هاوسه‌نگييه‌كى دنافبه‌را خوديێن خۆ چێكه‌ت و بتنێ دخزمه‌ت غه‌ريزه‌ و جه‌سته‌ى دا نه‌بيت.

دياره‌ هاوسه‌نگى و نه‌هاوسه‌نگى و جياوازييا رێژه‌ييا هاوسه‌نگيێ، ئه‌خلاق و ره‌وشتێن جياواز لنك مرۆڤان په‌يدا دكه‌ت.

ئه‌خلاق دياره‌ كۆمه‌كا ره‌وشت و ره‌فتارێن مرۆڤينه‌ كو رۆژانه‌ دكه‌ت و وه‌ك بهايه‌ك باوه‌رِى پێ هه‌يه‌ بۆ ژيانا خۆ . دياره‌ دين و چڤاك و سياسه‌ت و ده‌سه‌لاَتێن جۆراوجۆر هه‌موو پشكدارن دئاڤاكرنا ئه‌خلاقه‌ك دياردا. دياره‌ژى هنده‌ك جاران بۆ نموونه‌ مرۆڤه‌ك هه‌گه‌ر هزره‌ك دينى بسه‌ر دا زال بيت دێ ئه‌خلاقه‌ك دينى هه‌بيت و هه‌گه‌ر مرۆڤ بێ باوه‌رِ بيت و مولحيد بيت دێ ئه‌خلاقه‌ك دى هه‌بيت. يان هه‌تا مرۆڤێن ئيماندار و ديندارژى دشێن خوداتن ئه‌خلاقێن جودا بن و وه‌كهه‌ڤ ته‌ماشا هه‌مان دين و دينێن دى نه‌كه‌ن. و هه‌وره‌ها مرۆڤێن ديژى هه‌روه‌ها وه‌كهه‌ڤ ته‌ماشا فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌خلاق و فه‌رهه‌نگ و زمان و ئه‌ده‌بيات و هتد...، نه‌كه‌ن.

ئانه‌كو هه‌ر مرۆڤه‌ك دشێت چه‌ندين ره‌وشتێن وه‌كهه‌ڤ و جياواز هه‌بن.

 

پرسيار ئه‌وه‌:  په‌يوه‌ندى دنافبه‌را ئه‌خلاق و عشقێدا چيه‌؟

ئايا دڤێت هه‌موو عاشق خودان يه‌ك ئه‌خلاق بن؟ خودان يه‌ك ماهييه‌ت و ره‌وشت و تيتال و بها بن؟

دياره‌ مومكين نينه‌ كو هه‌موو عاشق خودان يه‌ك باوه‌رِى و بها بن، هه‌لگرێ هه‌مان ره‌وشت و تيتال و عاده‌ت بن، چونكه‌ هه‌موو مرۆڤ بخۆ جياوازن و هه‌مووكه‌سان جياوازيێن خۆيێن ئه‌خلاقى و ره‌وشتى هه‌نه‌. هه‌روه‌سا هه‌موو عاشقان ژى ره‌نگه‌ بۆچوونه‌ك جودا و جياواز ل سه‌ر تێگه‌ها عشقێ ژى هه‌بن، ئانه‌كو نه‌مه‌رجه‌ من و تريفه‌ى يان من و هه‌ر عاشقه‌ك دى هه‌مان بۆچوون هه‌بيت ل سه‌ر عشقێ، ئه‌ڤه‌ژى ئه‌خلاقه‌ك جودا دده‌ت مه‌ كو هه‌ر ئێك ژمه‌ دشێت وه‌كى ره‌وشتا خۆ عشقێ بكه‌ت و يێن دى نه‌فى بكه‌ت و باوه‌رِ نه‌كه‌ت كه‌ ئه‌و مماره‌سه‌يێن كه‌سێن دى دكه‌ن عشق بيت؟

كه‌واته‌ هێسايى يه‌ كو عاشقان ره‌وشتێن جودا هه‌بن و بۆچوونێن جياواز هه‌بن و ل گور ره‌وشت و بۆچوونێن خۆ عشقا خۆ و يێن خه‌لكى ژى بهه‌لسه‌نگينن و برياران ل سه‌ر بده‌ن.

لێ ئايا چه‌ند ره‌وايه‌ ئه‌م مايێ خۆ د تێكسته‌ك كوردى دا بكه‌ين كو نڤيسه‌رێ وى تێكستى ب ناڤێ عشقێ نڤيسيه‌ و ل دور ره‌وشت و ئه‌خلاقا خوه‌ باسى عشقێ دكه‌ت؟ مه‌ چه‌ند ماف هه‌يه‌ ئه‌م وى تێكستى وه‌ك بهايه‌ك ئه‌خلاقى هه‌لسه‌نگينين؟ ئه‌م چه‌ند دشيێن برِيار بده‌ين كو ئه‌و تێكست باسى عشقێ دكه‌ت يان ئاماژه‌يه‌ بۆ نساخييه‌ك ده‌روونى؟ ئه‌م چه‌ند دشيێن گومانێ بكه‌ين كو ئه‌و تێكست هه‌لگرێ كه‌رب و كينه‌ك ناوه‌كى يه‌ و په‌يوه‌ندى ب ئه‌خلاقێ عاشقان ڤه‌ نينه‌؟

چه‌ند راسته‌ ده‌مێ لجه‌م من تێكسته‌ك دبيته‌ هه‌تككرنا عشقێ و لجه‌م نڤيسه‌رى يان خوانده‌ڤانه‌ك دن گۆپيتكا عشقێ يه‌؟

 

دێ چ مه‌ ژ ڤى ته‌ڤليهه‌ڤيێ و تێكه‌ليێ ده‌رباز كه‌ت؟

 

بباوه‌رِيا من ره‌نگه‌ ( ئه‌خلاق ) ئه‌و تێگه‌ه و ده‌رگه‌ه بيت كو هه‌م مافێ دده‌ت مه‌ ئه‌م به‌رگريێ ژ عاشقان و عشقێ بكه‌ين و هه‌م برێيا تێكستان ژى حورمه‌ت و كه‌رامه‌تا عه‌شق و ئاشقان بپارێزين!

 

ئه‌خلاق:

دياره‌ هه‌ر كه‌سه‌ و دشێت لگور ئاستێ هشيارى و كاركرن و ئه‌كتيڤبوونا مه‌ژيێ خۆ شووناسه‌كى بده‌ته‌ ئه‌خلاقى و بنگه‌هه‌كى په‌يدا كه‌ت داكو ل سه‌ر وى بنگه‌هى هنده‌ك بنه‌مايێن ئه‌خلاقى ده‌ست نيشان بكه‌ت.

دياره‌ ده‌ستووره‌ك نڤيساندى بۆ عشقێ نينه‌ و ممكن ژى نينه‌ هه‌بيت دا ئه‌م پێ بزانين ئه‌ڤ عاشقه‌ چه‌ند پێگيره‌ ب بنه‌مايێن ئه‌خلاقى يێن عشقێ و چه‌ند پێگير نينه‌؟

هه‌روه‌سا ده‌ستووره‌ك زاره‌كى ژى نينه‌ دا ئه‌م بشيێن شووناسه‌ك تايبه‌ت و سنووردار بده‌ينه‌ عشقێ و ئه‌خلاقا عاشقان.

هه‌روه‌سا ئه‌م نه‌شيێن چ راستييان وه‌ك راستيێن ره‌ها دعشقێ دا پێشنيار بكه‌ين و بده‌ينه‌ عاشقان؟

دڤێره‌دا ئه‌ز دگه‌همه‌ دوو پنتان :

 

يه‌كه‌م: عشق واقعه‌ك مادى نينه‌.

دووهه‌م: عشق فانتازيايه‌.

 

بۆ ويژى سه‌خته‌ ئه‌م ده‌ستووره‌كى بۆ عشقێ دانين، بۆ وى هه‌ركه‌سه‌ك هه‌ر تێكسته‌ك باوه‌رِى ب ده‌ستووره‌كى دياركرى بۆ عشقێ هه‌بيت، ئه‌و تێكست و ئه‌و كه‌س باسى تشته‌ك غه‌يبانى دكه‌ن يان باسى تشته‌ك واقعى مادى دكه‌ن، دهه‌ردوو حاله‌تان ژى دا ئه‌و ژ جه‌وهه‌را عشقێ دووردكه‌ڤن و باسى سنورێن عشقێ يان قانونه‌كى بۆ عشقێ دكه‌ن.

لێ ئه‌ڤه‌ ڤێچه‌ندێ ژى ناگه‌هينيت كو ئه‌م نه‌شيێن هنده‌ك پنتان وه‌ك ئه‌خلاقه‌ك عاشقانه‌ ب رێژه‌يى ده‌ست نيشان بكه‌ين، يان هه‌ر چ نه‌بيت ئه‌م تێبگه‌هين ئه‌و تێكستێن وه‌ها ، تێكسته‌كن كه‌ نه‌شێن باسى جه‌وهه‌رێ عشقێ بكه‌ن و خۆ ژ سنوور و قانون و بريار و هلويست و غه‌يبانييه‌تێ ده‌رباز بكه‌ن.

دياره‌ژى جياوازييه‌ك جه‌وهه‌رى دنافبه‌را عشق وه‌ك غه‌يبانييه‌ت و عشق وه‌ك فه‌نتازيا هه‌يه‌، كو ره‌نگه‌ پشترا ئه‌ز پتر رووهن بكه‌م.

ئه‌خلاقێن عاشقانه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و بن ده‌مێ مرۆڤ نه‌شێت باوه‌رِ بكه‌ت كو د عه‌شقێدا حاله‌تێن ( خيانه‌ت و غه‌در و نه‌يارى و بێ وه‌فايى و جنايه‌ت و قه‌تل و بێ باوه‌رِى و جه‌فا و دره‌و و مرن و ته‌واو بوون و كوشتن و شه‌رِ و تۆلَه‌ و هێلان و هه‌موو بهايێن نه‌رينێن چڤاكى و توره‌هات بخوه‌ڤه‌ هه‌لناگريت)

تێكستێن كلاسيك تژينه‌ ژ وان په‌يڤ و زاراڤان، تێكستێن ب حساب مۆدرن و پۆستمۆدرن ژى ديسان تژينه‌ ژوان موفره‌داتان. كو عشقێ دكه‌نه‌ كرياره‌ك كۆميدى و تێگه‌هشتنه‌ك ته‌واو نه‌ عاشقانه‌ دده‌نه‌ كه‌سايه‌تى يا عاشقى.

به‌ داخه‌وه‌ ئه‌ده‌بێ كوردى هه‌ر ژ ( به‌يتێن توحفه‌ى موزه‌فه‌رييا) هه‌تا رووپه‌لێن هه‌ر به‌لاَڤۆكه‌كا ئه‌ڤرۆ تژينه‌ ژوان وه‌سف و تێگه‌هشتنان كو نه‌هه‌ر به‌رگريێ ژ عشق و عاشقان ناكه‌ن، به‌لكى عشقێ ژى دكه‌نه‌ كۆميديايه‌ك ره‌ش!!

 

 

عشق وه‌ك واقعه‌ك مادى:

پرانيا تێكستان عشقێ وه‌ك واقعه‌ك مادى پێشبه‌ر دكه‌ن، ئه‌ڤه‌ژى تشته‌ك هێسايى يه‌ چونكه‌ مه‌ژى ب هه‌موو خودێن خوه‌ڤه‌ ماده‌يه‌ و واقعه‌، مرۆڤ چ هاوسه‌نگ بيت يان هه‌ر به‌شه‌ك ژ خوديێ ب سه‌ردا زال بيت، دبيته‌ خودان واقعه‌ك مادى، عشق ژى دهه‌ر به‌شيدا بيت و كيش خود بشێت كۆنترۆلا مرۆڤى بكه‌ت عشقێ دكه‌ته‌ واقعه‌ك مادى، ئانه‌كو كو وه‌ك كرياره‌ك دشێت برێيا سێكس و ئاخافتن و هزركرن و خه‌يال و جه‌سته‌ و ره‌وشتێن خۆ پياده‌ بكه‌ت.

بۆ ويژى لگور حه‌ز و ويست و غه‌ريزه‌ و ره‌وشت و تيتال و بهايێن چڤاكى و ئه‌ده‌بى و فه‌رهه‌نگى و هتد...، دێ شووناسه‌كى دده‌ته‌ وى عشقى و سنووران بۆ عه‌شيقه‌ و كه‌سێ دووهه‌م دێ دانيت، هه‌ردوو لايه‌ن نێر و مێ، كۆمه‌كا مه‌رج و پێشنيار و كريار و پنتان بۆ هه‌ڤدوو ده‌ستنيشان دكه‌ن و بهه‌ڤرا سنوورێن ئازاديێ و سه‌رخوه‌بوون و بنده‌ستييا خۆ دكێشن. دڤێره‌د عشق دبيته‌ برِياره‌ك و سۆزه‌ك ئه‌به‌دى نافبه‌را هه‌ردوواندا و سويند خوارن و په‌يماندان و سۆزا خيانه‌ت نه‌كرنێ و نه‌هيلانێ و هتد... دده‌نه‌ هه‌ڤ، بڤى شێوه‌ى ئه‌و دكه‌ڤن ناف سنووره‌ك ده‌ستنيشانكرى بۆ عشقێ هه‌ر لايه‌نه‌ك هه‌گه‌ر رۆژه‌ك ژ رۆژان ئه‌ڤ سنووره‌ شكاند ئه‌ڤه‌ دبيته‌ ئه‌گه‌رێ دويماهى هينانا وى عه‌شقى و دووير نينه‌ دبيته‌ خيانه‌ت و جنايه‌ت و هتد....، ده‌مێ عشق دبيته‌ واقعه‌ك مادى ممكن نينه‌ بێ سنوور بيت، مرۆڤ تێدا سنورداره‌ و حه‌ز و ويست و غه‌ريزه‌ و هزر و هه‌مى تشتێن وى دڤێت دناف بازنه‌كى دا بزفرن و ژێ نه‌ده‌ركه‌ڤن. چونكه‌ هه‌ر تشته‌ك دعه‌شقێ دا ده‌مێ دهێته‌ مماره‌سه‌كرن پێويست دكه‌ت ده‌ربرێ واقعا وان دووكه‌سان بيت دگه‌ل مه‌رج و پێشنيارێت وان گونجاى بيت و ژوان سنووران نه‌ده‌ركه‌ڤيت. ئانه‌كو دڤێره‌دا عه‌شق سنورداره‌ و ژ كۆمه‌كا مه‌رج و برِيارێن به‌روه‌خت پێكدهێت و پێشێلكرنا هه‌ر مه‌رج و پێشنياره‌كێ ژى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ هه‌رفتنا (كه‌لها) ئه‌ڤينێ و ئه‌و دوو كه‌س ژى نامينن عاشق و ئه‌ڤيندار. دياره‌ژى واقع هه‌مى گاڤان شيانێن سنوردار هه‌نه‌ و مه‌حكومه‌ ب كۆمه‌كا قه‌يد و پێوه‌نديان و نه‌بوونا شيانێن ئازاديێ و ده‌ربازبوونێ.

دياره‌ ئه‌ڤ بۆچوونه‌ بۆچوونه‌ك كاره‌ساتاوى و وێرانكاره‌ بۆ عشقێ و كاراكته‌را عاشقى، كو ديسان دبێژم به‌داخه‌وه‌ ئه‌ده‌بياتا كوردى تژى يه‌ ژوان بۆچوونێن واقعى و تنێ وان چيرۆكان دكه‌ن هێڤينا تێكست و به‌رهه‌مان.

دياره‌ ده‌مێ مرۆڤى شيان نه‌بن هاوسه‌نگ ببيت و ب رێژه‌يه‌ك باش كۆنترۆلا جه‌سته‌ و غه‌ريزه‌يان بكه‌ت و دهه‌مان ده‌مدا دگه‌ل بوويه‌ر و ره‌وشت و تيتالێن چڤاكى و دينى و ئايديايێن كۆمه‌لگه‌هى خۆ ده‌رباز كه‌ت و ئازاد بيت وه‌ك مرۆڤ  و خودان ئه‌خلاق و ره‌وشت و بهايێن خۆيێن عاشقانه‌يێن تايبه‌ت بيت. نه‌شێت ببيته‌ عاشق و هه‌لگرێ وان ئه‌خلاقان بيت كو وى ژ هه‌موو عاشقێن دن جودا كه‌ت.

 

 

 

عه‌شق وه‌ك فه‌نتازيا:

دياره‌ فه‌نتازياژى ديسان هه‌ر ژ توخمێن واقعى چێدبيت، هه‌ر ژ خوديێ مرۆڤى به‌رهه‌م دهێت، لێ ژ خوده‌ك كو شيايه‌ هاوسه‌نگ بيت و ب رێژه‌يه‌ك باش به‌لانسا نافبه‌را خوديێ بلند و نزم دابين كربيت و وه‌ك كه‌سه‌ك هزرمه‌ند و رامانكار د تێگه‌هێن ژيانێ دا ببزڤيت و خودان خواندنه‌ك تايبه‌ت و خوه‌سه‌ر بيت بۆ عشقێ ، باوه‌رِى ب زاراڤه‌يێن كمباخ و توره‌هاتێن كلاسيكان و تێكستێن نوى نه‌بيت، شيا بيت خودان تێگه‌هه‌ك ب پله‌ يه‌ك مرۆڤايه‌تى و ميهره‌بان و دلۆڤان بيت بۆ مرۆڤى و بۆ عشقێ و ، عشق نه‌بووبيته‌ كرياره‌ك بۆ تێركرنا حه‌زێن غه‌ريزى بتنێ و نه‌بووبيته‌ غه‌يبانييه‌ت و سه‌له‌فييه‌ت و فاشييه‌ت، و نه‌بووبيته‌ پرۆسه‌سه‌ك بۆ ده‌ربازكرنا گرێ يێن ده‌روونى و ناوه‌كى بۆ تێكستان، وێگاڤێ مرۆڤ دشێت عشقێ وه‌ك فه‌نتازيا ژ كه‌ره‌سته‌يێن واقعى بئافرينيت.

دياره‌ جياوازى دنافبه‌را واقعى و فه‌نتازيادا ئه‌وه‌ كو پرۆسه‌س هه‌مان به‌رهه‌مێ هزرييه‌ و ژ هه‌مان كه‌ره‌ستان پێكدهێت، لێ جياوازى ئه‌وه‌ د واقعى دا تو دشێى بگرى ، لێ دفه‌نتازيايێ دا نه‌شێى بگرى، د واقعى دا دشێى بسه‌لمينى لێ د فه‌نتازيايێ دا نه‌شێى بسه‌لمينى.

سه‌لماندنا عشقێ ئێك ژ ئاريشه‌يێن فه‌نتازيايێ يه‌ ، كو د واقعى دا نينه‌، سه‌لماندنا عشقێ د واقعى دا پرۆسه‌سه‌ك ساناهى  يه‌ تنێ هنده‌ك شيانێت هزرى و ره‌نگه‌ بێ شيانێت هزرى ژى بسه‌لمينى، بۆ نموونه‌ تنێ سويند خوارنه‌ك ره‌نگه‌ به‌س بيت بۆيكو كه‌سێ به‌رامبه‌ر باوه‌رِ بكه‌ت كو تو حه‌ز ژێ دكه‌ى؟!!!! و ره‌نگه‌ تو دره‌وان ژى دگه‌ل بكه‌ى؟! لێ دفه‌نتازيايێ دا نه‌وه‌هايه‌، تو چه‌ند پێكول ژى بكه‌ى نه‌شێى بسه‌لمينى.

با ب نموونه‌كى ڤێچه‌ندێ پتر رووهن كه‌م:

 

هه‌گه‌ر ئه‌م هنده‌ك كه‌ره‌سته‌يێن مادى وه‌ك دار و به‌رد و چيمه‌نتۆ و بلۆك و شيشان بينين دشيێن ژوان كه‌ره‌سته‌يان خانييه‌كى ئاڤا بكه‌ين، لێ دڤێت ئه‌و خانى ل سه‌ر ئه‌ردى بيت، ئه‌ڤه‌ واقعه‌ك مادييه‌ و دشيێن بسه‌لمينين و بگرين،

لێ هه‌گه‌ر مه‌ بڤێت ب هه‌مان كه‌ره‌سته‌يان خانييه‌كى ل سه‌ر شه‌پۆلێن ده‌رياى يان بۆشاتييه‌كا هه‌وايدا چێكه‌ين ممكن نينه‌ بسه‌لمينين و بگرين!

عشق ژى ده‌مێ دبيته‌ فه‌نتازيا وه‌هايه‌، تو بهه‌مان كه‌ره‌سته‌يێن عشقێ ، جه‌سته‌و ئه‌قل و رامان و خه‌يال و سۆز و روح و زمان و ئازاديێ چێدكه‌ى، لێ نه‌شێى بسه‌لمينى و بگرى. لێ هه‌گه‌ر ب هه‌مان كه‌ره‌ستان ته‌ سه‌لماند و گرت وێگاڤێ دبيته‌ واقع.

عشق دنافبه‌را واقع و فه‌نتازيايێدا وه‌ك نموونا سه‌رييه‌.

دياره‌ژى سه‌وداييا مه‌ هێش دگه‌ل عشقێ واقعى يه‌ و نه‌گه‌هشتييه‌ رادا فه‌نتازيايێ. بۆ ويژى مرۆڤێن عاشق ئه‌وێن وه‌ك فانتازيا عشقێ دكه‌ن هێش نه‌هاتينه‌ دچڤاكێ مه‌دا ـ يان هه‌گه‌ر هه‌بن ژى ديار نينن، چونكه‌ ئه‌م خودان ئه‌ده‌بياته‌كين بتنێ مه‌م و زين و لاس و غه‌زال و فه‌رهاد و شيرين و خه‌ج و سيابه‌ند و يێن دى دنياسن، ئه‌وێن نويخواز و مۆدرن ژى، هێش بسه‌رێ وان چيرۆكان سويندا دخۆن و ته‌ماهييا هندێ دكه‌ن كه‌ وه‌ك وان نموونان بن. كو ئه‌ڤه‌ژى وه‌دكه‌ت عشق وه‌ك فه‌نتازيا نه‌وه‌ك هه‌ر نه‌هێته‌ ناساندن به‌لكى عشق دناف وان تێكستاندا ببيته‌ پرۆسه‌سه‌ك غه‌يبانى و بێ مانا و سه‌له‌فى و كاراكته‌رێن گه‌له‌ك عاشقان ژى ببيته‌ كاراكته‌رێ كه‌سه‌ك فاشيست كو گرێ يێن خۆيێن ده‌روونى خالى دكه‌ته‌ڤه‌.

 

 

 

 

 

 

 

 

چه‌ندين راستڤه‌كرن بۆ بابه‌تێ

(ژ فه‌لسه‌فا حه‌زكرنێ، "ئه‌ز حه‌ز ژ ته‌ دكه‌م" كى دبێژت؟ كێ دبهيست؟ كه‌نگى و ل كويڤه‌؟)

يێ سه‌برى سلێڤانى.

ئه‌ڤ بابه‌ته‌ د كوڤارا مه‌تين هژمار 159 به‌رپه‌رِێ 184-195 به‌لاف بوويه‌.

15/10/2007

 

(مرۆڤ پارسه‌نگێ هه‌موو تشته‌كى يه‌، پارسه‌نگێ هه‌بوونا ئه‌و تشتێن كه‌ هه‌نه‌ و چه‌وان هه‌بوونا  وان هه‌يه‌، هه‌روه‌ها پارسه‌نگێ نه‌بوونا ئه‌و تشتێن كو نينن و چه‌وان نينه‌) پرۆتاگۆراس

 

 

 

تێكست وه‌ك تێگه‌هشتنه‌ك جياواز دنافبه‌را نڤيسه‌رى و خوانده‌ڤانيدا:

وه‌ك ده‌سپێك ب سوود وه‌رگرتن ژ مه‌ريوان وريا قانع د په‌رتووكا (ده‌رباره‌ى فه‌لسه‌فه‌ و ئيسلام و رۆشنگه‌رى،وه‌لاَمێك بۆ كتێبه‌كه‌ى كاك مه‌لا به‌ختيار لاپه‌رِه‌ 120) ، بگومانڤه‌ دبێم : نڤيسه‌ر تا وى ساتى ئازاده‌ كو خودان هزر و بير و فه‌لسه‌فه‌ و باوه‌رِى و راو بۆچوون و ديتنێن خۆيێن تايبه‌ته‌ و هێش ئه‌و بير و باوه‌رِى و راو بۆچوون نه‌كرينه‌ نڤيسين، ده‌سهه‌لاتا نڤيسه‌رى لسه‌ر بابه‌تى تا ده‌مێ به‌رى نڤيسنێ خودان مێژووه‌، پشتى بير و هزر و بۆچوون و را و فه‌لسه‌فه‌ و قه‌سێن نڤيسه‌رى دبنه‌ تێكست و دناڤ كۆڤار و كتێب و رۆژنامه‌ و هه‌ر ئه‌رده‌ك و فۆرمه‌ك ديدا به‌لاف دبن،پشتى بابه‌ت ب نڤيساندى به‌لاف بوو ، مێژووا نڤيسه‌رى و نڤيسنێ دێ بدوماهى هێت دگه‌ل هزر و بۆچوونێن خوه‌، وێگاڤێ ميژووه‌ك دى ده‌ست پێدكه‌ت كو ئه‌وژى مێژووا خواندنێ و خوانده‌ڤانى يه‌.دڤێ ديرۆكا تازه‌دا پيڤه‌رێن زانستى و زانينێن راسته‌قينه‌ و داوه‌رى هزرى و پێداچوونێن مه‌عريفى سه‌روه‌رن. نه‌وه‌ك خه‌يالات و ته‌ماح و وێناكرنێن تايبه‌تيێن نڤيسه‌رى كو دنڤيسيت.پشتى نڤيسينێ ئه‌وێ بهايان ده‌ستنيشان دكه‌ت، خوانده‌ڤانه‌، خوانده‌ڤانا پشتگه‌رم ب ئه‌زموونا خواندنا به‌رده‌وام،زه‌نگين ب هزر، ئاگه‌هدار و شاره‌زا دوان بابه‌تاندا ئه‌وێن هاتينه‌ نڤيسين، پشتى نڤيسينێ خوانده‌ڤانێ لێزان ڤێچه‌ندێ ده‌ستنيشاندكه‌ت تێكست ماناداره‌ يان بێ مانا. كاره‌ك ميتۆدى تێدايه‌ يان بێ ميتۆده‌. نرخى زانستى هه‌يه‌ يان له‌ رووى زانستيه‌وه‌ وێرانه‌، باسى ماريفه‌ و هزران دكه‌ت يان نه‌؟)"1"

ب گومانڤه‌ ژى دبێژم خوانده‌ڤان خودان يه‌ك ماهييه‌ت و يه‌ك شووناس نينه‌، خوينه‌ر ژى ئاستێن جياواز و جۆرێن جودان، بۆ وى ئاستێ خواندنێ ژى جۆراوجۆره‌. هه‌ر خوينه‌ره‌ك ل گوور ئاستێ هشيارى و پێزانينێن خوه‌يێن تايبه‌ت و تێگه‌هشتنێن خوه‌ دشێت خواندنه‌ك تايبه‌ت بخوه‌ پێشكه‌ش بكه‌ت. ئانه‌كو مێژووا خواندنێ و خوينه‌رژى تنێ يه‌ك ره‌هند و يه‌ك واته‌ و يه‌ك بوها نينن، به‌لكى فره‌ره‌هه‌نده‌ و دگه‌ل هژمارێ خوينه‌ران و خويندنان جياوازى هه‌يه‌.

بۆ وى ده‌ستنيشانكرنا ئاستێ تێكستى ژلايێ خوينه‌رى ب زه‌رووره‌ت مه‌رج نيه‌ ده‌ستيشانكرنه‌ك هه‌قيقى بيت يان وه‌همى بيت، به‌لكى ئه‌وژى دمينيته‌ ل سه‌ر ئامراز و كه‌ره‌سته‌و ميتۆدێ خواندنێ و شاره‌زايى و لێزانييا خوينه‌رى، كو ديسان ژى شاره‌زايى و لێزانى ژى دوو چه‌مكێن فره‌ره‌هه‌ندن و ئه‌م نه‌شيێن وه‌ك ماهييه‌ته‌ك ته‌ك ره‌هه‌ند به‌رێ خوه‌ بده‌ينه‌ وان چه‌مكان.

پشتى ويژى ده‌مێ ئه‌و خواندن ژى دبيته‌ تێكست، شووناس و مێژووه‌ك دى وه‌ردگريت ،كو ئه‌وژى شووناس و مێژووا نڤيسنێ يه‌.

ل سه‌ر وى بناغه‌ى تێكستا (ژ فه‌لسه‌فا حه‌زكرنێ) ل رۆژا به‌لاڤبوونێ لسه‌ر رووپه‌لێن كۆڤارا مه‌تين، ديرۆكا خوه‌ دگه‌ل نڤيسه‌رى يا ته‌واو كرى و دگه‌ل منا خوانده‌ڤان ده‌ستپێكريه‌، ڤێگاڤێ ئه‌زێ خوينه‌ر بهايێن ڤى تێكستى ده‌ستنيشان دكه‌م نه‌وه‌ك نڤيسه‌ر، ئه‌ز دشێم برِيار بده‌م ئه‌ڤ بابه‌ته‌ زانستى يه‌ يان نه‌؟ باشه‌ يان خراپ؟ جوانه‌ يان كرێت؟ دڤێ ساتيدا ئه‌ز ب تێگه‌هشتنێن تايبه‌ت بخوه‌ دشێم ئاراسته‌يێن تێكستى ديار بكه‌م و بزانم كا بابه‌ت پێداچوونه‌ك مه‌عريفييه‌  يان گه‌رِيانه‌ك غه‌يبانييه‌؟ بابه‌ت تێكسته‌ك هزرييه‌ يان بابه‌ته‌ك باوه‌رِدارانه‌يه‌؟بابه‌ت زانينه‌ يان ئيمانه‌؟ بابه‌ته‌ك زيندييه‌ يان مريه‌؟ بابه‌ته‌ك نوى يه‌ يان كه‌ڤنه‌؟ يان هه‌تا بابه‌ت چ وان تێگه‌هشتنان بخوه‌ڤه‌ ناگريت  و تشته‌كه‌ لده‌رڤه‌ى وان ئاراسته‌يان.

ئه‌وێ ده‌ستێ من دڤێ خواندنێدا دگريت ئازادى و گومان و پرسيار و تێگه‌هشتن و پرسێن منن.

 

نافنيشانا بابه‌تى: فه‌لسه‌فه‌ يان سوسيۆلۆگى يان ئه‌نترۆپۆلۆگى ،وه‌ك ده‌رازينكه‌ك بۆ باس و پرسياران:

پێشبه‌ريكرنا (حه‌زكرنێ ) وه‌ك فه‌لسه‌فه‌، دڤێت چه‌ندين هۆكار و ئه‌گه‌ر ل پشت راوه‌ستيابن، لێ به‌رى ئه‌م باسى وان هۆكار و ئه‌گه‌ران بكه‌ين پێويسته‌ ئه‌م پرسيار بكه‌ين ئايا (حه‌زكرن) پرسه‌ك فه‌لسه‌فى يه‌؟ هه‌گه‌ر فه‌لسه‌فى بوو، پێويسته‌ ئه‌م چه‌وان چاره‌سه‌ر بكه‌ين؟ ماهييه‌تا باسێن فه‌لسه‌فى چنه‌؟ ده‌مێ بابه‌ته‌كى وه‌ك پرسه‌ك فه‌لسه‌فى پێشبه‌ر دكه‌ين پێويسته‌ ئه‌م چ ميتۆد و چ زمان بكاربينين؟ ئايا پرسيارێن پرسێن فه‌لسه‌فى چنه‌؟ جياوازى دنافبه‌را كايه‌يێن نه‌فه‌لسه‌فى و فه‌لسه‌فى چنه‌؟ حه‌ز كرن وه‌ك بابه‌ت بتنێ فه‌لسه‌فه‌ دشێت بخوينيت، يان ره‌نگه‌ ئه‌نترپۆلۆگى و سوسيۆلۆگى و زانستێن دى ژى دشێن بخوينن؟

بلا پرسيار بكه‌ين: مه‌رجێن پرسيارێن فه‌لسه‌فى چنه‌؟

ديسان ئه‌ز مفايێ ژ (مه‌ريوان وريا قانع )2 / دبينم و دبێژم:

1.   پرسيارى فه‌لسه‌فى پرسياره‌ك تايبه‌ته‌(وه‌ك بابه‌ت) و پێويسته‌ ماقول بيت.ئانه‌كو هۆكاره‌ك بهێز بۆ هه‌بوونا وى به‌رهه‌ڤ بيت.باوه‌رِێن ماقوول ئه‌ڤه‌يه‌ كو دشيێن ب شێوازه‌ك لۆژيكى بسه‌لمێنين.

2.   پرسياره‌ك گشتى يه‌ نه‌وه‌ك تايبه‌ت(وه‌ك كه‌س يان گرۆپ)،ئانه‌كو ده‌مێ ئه‌م به‌حسى حه‌زكرنێ دكه‌ين ئه‌م باسى حه‌زكرنا كه‌سه‌كى يان گروپه‌كى تايبه‌ت ناكه‌ين، به‌لكى باسى هه‌موو مرۆڤان دكه‌ين.

 

ئايا ده‌سكه‌فتێن پرسيارێن فه‌لسه‌فى چنه‌؟

مه‌ريوان دبێژيت بۆيكو مرۆڤ باوه‌رِێن خوه‌ روون و ئاشكراكه‌ت و شيانا پرسياركرنا فه‌لسه‌فى لجه‌م خوه‌ زێده‌كه‌ت، بۆيكو مرۆڤ پتر دلنيا بيت كو ئه‌و باوه‌رِێن هه‌لدگريت ماقولَن و دشێت له‌ رووى هۆكارييه‌وه‌ گرۆڤه‌يان بۆ په‌يدا كه‌ين، و هه‌روه‌سا زێده‌كرنا برِى كۆگيرى (توافوق) و نه‌هێلانا ناكۆكييان دبير و بۆچوونێن مه‌دا.

د.كه‌مال مه‌مه‌ند ميراوده‌لى د( بيركردنه‌وه‌ و ئازادى دا به‌رپه‌رِێ 17) دبێت،(جياوازى دنافبه‌را كه‌سێ هێسايى و كه‌سێ فه‌يله‌سوف يان كه‌سێ ب ئاگه‌ه و كه‌سێ بێ ئاگه‌ه،  ئه‌وه‌ ، فه‌يله‌سوفى هاى ژ هزركرنا خوه‌ هه‌يه‌، دزانيت يان دڤێت بزانيت چه‌وان هزر دكه‌ت. چه‌وا هزركرنا خوه‌ پێشدا دبه‌ت، باش دكه‌ت ، هه‌تا هزركرنا خوه‌ دكه‌ته‌ پێكار و ميكانزما بده‌سته‌ڤه‌هينانا زانينێ. ئه‌ڤ خوليايه‌ د ئاكامدا دبيته‌ پێكۆل بۆ گه‌هشتنه‌ راستيێ ده‌رباره‌ى تشتان، ده‌رباره‌ى ژيان، ده‌رباره‌ى جيهان و هه‌بوون و گه‌ردوونێ. لێ راستى چى يه‌؟ ئه‌ڤه‌يه‌ فه‌لسه‌فه‌، چ به‌رسڤان راستێين دويماهى ڤێ نينه‌. هيچ زانينه‌ك زانينا دويماهى نينه‌. هيچ هزره‌ك ره‌ها و گشتگير نينه‌.)3

كه‌واته‌ گرنگى و بايه‌خا پرسيارێن فه‌لسه‌فى ژ ڤێچه‌ندێ دهێت كو وه‌دكه‌ت مرۆڤ به‌رده‌وام پرسيارێن نويتر و نويتر بكه‌ت و به‌رده‌وام ژى گومانان بكه‌ت و پيرۆزييان پێ بشكينت و نه‌گه‌هته‌ هه‌قيقه‌تێن ره‌ها.

 

ڤێگاڤێ هه‌گه‌ر مه‌ هزره‌ك سه‌ره‌تايى ل سه‌ر پرسيارێن فه‌لسه‌فى وه‌رگرتبيت، دشێين به‌رسڤا ڤێ پرسيارێ ب گومان بده‌ينه‌ڤه‌، كو حه‌زكرن پرسه‌ك فه‌لسه‌فى يه‌؟ دبێژين به‌لێ فه‌لسه‌فى يه‌. چونكه‌ پرسياره‌ك ماقول و گشتى يه‌.

پشتى وى بلا ئه‌م ل بابه‌تى بنێرِين و بزانين نڤيسه‌رى مه‌رجێن پێويست ب پرسێن فه‌لسه‌فى په‌يرِه‌و كرينه‌ يان نه‌؟شيايه‌ حه‌زكرنێ وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ پێشبه‌ر بكه‌ت و ده‌سكه‌فتێن فه‌لسه‌فى ل دور حه‌زكرنێ بده‌ته‌ مه‌؟ئانه‌كو ئه‌و شيايه‌ حه‌زكرنێ وه‌ك بابه‌ته‌ك ماقول و گشتى باس بكه‌ت كو تايبه‌ته‌ ب هه‌موو مرۆڤان و شيايه‌ رايێن خۆ ب لۆژيكييانه‌ بسه‌لمينيت و كۆگيرييه‌كى بده‌ته‌ خوانده‌ڤانى؟

هه‌گه‌ر ئه‌م تێبينى بكه‌ين دبينين د تايتلا بابه‌تى دا ئه‌ڤ ده‌سته‌واژه‌ هه‌يه‌" ئه‌ز حه‌ز ژته‌ دكه‌م" كى دبێژت؟ كێ دبهيست؟ كه‌نگى و ل كويڤه‌؟ هه‌ردوو په‌يڤێن (ئه‌ز ) و ( ته‌ ) و هه‌رسێ په‌يڤێن (كى) كو وه‌ك ته‌واوكه‌رێ تايتلى ل بن (ژ فه‌لسه‌فا حه‌زكرنێ) هاتينه‌ دانين، پرسيار ئه‌وه‌ ئايا ئه‌و پرسێن ( ئه‌ز ، ته‌ وكى ) خواندنێ پتر به‌ر ب فه‌لسه‌فێ دبه‌ن يان خواندنه‌ك سوسيۆلۆگى؟

 

ئايا حه‌زكرن وه‌ك خواندنه‌ك كۆمه‌لناسييانه‌ چيه‌؟

ب سوود وه‌رگرتن ژ رێبورا سيوه‌يلى دكتێبا (له‌ په‌يوه‌ندييه‌وه‌ بۆ خۆشه‌ويستى به‌رپه‌رێ 15) دبێژم: (خواندنا سوسيۆلۆگى بۆ حه‌زكرنێ ئانه‌كو ، ڤه‌كۆلين د ئالوگۆرِكرنا حه‌زێن دوو تاكان دگه‌ل هه‌ڤ، ئانه‌كو حه‌زكرنا دووكه‌سان دبيته‌ سه‌نته‌رێ ڤه‌كۆلينێ و نياسينا كاريگه‌رى و ئاكامێن كو په‌يوه‌ستن ب هه‌لومه‌رجێن گشتى يێن ژيارا كۆمه‌لايه‌تى يا تاكان، كو رۆل هه‌بوويه‌ د دياربوون و گه‌شه‌كرن و سه‌ركوتكرن و چه‌پاندنا سۆز و ژيانا هه‌سته‌وه‌رييا مرۆڤان.

ئانه‌كو خواندنا سوسيۆلۆگى بۆ حه‌زكرنێ ڤه‌كۆلينه‌ك ره‌خنه‌گرانه‌يه‌ د ژيانا سۆزدارييا مرۆڤان بڤى جۆره‌ى كو ئه‌ڤ ژيانه‌ د كۆمه‌لگه‌هيدا سنورداركريه‌ و رێگر ل به‌رده‌م هه‌نه‌.

پرۆژه‌يا سه‌ره‌كى يا خواندنا سۆسيۆلۆگيانه‌ بۆ حه‌زكرنێ ئه‌وه‌، كو حه‌زكرنێ بكه‌ته‌ ناڤه‌ندا ڤه‌كۆلينا خوه‌، وه‌ك حه‌زكرن كو چێكه‌رێ په‌يوه‌ندييه‌ دنافبه‌را دوومرۆڤان ب رێيا گوهورِينا هه‌ست و سۆزان.

ئانه‌كو حه‌زكرن لوێرێ دبيته‌ بابه‌ته‌ك كۆمه‌لَناسى ده‌مێ حه‌زكرن ژ كه‌سه‌كى بۆ كه‌سه‌ك دى بهێته‌ ئاراسته‌كرن و ببيته‌ په‌يوه‌ندييه‌ك سۆزدارانه‌ دنافبه‌را وان دوو كه‌سان دا.

تێگه‌هشتن د حه‌زكرنێ وه‌ك ئه‌وه‌ى وزه‌يه‌ك تاكه‌ كه‌سى يه‌ بابه‌تى دكه‌ته‌ بابه‌ته‌ك كۆمه‌لَناسى، چونكه‌ دڤێره‌دا ئه‌م باسى په‌يوه‌نديێ ناكه‌ين به‌لكى باسى تاكان دكه‌ين كو چێكه‌رێ په‌يوه‌ندييانن.)4

 

خواندنێن ده‌روونناسيانه‌ يان ئه‌نترۆپۆلۆگييانه‌ بۆ حه‌زكرنێ:

دياره‌ ئه‌م دشيێن هه‌روه‌سا خواندنێن دى ژى بۆ حه‌زكرنێ بكه‌ين وه‌ك خواندنه‌ك ده‌روونناسى يان ئه‌نترۆپۆلۆگى بۆنموونه‌، لێ خوه‌يايه‌ كو ئه‌و خواندن دێ هه‌م دگه‌ل خواندنێن فه‌لسه‌فى و هه‌م دگه‌ل خواندنێن كۆمه‌لناسى دێ جودا بن. هه‌ر ئێك ژ خواندنێن ده‌روونناسيانه‌ و ئه‌نترۆپۆلۆگييانه‌ بۆ حه‌زكرنێ  مه‌رج و ئامراز و كه‌ره‌سته‌يێن خوه‌يێن تايبه‌ت هه‌نه‌.

بۆ نموونه‌ خواندنا ده‌روونناسيانه‌ بۆ حه‌زكرنێ دبيته‌ خواندنه‌ك بۆ هنده‌ك پنتێن دى هه‌ر بۆ نموونه‌:

1.      هه‌ست ل ده‌ف تاكان چه‌وان كار دكه‌ت؟

2.      مرۆڤ چه‌وان حه‌زكرنێ دكه‌ت؟

3.      چ گۆرِانێن ده‌روونى و جه‌سته‌يى و ئۆرگانيك د مرۆڤى دا چێدبن؟

4.      حه‌زكرن وه‌ك پێويستييه‌ك بۆ تاكان چه‌ند جۆر هه‌نه‌؟

5.      شێوازێ گوهورِينا هه‌ست و سۆزان و كاريگه‌رييا وان لسه‌ر تاك؟

6.      حه‌زكرن چه‌وان ل ده‌ف مرۆڤى به‌رجه‌سته‌ دبيت؟

 

دياره‌ژى هه‌گه‌ر ئه‌م خواندنه‌ك ئه‌نترۆپۆلۆگى يان وه‌ك زانستێ مرۆڤناسييانه‌ بۆ حه‌زكرنێ بكه‌ين، ئه‌ڤه‌ جياوازى دێ هه‌بن دگه‌ل خواندنێن فه‌لسه‌فى و كۆمه‌لايه‌تى و ده‌روونناسييانه‌، چونكه‌ ئه‌نترۆپۆلۆگى:

  1. وه‌ها مرۆڤى دبينى وه‌ك بوونه‌وه‌ره‌ك په‌يوه‌ندى چێكه‌ر.
  2. وه‌ك بوونه‌وه‌ره‌ك كو نه‌شێت بێ په‌يوه‌ندى بژى. 
  3. په‌يوه‌ندييان وه‌ك دۆخه‌ك ته‌ندروست بۆ مرۆڤان پێشبه‌ر دكه‌ت.

 

دڤێره‌دا ره‌نگه‌ ئه‌م بزانين ، كو نڤيسه‌رى د تايتلى دا دوو خواندن و دوو ميتۆد تێكه‌ل كرينه‌ كو ئه‌وژى فه‌لسه‌فى و كۆمه‌لناسييانه‌يه‌. په‌يڤێن ( ئه‌ز ، ته‌ و كى) پێكۆله‌كن بۆيكو خه‌سلَه‌تا فه‌لسه‌فى ژ كريارا حه‌زكرنێ ڤه‌مالن.چونكو نڤيسه‌ر هه‌ول دده‌ت ڤێ رامانێ بده‌ت مه‌، كو كه‌سه‌ك (تايبه‌ت)يان ديار و ئاشكرا دبێژيت و دبهيسيت و ل جهه‌كى و ل ده‌مه‌كى؟ ئانه‌كو تايتل ژ گشتييايه‌تى به‌ره‌ف تايبه‌تيێ دهێت، ئانه‌كو ئاراسته‌يێ ڤێ پرسيارى به‌روڤاژى پرسێن فه‌لسه‌فى يه‌. ئه‌ڤه‌ ژى هه‌له‌يه‌ك ميتۆدى يه‌ و نڤيسه‌ر بێى كو ب ره‌هه‌ندێن پرسێن فه‌لسه‌فى و زانستێن دى بحه‌سيێت كه‌تيه‌ تێدا، هه‌گه‌ر بابه‌ت وه‌ك پرسه‌ك سوسيۆلۆگى يان ئه‌نترۆپۆلۆگى يان وه‌ك ده‌روونناسى هاتبا پێشبه‌رى كرن وێگاڤێ ماقولتر بوو ئه‌م بابه‌تى به‌ره‌ڤ وان پرسيارێن تايبه‌ت ببه‌ين، پرسيارێن كايه‌يێن نه‌فه‌لسه‌فى و بۆ نموونه‌ كايه‌يێن زانستى دشێن پرسێن خوه‌ تايبه‌ت بكه‌ن، لێ تايبه‌تكرنا پرسياران د فه‌لسه‌فێ دا هه‌له‌يه‌ك ميتۆدييه‌.چونكه‌ فه‌لسه‌فه‌ باسى تێگه‌هێن ئه‌بستراكت بۆ گروپه‌كى يان كه‌سه‌كى تايبه‌ت ناكه‌ت، به‌لكى گشتگيره‌. و پشتى ويژى فه‌لسه‌فه‌ هه‌ول ناده‌ت وه‌ك زانستێن دى بۆ نموونه‌ ماتماتيك ده‌رئه‌نجامێن بێكۆتايى و دويماهى بده‌ته‌ مرۆڤى. فه‌لسه‌فه‌ هه‌ول دده‌ت هه‌ميشه‌ توانسته‌ك به‌رده‌وام پێشكه‌ش بكه‌ت بۆ چێكرنا پرسياران.

تايتل، ئاماژه‌يه‌كا خوه‌يايه‌ بۆ تێكه‌لبوونا ميتۆدێن فه‌لسه‌فى و زانستى لجه‌م نڤيسه‌رى و نه‌زانين و ده‌ستنيشان نه‌كرنا سنوورێن وان، ئه‌ڤه‌ژى وه‌دكه‌ت گومانێن مه‌ هه‌ر دگه‌ل تايتلى بهێزتر ببن و وه‌ك خوينده‌وار ب گومانێن پتر و زياتر لسه‌ر بابه‌تى راوه‌ستين و بشيێن هه‌له‌يێن هزرى و ميتۆديێن نڤيسه‌رى ده‌ستنيشان بكه‌ين و پرسيار بكه‌ين ئايا ناواخنا تێكستى ب چ ميتۆد به‌رده‌وام دبيت؟ چ ئامرازێن فه‌لسه‌فى و كه‌ره‌سته‌يێن زانستى بكار دبه‌ت؟ حه‌ز كرن وه‌ك پرسه‌ك فه‌لسه‌فى يان زانستى چه‌وان چاره‌سه‌ر دكه‌ت؟ چه‌ند ب گومان و چه‌ند ب ره‌هايى دئاخفيت؟ چه‌ند پرسيار و چه‌ند به‌رسڤان دده‌ته‌ مه‌؟ دشێين چه‌ند خه‌له‌تى و چه‌ند راستييان د بابه‌تيدا ببينين؟ زمانێ بابه‌تى چه‌ند زمانه‌ك فه‌لسه‌فى و مه‌عريفيه‌ و چه‌ند زمانه‌ك ئينشائييه‌؟ ئه‌ڤه‌ و گه‌له‌ك پرسيارێن ديتر.

دڤێره‌دا ئه‌ز دێ پێكۆل كه‌م بچمه‌ د ناواخنا بابه‌تى و هه‌ول ژى دده‌م لسه‌ر پرانيا تێبينى و كێم و كاسيێن بابه‌تى براوه‌ستم و وه‌ك خوينده‌وار مێژوويا خوه‌ ده‌ست پێبكه‌م.

 

* * * * * * * * *

 

خواندن دنافبه‌را نڤيسه‌ر و خوينه‌ريدا:

د دوو دێر و نيڤێن ده‌سپێكێ نڤيسه‌ر دبێژيت:( دبيت كو هنده‌ك كه‌س ب ئاوايه‌ك ساده‌ نافنيشانێ ڤێ نڤيسارێ بخوينن، ئێكسه‌ر ل گه‌ل خوه‌ ببێژن:"ما چى يه‌، تنێ رسته‌كه‌ ژ چه‌ند په‌يڤ و تيپان پێك دهێت: ئه‌ز+حه‌ز+ژ+ته‌+دكم".

دزڤرِمه‌ سه‌ر خالا به‌رێ ده‌مێ من گۆتى به‌لاَڤبوونا بابه‌تى ل سه‌ر رووپه‌لێن هه‌ر ئه‌رده‌كى دبيته‌ راوه‌ستيانا مێژووا نڤيسن و نڤيسه‌رى، و ديرۆكا خوێندن و خوينه‌رى ده‌ست پێدكه‌ت، لێ ژبه‌ر كو ئه‌ڤ تێگه‌هشتنه‌ لجه‌م نڤيسه‌رى غائيبه‌، هه‌ول دده‌ت به‌رى خوينه‌ر پرۆسا خواندنێ ده‌ست پێ بكه‌ت. ئه‌و برِياره‌كى يان حوكمه‌كى لسه‌ر هنده‌ك كه‌سان – هنده‌ك خوينه‌ران بده‌ت كو ڤى نڤيسارى ب ئاوايه‌ك ساده‌ بخوينن، دڤێره‌دا ئه‌م لهه‌مبه‌ر يه‌كه‌مين برِيارا نڤيسه‌رينه‌ لسه‌ر هنده‌ك خوينده‌واران، ديسان  ئه‌ڤه‌ژى هه‌له‌يه‌ك ميتۆدييه‌، كو هه‌ردوو پرۆسێن نڤيسين و خواندنێ مێژووا وان و ئاراسته‌يێن وان نڤيسه‌ر ديارى دكه‌ت. و هه‌روه‌سا هه‌ول دده‌ت نڤيسه‌ر بخۆ ئاراسته‌يا خوينه‌ران ده‌ست نيشان بكه‌ت، كو ئه‌ڤه‌ژى ديسان مه‌ دبه‌ته‌ به‌ر پرسه‌ك ئينشايى نه‌وه‌ك فه‌لسه‌فى و زانستى، خوينه‌ر ئازاده‌ ب ئاوايه‌ك ساده‌ يان نه‌ساده‌ يان كووير يان بهێز و وج يان ب ته‌نبه‌لى يان ب بايه‌خ يان ب بها ئه‌ڤى تايتلى بخوينيت يان نه‌؟ خه‌له‌له‌ك مه‌نهه‌جييه‌ نڤيسه‌ر هه‌ول بده‌ت برِپياره‌كى ل سه‌ر پرۆسا خواندنا خوينه‌رى بده‌ت به‌رى پرۆسا خواندنێ بخۆ ده‌سپێكربيت. ديسان ژى ره‌هاييه‌ك دڤى برِيارى دايه‌ كو هنده‌ك خوينه‌ر ئێكسه‌ر ببێژن ما چى يه‌ تنێ رسته‌كه‌؟ هه‌گه‌رچى ره‌نگه‌ هنده‌ك كه‌س وه‌هاژى ببێژن لێ ئه‌و نه‌ تاوانه‌، ئه‌ز دشێم ب ديتنه‌ك گومانكى ئه‌ڤى نڤيسارى بخوينم و لجه‌م من تنێ رسته‌ك بيت؟! بۆ نه‌؟ ره‌نگه‌ تنێ رسته‌ك بيت و زياتر نه‌؟ ره‌نگه‌ ئاستێ هشيارييا هنده‌ك كه‌س و هنده‌ك خوينه‌ران هنده‌ بيت كو نه‌شێت ره‌هه‌نده‌ك دى دڤى ده‌سته‌واژه‌ى دا ببينيت، كو ئه‌ڤه‌ژى بۆ هه‌ر خوينه‌ره‌كى مافه‌ك ره‌وايه‌ و ئاريشا نڤيسه‌ر و تێكستى نينه‌، به‌لكى ئه‌و ئاريشا خوينه‌ر و خواندنێ يه‌؟ ئانه‌كو يه‌كه‌م په‌ره‌گراف زمانه‌ك ئينشائييه‌ و برِياره‌ك ره‌ها ل سه‌ر هنده‌ك خوينه‌ر و كه‌سان ددانت كو ئه‌ڤه‌ژى ئه‌رك و ئاريشا تێكست و نڤيسه‌رى نينه‌.

دبت ژى هنده‌ك كه‌س ئێكسه‌ر يان نه‌ئێكسه‌ر ئه‌ڤى نافنيشانى وه‌ك تنێ رسته‌ك نه‌بينن، به‌لكى وه‌ك رسته‌كا فه‌لسه‌فى يان زانستى يان مێژوويى يان هه‌تا وه‌ك رسته‌ك ته‌واو ژى نه‌بينن، ئانه‌كو دڤێت د پرۆسا نڤيسينێدا ئه‌م بزانين كو هه‌موو ره‌نگێن شيمانه‌ييان ببينين لجه‌م خوينه‌ران نه‌ بتنێ يه‌ك ره‌هه‌ندێ نه‌رێنى يان ئه‌رێنى، نه‌ديتنا ره‌هه‌ندێن جۆراوجۆر ديسان خه‌له‌له‌ك ميتۆدييه‌ و ئاماژه‌يه‌ بۆ باوه‌رِ و برِيارێن به‌روه‌خت و غه‌يبانى.

 

 

حه‌زكرن، يه‌ك مانا يان چه‌ندين مانا؟:

د په‌ره‌گرافا دووێ دا نڤيسه‌ر دبێژيت:( دژيانا رۆژانه‌ ده‌ چه‌ند كه‌س ژ مه‌ گۆتنا" ئه‌ز حه‌ز ژ ته‌ دكم"ب كاردهينن؟ چه‌ند كه‌س ژ مه‌ محتاجن گۆتنا"ئه‌ز حه‌ز ژته‌ دكم"ببێژن يان ببهيسن؟ كه‌نگى و ل كويڤه‌ ئه‌وان په‌يڤ و تيپان سه‌نگ و بوها و واتا خوه‌ هه‌نه‌؟مه‌تين به‌رپه‌رِێ 184)

ديسان دياره‌ نڤيسه‌رى هه‌ول دايه‌ بزانيت (چه‌ند كه‌س) د ژيانا رۆژانه‌دا( هه‌گه‌رچى ژيان ب شه‌ڤێ ژى هه‌يه‌!) گۆتنا(ئه‌ز حه‌ز ژته‌ دكم) بكاردهينن يان چه‌ند كه‌س دبێژن و چه‌ند كه‌س دبهيسن؟ئه‌ڤه‌ژى پێكۆله‌ك دى يه‌ بۆيكو باسه‌ك فه‌لسه‌فى گشتى ببه‌ته‌ سه‌ر چه‌ند كه‌سێن تايبه‌ت كو بهێنه‌ هژمارتن و حساب كرن.ديسان تێكه‌لبوونا ميتۆدان و زمانێ ئينشايى وه‌كريه‌ كو بابه‌ت ببيته‌ باسه‌ك كو هه‌م پرسيار و هه‌م به‌رسڤ بێ ميتۆده‌ك فه‌لسه‌فيانه‌ يان زانستييانه‌ پێشكه‌ش بكه‌ت و دناڤ وان پرسيار و گه‌رِيان ل به‌رسڤان ئه‌م بكارين هه‌قيقه‌ته‌ك نسبى به‌رهه‌م بينين يان كه‌شف بكه‌ين، نڤيسه‌ر دهه‌مان په‌ره‌گراڤدا پرسيار دكه‌ت:(كه‌نگى و ل كويڤه‌ ئه‌وان په‌يڤ و تيپان سه‌نگ، بوها و واتا خوه‌ هه‌نه‌؟)

هه‌رچه‌نده‌ نڤيسه‌رى وه‌ك پرسيار بابه‌ت پێشبه‌ر كريه‌ لێ چ ئاراسته‌ ديارنه‌كرينه‌ بۆيكو ئه‌م د مه‌غزا وى پرسيارى بگه‌هين؟ كو ئايا برِێيا وى پرسيارى دڤێت بزانيت كا چه‌ند كه‌س بكاردهينن يان نه‌؟ يان ئه‌و پرسيار بۆ هندێ يه‌ بێژيت كو كه‌س بكارناهينيت؟ يان دا سه‌نگ و بوها و واتا خوه‌ هه‌بيت و بزانيت؟ دياره‌ كاك سه‌برى د پرانيا نڤيسنێن خوه‌دا دبێژيت (به‌رسڤ نه‌كارێ منه‌،به‌لێ پرسيار سه‌ر مافێ منه‌)- ئه‌ڤى باسى بتنێ نڤيسينه‌ك تايبه‌ت دڤێت!- لێ جارێ دا ئه‌م لڤى باسى بگه‌رِيێن و يا مه‌ ده‌ستپێكرى به‌رده‌وام بكه‌ين.

(سه‌نگ و بوها و واتا وان په‌يڤان) گرێداى مرۆڤى بخوه‌يه‌، هنده‌ گرێداى كه‌نگى و كويڤه‌ نينه‌، مرۆڤ بخوه‌ دشێت ل دويف تێگه‌هشتنێن تايبه‌ت بخوه‌ڤه‌ بوها و سه‌نگ و واته‌يان بده‌ته‌ وان په‌يڤان، ره‌نگه‌ لجه‌م هه‌ر كه‌سه‌ك ژى بوهاو سه‌نگ و واته‌يێن وان په‌يڤان ل سه‌رده‌مه‌ك بۆ سه‌رده‌مه‌ك دى و ل جهه‌ك بۆ جهه‌ك دى جياواز بيت، حه‌زكرن وه‌ك تێگه‌هه‌ك ئه‌بستراكت ئه‌م نه‌شيێن نه‌ ره‌هنده‌ك و نه‌ دوو و نه‌زياتر بۆ ده‌ست نيشان بكه‌ين، هه‌ركه‌س ب جياوازييا بير و بۆچوون و باوه‌رِى و ده‌م و جهى دشێت تێگه‌يشتنه‌ك تايبه‌ت بۆ حه‌زكرنێ و بكارهينان و بهيستنا وى هه‌بيت. هه‌ركه‌سه‌ك دشێت تێگه‌هشتنه‌ك تايبه‌ت ل گور ئاستێ هشيارييا خوه‌ بده‌ته‌ حه‌زكرنێ، مرۆڤى چ پيڤه‌رێن بێ گومانكى و ماتماتيكى نينن دا بوها و سه‌نگ و واته‌يان ب يه‌ك ئاراسته‌ و يه‌ك ره‌هه‌ند بده‌ته‌ حه‌زكرنێ، ره‌نگه‌ كه‌سه‌ك دينى ب باوه‌رِييه‌كا دينى ب تێگه‌هشتنه‌ك غه‌يبانى يان ئيلاهييانه‌ تێگه‌هشتنه‌كى تايبه‌ت بده‌ته‌ حه‌زكرنێ و حه‌زكرن لجه‌م وى ئيمان بيت، ره‌نگه‌ ره‌وشه‌نبيره‌ك تێگه‌هشتنه‌ك سوسيۆلۆگيانه‌ بده‌ته‌ حه‌زێكرنێ و لجه‌م وى د ده‌مه‌ك بۆ ده‌مه‌ك دى بهێته‌ گوهورِين و باوه‌رِييه‌كا ره‌ها لسه‌ر چێنه‌كه‌ت، و هه‌روه‌سا،

بوها و سه‌نگ و واته‌يا وان په‌يڤان د تێگه‌هشتنێن تايبه‌تێن مرۆڤان دانه‌، لجه‌م هه‌ر مرۆڤه‌كێژى ره‌نگه‌ فۆرمه‌ك و جه‌وهه‌ره‌ك جياواز وه‌رگريت، ره‌نگه‌ مرۆڤه‌ك دناف كه‌لتوره‌ك پاشڤه‌رِۆ مابيت و تێگه‌هشتنه‌ك ئه‌خلاقيانه‌ بۆ حه‌زكرنێ هه‌بيت، ره‌نگه‌ دهه‌مان كاوداندا مرۆڤه‌ك دى تێگه‌هشتنه‌ك كۆمه‌لايه‌تى بۆ هه‌بيت، ره‌نگه‌ كه‌سه‌ك ل رۆژئاڤا بيت و تێگه‌هشتنه‌ك غه‌يبانى بۆ هه‌بيت، ره‌نگه‌ ژى مرۆڤه‌ك ل رۆژئاڤا بيت و حه‌زكرنێ ب وه‌هم تێبگه‌هيت و چ سه‌نگ و بوها و واته‌يان نه‌ده‌تێ؟ ئانه‌كو حه‌زكرن وه‌ك گه‌له‌ك تێگه‌هێن ديێن ئه‌بستراكت خودان چه‌ندين ره‌هه‌ندێن جياواز و هه‌ڤدژ و ژێك دووير و نێزيكه‌، حه‌ز كرن هه‌قيقه‌ته‌ك ره‌ها نينه‌ دا ئه‌م بێ گومان  د فۆرمه‌ك و جه‌وهه‌ره‌ك يه‌قينيدا به‌ند بكه‌ين، حه‌زكرن بوها و سه‌نگ و واته‌يێن خۆيێن جياواز و جۆراوجۆر ژ تێگه‌هشتنێن كلتورێن جودا و مرۆڤێن جودا و ده‌م و جهێن جودا وه‌ردگريت.

ئانه‌كو بكورتى (حه‌زكرن) يه‌ك ره‌هه‌ند و يه‌ك سه‌نگ و بوها و واته‌ى بخوه‌ڤه‌ هه‌لناگريت، كاك سه‌برى ( سه‌نگ و بوها و واتا) ب شێوازا تاك نڤيسيه‌ نه‌وه‌ك كۆ، ئانه‌كو نه‌گۆتيه‌ ( سه‌نگ و بوها و واتايێن) وان په‌يڤان، ئانه‌كو ئه‌و بتنێ يه‌ك بوها و يه‌ك سه‌نگ و يه‌ك واتاى د حه‌زكرنێ دا دبينيت، ئه‌ڤه‌ژى ديسان تێگه‌هشتنه‌كه‌ كو ئه‌و نه‌شێت د تێگه‌ها حه‌زكرنێ ره‌هه‌ندێن جۆراو جۆر ببينيت و ئاراسته‌يێن جياواز ببينيت، ئه‌ڤه‌ ئاماژه‌يه‌ بۆ مه‌نتاليتيه‌ك غه‌يبانى و يه‌قينى و دۆگما، كو ب چ ره‌نگان نه‌ نويه‌ و نه‌ نويخواز. نه‌ ئازاده‌ و نه‌ گومانكه‌ر و نه‌ پرسيار كه‌ر و نه‌ گه‌رِيده‌، ئه‌و بتنێ ل يه‌ك بوها و سه‌نگ و واته‌ى دگه‌رِيێت.و باوه‌رِه‌ژى كو ئه‌و يه‌ك بوها و سه‌نگ و واتايه‌ تنێ ل سه‌رده‌مێن تايبه‌ت و ل جهێن تايبه‌ت و ل جه‌م كه‌سێن تايبه‌ت هه‌نه‌. بۆ من راستى ئه‌ڤ ئه‌نجامه‌ خوه‌يا دكه‌ت كو بابه‌ت نه‌وه‌ك هه‌ر فه‌لسه‌فى و زانستى نينه‌، به‌لكى تژييه‌ ژ غه‌يبانييه‌ت و بێ بهاكرنا جياوازييان و سه‌نگ و بوها و واته‌يێن جياواز.

 

* * * * * * * *

تێكست : مه‌عريفه‌ و خورافه‌:

دپه‌ربه‌رِێ 185 دپه‌ره‌گرافه‌كێدا نڤيسه‌ر دبێژيت: (ل گۆر ته‌يۆرييا ئه‌نترۆپۆمۆرى، ئه‌ز دشێم جه و ده‌مى بكم دوو كه‌ته‌گۆريێن نه‌ وه‌كهه‌ڤ:

كه‌ته‌گۆرييا ئێكێ: ئه‌و جه و ده‌مێ كو حه‌زكرن لێ هه‌بت، هه‌لبه‌ت"كار، زمان،پاقژى،راستى،لێبورين،رێزگرتن،داهێنان،ته‌ندروستى،ژيان و زيندووبوون و ...هتد " دێ لێ هه‌بن.

كه‌ته‌گۆرييا دوويێ: ئه‌و جه و ده‌مێ كو حه‌زكرن لێ نه‌بت، مخابن "دره‌و،كيندارى،زه‌خه‌لى،گه‌نده‌لى،شه‌رِ،بێ رێزى،مرن و نه‌ساخى و ...هتد" دێ لێ هه‌بن.

 

بلا ئه‌م پيچه‌ك د ڤى په‌ره‌گرافيدا بنێرِين:

يه‌كه‌م: نڤيسه‌ر حوكمه‌ك ره‌هاييانه‌ دده‌ته‌ وان هه‌ردوو كه‌ته‌گۆرييان، بێ گومان و بێ دوودلى و بێ ترس حوكمه‌كێ موتله‌ق پێشكه‌ش دكه‌ت، ئه‌ڤه‌ژى بخوه‌ دوويره‌ ژ هه‌ر پرس و پرسيار و به‌رسڤه‌ك فه‌لسه‌فى و زانستى.

دووه‌م : نڤيسه‌ر دڤێره‌دا نه‌وه‌ك هه‌ر پرسيار ناكه‌ت، به‌لكى به‌رسڤه‌ك (هه‌لبه‌ت) و (مخابن) انه‌ پێشكه‌شى مه‌ دكه‌ت. كو ئه‌ڤه‌ژى كوشتنا پرسيار و گومانانه‌ و ختمبوونه‌ د ره‌هايێدا.

سێيه‌م: ده‌م و جه وه‌ك دوو تێگه‌هێن ره‌ها دشێن ب ره‌هايى كۆمه‌كا بابه‌تان بده‌نه‌ مه‌، بتنێ ژبه‌ركو حه‌زكرن لێ هه‌يه‌ يان لێ نينه‌.

چواره‌م:ئه‌و چ ده‌م و جهن وه‌ها ب ره‌هايى تێگه‌هه‌ك ئه‌بستراكت وه‌ك حه‌زكرنێ بشێت تێدا هه‌بيت يان نه‌بيت؟ چ جهه‌ك و ده‌مه‌ك فيزيكينه‌ كو ئه‌قلێ مرۆڤى ب زانيارى و راڤه‌يێن زانستى بشێت كه‌شف بكه‌ت؟

پێنچه‌م: حه‌زكرن نه‌ جه‌وهه‌ره‌ك ستاندارده‌، دا ئه‌م تێبگه‌هين چ حه‌زكرنه‌ و چ حه‌زنه‌كرنه‌، ئه‌ڤه‌ تێگه‌هشتنێن جياوازێن مه‌نه‌ تشته‌كى دكه‌نه‌ حه‌زكرن و حه‌زنه‌كرن، ره‌نگه‌ په‌يوه‌ندييه‌ك لجه‌م حه‌زكرن بيت ل دويف تێگه‌هشتنا من و ره‌نگه‌ لجه‌م گه‌له‌ك كه‌سێن دى ئه‌و حه‌زنه‌كرن بيت.

شه‌شه‌م: كار،زمان، لێبورين، داهێنان، ته‌ندروستى، ژيان و زينديبوون بۆچى ناچێبيت ل جه و ده‌مێ كو حه‌زكرن لێ نه‌بيت هه‌بن؟:

1.            ئايا ئه‌و جه و ده‌مێ حه‌ز كرن تێدا نه‌بيت، مرۆڤێن وى جه و ده‌مى چه‌وان حه‌زَنه‌كرنێ دكه‌ن و نيشان دده‌ن؟

2.            ئايا حه‌زنه‌كرنێ پێويستى ب زمانى نينه‌ دا خۆ پێ به‌يان بكه‌ت؟

3.      ئايا هه‌گه‌ر د ده‌م و جهه‌كى دا حه‌ز نه‌كرن هه‌بيت، هه‌بوونا لێبورينێ ناكه‌ته‌ زه‌روره‌ت؟ دا مرۆڤ ل هه‌مبه‌ر نه‌لێبوردنێ لێبورينێ بنياسيت؟

4.            ئايا د جه و ده‌مێن حه‌زنه‌كرن نينه‌ ، داهێنان رووناده‌ت؟ ئه‌م چه‌وان دێ د داهێنانێ گه‌هين هه‌گه‌ر ده‌م و جه ره‌ها بوون؟

5.      ته‌ندروستى، چه‌وان گرێداى حه‌زكرنێ يه‌؟  ئايا راسته‌ ئه‌م باوه‌رِ بكه‌ين ب ره‌هايى ئه‌وێن حه‌زكرنێ نه‌كه‌ن ته‌ندروست نينن؟ و ئه‌وێن حه‌زكرنێ دكه‌ن هه‌موو بێ گومان ب ره‌هايى ته‌ندروستن؟

6.            ژيان و زينديبوون، پا ئه‌وێن حه‌زكرنێ ناكه‌ن هه‌مى مرينه‌ و زيندى نينن؟

7.      ئايا مه‌رجه‌ ئه‌و جهێ ب ره‌هايى جه و ده‌مێ حه‌زكرنێ بيت زمان لێ هه‌بيت؟ هه‌گه‌ر كه‌سه‌ك كه‌رِ و لاَل بوو بۆ نموونه‌؟ ئايا زمان گرێداى حه‌زكرنێ يه‌؟ په‌يوه‌ندييا زمان و حه‌زكرنێ چيه‌؟ زه‌مه‌ن و جهه‌ك هه‌يه‌ ب ره‌هايى بێ زمان بيت؟ يان زمان لێ نه‌بيت؟

8.      ئه‌و جه و ده‌مێ حه‌زكرن لێ هه‌بيت، چه‌وان دێ بێ دره‌و بيت؟ كيش مرۆڤ ل كيش سه‌رده‌مى و لكيش جهى شيايه‌ و دشێت ب ره‌هايى راستگۆ بيت؟ تشته‌ك يان چه‌ند تشته‌كێن خوه‌ نه‌ڤه‌شێريت؟ تشتێن نهێنى نه‌بيت؟

9.            ئه‌و ده‌م و جهێ ب ره‌هايى حه‌زكرن لێ هه‌بيت، چه‌وان دشێن بێى كيندارى بزانن حه‌زكرن چيه‌؟

10.    ئه‌و جه و ده‌مێ ب ره‌هايى حه‌زكرن لێ هه‌بت مرن لێ نابيت؟ ئه‌ز بتنێ دبێژمه‌ كه‌كێ نڤيسه‌رى تكايه‌ بۆ خۆه‌ بتنێ رامانه‌كى بكه‌ هه‌گه‌ر مرن ل جه و ده‌مه‌كى نه‌مينيت دێ چ ل وى جه و ده‌مى هێت؟!!

11.    ئه‌ڤه‌ و ئه‌ز دشێم چه‌ندين پنتێن ديژى درێژكه‌مه‌ڤه‌ و برێسم، لێ باوه‌رِم ئه‌ڤ هنده‌ پنته‌ به‌سن بۆيكو ئه‌ز بزانم كه‌كێ سه‌برى ب چ تێگه‌هشتنه‌ك بابه‌ت كريه‌ تێكست؟!

 

دڤێره‌دا باش دبوو نڤيسه‌رى هه‌ول دابا:

يه‌كه‌م: حه‌زكرن بۆ مه‌ راڤه‌ يان ته‌فسير يان تێگه‌هشتنه‌ك فه‌لسه‌فى يان زانستى يان هه‌تا غه‌يبانى و ميتافيزيكى و هتد..، دا بامه‌، دا ئه‌م بزانين ماهييه‌تا وى حه‌زكرنێ چيه‌ وه‌ها شيان هه‌بيت كو ب ره‌هايى هه‌موو تشتان دابه‌ش بكه‌ت و مرن و نه‌مانێ بكوژيت و بهشته‌كى ل سه‌ر ئه‌ردى يان ل ده‌رڤه‌ى ئه‌رد و ئه‌سمانان چێكه‌ت.

دووه‌م: پێويست بوو هه‌موو ئه‌و بابه‌تێن وه‌ك ( زمان و كار و پاقژى و راستى و لێبورين و رێزگرتن و ....هتد..، بۆ مه‌ ب ره‌هه‌نده‌ك يان چه‌ند ره‌هه‌نده‌كێن جياواز و تايبه‌ت دابانه‌ خوه‌ياكرن، كا ل وێ جه و ده‌مێ تايبه‌تدا ماهييه‌تا وان چ دبوو؟

لێ نڤيسه‌رى ئه‌ڤه‌ نه‌كريه‌ و بابه‌ت ژى وه‌ك برِياره‌ك ره‌ها و حوكمه‌ك غه‌يبانى دايه‌ مه‌، دڤێره‌دا پرسيار دكه‌م، ئه‌ڤه‌ باسه‌ك فه‌لسه‌فى و زانستى يه‌، يان خورافه‌يه‌كه‌ ژ خورافاتێن دينى و سياسى و ئايديايى خراپتر و وێرانتر؟ ئه‌ڤه‌ باسى حه‌ز كرنێ يه‌ وه‌ك مه‌عريفه‌ يان ريسواكردنى مه‌عريفه‌يه‌؟

 

پشتى ڤێچه‌ندێ پرسيار دكه‌ت و دبێژيت:(ئه‌م وه‌كو تاكه‌كه‌س د جڤاكى ده‌ سه‌ر ب كيژان كه‌ته‌گۆريێ ڤه‌ينه‌؟) پرسياره‌ك كو پشتى وان هه‌له‌يێن هزرى و ميتۆدى گه‌له‌ك بێ مانا دبيت ژلايێ زانستى، پشتى بێ مانايى بوونا وى پرسياريژى راسته‌وخۆ ئاماژه‌ دكه‌ت كو ئه‌م چونكى "ب سانه‌هى" دشێن هه‌ڤدوو عاجز بكن، بئێشينن، دابمركينن، بكه‌رب و كين و بێ رێزى سه‌ره‌ده‌ريێ ل گه‌ل هه‌ڤدوو بكن و ژيانێ بكن قيرۆسييا ، به‌لێ ئه‌م "ب زه‌حمه‌ت" دشێن حه‌ز ژ ئێكدوو بكن، رێزى ل هه‌ڤدو بگرن،نێزيك ببن،هه‌ڤدو قه‌بيل بكن.)

ديسان ئه‌م ل هه‌مبه‌ر تێگه‌هشتنه‌ك  كو برِياره‌ك گشتى و ره‌ها و نه‌عه‌قلانيانه‌ به‌رهه‌م دهينيت، كو چ جياوازى دنافبه‌را زمانێ غه‌يبانييه‌ت و ره‌هاگه‌رايێ و نازانستيانه‌ و نافه‌لسه‌فيانه‌ نينه‌. زمانه‌ك ئينشايى و ژ ئينشايى ژى خراپتر، زمانه‌ك كو خواندنێن ئه‌نترۆپۆلۆگى و سوسيۆلۆگى و هه‌ر زانسته‌ك دى دكوژيت.

نه‌بوونا گومانان، چه‌قبه‌ستن د ره‌هايى و ئازادنه‌بوون و به‌رێ خوه‌ نه‌دانا بابه‌تان بره‌نگه‌ك بابه‌تيانه‌ و ده‌مێ نڤيسين دبيته‌ تنێ رژاندنا هه‌ستێن ده‌روونى  و پالده‌رێن ناوه‌كى سه‌ير نابيت تێكسته‌ك وه‌ها بێكارييا هزرێ نيشانى مه‌ بده‌ت.

ئه‌ڤ گشتاندنه‌ ب سه‌ر (ئه‌م) كو بساناهى بشيێن هنده‌ك تشتان بكه‌ين و ب زه‌حمه‌ت هنده‌ك تشتێ دى نه‌كه‌ين، ديسان گرۆڤه‌يا به‌رته‌نگييا هزرين و نه‌خواندنا (ئه‌م)ه‌ وه‌ك هێز و وزه‌يێن جۆراوجۆر و هه‌ڤدژ و ره‌نگاوره‌نگ و جودا و جياواز.

 

* * * * * * * * *

 

پشتى وى كه‌كێ سه‌برى ب زمانه‌ك ئينشاييانه‌ دبێژيت:( چ جار ئه‌م نكارن بگه‌هن راستيا زانينێ. به‌لێ ژ بۆ كو ئه‌م بگه‌هن سيه يان سنۆرێن راستيێ، پێويسته‌ ئه‌م خۆ فێرى مانتاليته‌يه‌ك دى – نوى بكن دا كو بكارن ل خوه‌ مكور بهێن و فێرى دانپێدان و لێبورينێ ببن. ئيدى به‌سه‌ كو ئه‌م ب كه‌د و ميراتێ سه‌له‌فيان بخورِن، چونكى ژبلى به‌رسڤێن ئاماده‌كرى ئه‌وان تشته‌ك دى پێشكێشى مه‌ نه‌كر)مه‌تين لاپه‌رِه‌ 185 و 186

يه‌كه‌م:بۆچى ئه‌م نكارن بگه‌هين راستييا زانينێ؟ ئه‌ڤه‌ پرسياره‌. لێ نڤيسه‌ر هه‌رچه‌نده‌ دبێژيت به‌رسڤدان نه‌ كارێ منه‌، لێ وى به‌رسڤه‌ك دايه‌ مه‌ لسه‌ر پرسياره‌كى كو ئه‌وه‌ ئه‌م دشيێن بگه‌هين راستييا زانينێ؟

دووه‌م: راستى چيه‌؟ به‌رى ئه‌م ب زانينێ گرێده‌ينه‌ڤه‌ د پرسيارا خوه‌دا؟ راستى ژى ديسان تێگه‌هه‌ك ئه‌بستراكته‌ و دشێت فره‌ ره‌هه‌ند بيت، زانين ژى هه‌روه‌سا، پرسا راستى و زانينێ پرسه‌ك فه‌لسه‌فى يه‌ و پێويستى ئامراز و ميتۆدێن فه‌لسه‌فى يه‌ بۆيكو ئه‌م بكارين وه‌ك راستيێن نسبى و زانينێن نسبى بده‌ست خوه‌ڤه‌ بينين، راستى و زانين دوو ئاريشه‌يێن فه‌لسه‌فينه‌، راستى و زانين و هه‌قيقه‌ت ژى د ره‌هه‌ندێن خۆيێن جۆراوجۆردا ده‌ستكرده‌ك مرۆڤانه‌يه‌، ب كاريگه‌رييا بارودۆخێن سياسى و كۆمه‌لايه‌تى و زانست و ل گور كولتور و كاريگه‌رييا ترادسيۆنان دهێته‌ گوهورِين.ئه‌م دشيێن ب هزرينه‌ك فه‌لسه‌فييانه‌ بگه‌هينه‌ راستى و زانينێن رێژه‌يى.

سێيه‌م:ئه‌و مه‌نتاليه‌ته‌يا نوى كو پێويسته‌ ئه‌م فێربين چيه‌؟ ئايا مه‌نتاليته‌يا به‌رى ئه‌و مه‌نتاليته‌يا كو پێويسته‌ ئه‌م فێر بين چيه‌؟ كه‌كێ نڤيسه‌رى چ ئاماژه‌ نه‌داينه‌ مه‌ بۆيكو بزانين ماهييه‌تا مه‌نتاليته‌يا مه‌ چه‌وايه‌ و ئه‌م فێرى چ مه‌نتاليته‌يه‌ك دى بين؟ بۆ ويژى ئه‌ز دبێژم ئه‌ڤه‌ سوحبه‌ته‌ك ئينشائيانه‌يه‌ و نه‌ پتر. هه‌گه‌ر باس باسه‌ك فه‌لسه‌فى و هزرى و زانستى يه‌، پێويست بوو دتێكستێدا مه‌نتاليته‌يا ڤێگاڤێ راڤه‌ببا و هه‌روه‌سا مه‌نتاليته‌يا پێويستيش بۆ فێربوونێ ديارببا. لێ بابه‌تى ئه‌ڤچه‌نده‌ تێدا نينه‌.

چواره‌م:بێى ناسينا ماهييه‌تا وان مه‌نتاليته‌يان چه‌وان فێره‌ دانپێدان و لێبۆرينێ ببين؟ دانپێدان و لێبورين چنه‌؟ وه‌ك تێگه‌ه دێ چه‌وان بۆمه‌ شرۆڤه‌ كه‌ى؟ ديسان هه‌ردوو تێگه‌هێن دانپێدان و لێبۆرين ژى خودان كۆمه‌كا ره‌هه‌ندێن جۆراوجۆر و ره‌نگاوره‌نگن و ل سه‌رده‌مه‌ك بۆ سه‌رده‌مه‌ك دى و ل جهه‌ك بۆ جهه‌ك دى و ل كه‌سه‌ك بۆ كه‌سه‌ك دى دهێنه‌ گوهورِين. يان هه‌تا ل خوه‌ مكورِ هاتن چيه‌؟ ره‌هه‌ندێن وى چنه‌؟ ب چ پيڤه‌ر دشێى بزانى كى ل خوه‌ مكورِه‌ و كى نه‌؟ كى ل خوه‌ مكورِ دهێت و كى ناهێت؟

پێنچه‌م:ئايا ميراتێ سه‌له‌فييان چيه‌ و سه‌له‌فى كينه‌؟ ڤێچه‌ندێژى پێويستى ب رووهنكرن و كه‌شف كرنێ يه‌.چونكه‌ ئه‌ز بگومانم كا د تێگه‌هشتنێن كاك سه‌برى ميراتێ سه‌له‌فييان چيه‌ و كى پێ دخورِيت؟ ئه‌و ميرات چى يه‌ شعره‌ ، ئه‌ده‌به‌،فه‌لسه‌فه‌يه‌، دينه‌، سياسه‌ته‌، عه‌شيره‌ته‌، جڤاكه‌ و هتد..، چيه‌؟ پشتى وى كى پێ دخورِيت؟ ئه‌م هه‌موو؟ديسان دبينم ئه‌م لبه‌ر حوكمێن ره‌ها و زمانه‌ك ئينشايى كو نڤيسنێ دهينيته‌ ساده‌ترين ئاستێ هزرى.

شه‌شه‌م:ئايا راسته‌ ژبلى به‌رسڤێن ئاماده‌كرى ئه‌وان تشته‌ك دى پێشكێشى مه‌ نه‌كر؟ژبه‌ركو ئه‌ز هێش نزانم كاك سه‌برى باسى كيژان سه‌له‌فييان دكه‌ت بۆ ويژى نزانم كا به‌رسڤێن ئاماده‌كريێن وان چنه‌ ئه‌وێن پێشكێشى مه‌ كرين؟

هه‌فته‌م: گريمان سه‌له‌فيێن مه‌ جزيرى و نالى و مه‌حوى و خانى و بابه‌تاهيرى هه‌مه‌دانى و قانع و بێكه‌س و پيره‌مێرد و حوزنى موكريانى و عه‌بدولره‌حيم هه‌كارى و جه‌گه‌رخوين و شێخ شه‌مسه‌دين قوتبێ ئه‌خلاتى و هتد.....، بوون، ئايا ره‌وايه‌ ب ره‌هايى ئه‌م بێژين وان بتنێ به‌رسڤێن ئاماده‌كرى داينه‌ مه‌؟

 

پشتى وى كه‌كێ سه‌برى دبێژيت:( پرسيارێن هه‌بوون و بوونه‌وه‌رييا مه‌ هه‌تا نها هه‌لاويستى نه‌ و ده‌مه‌ كو ئه‌م هه‌ول بدن، ل هنده‌ك به‌رسڤێن دى بگه‌رِن يان ب كێمى سه‌ر ژنوو پرسيارێن خوه‌ لێك بدن. مه‌تين لاپه‌رِه‌186) باشه‌ ،چونكه‌ ئه‌و هه‌سته‌ هه‌يه‌، لێ پێويستى بوى هشياريێ ژى هه‌يه‌ كو تێكستێن مه‌ژى وه‌ك ئه‌ڤى بابه‌تى ئه‌ز لسه‌ر دنڤيسم ئه‌وژى نه‌بنه‌ كارێن ئينشايى و به‌رسڤێن ئاماده‌كرى و بيروباوه‌رِێن غه‌يبانى و ره‌ها و سه‌له‌فى و بێ هزرينێن زانستى و فه‌لسه‌فى. هه‌گه‌ر ئه‌ڤ بابه‌ته‌ كاكێ سه‌برى وه‌ها ببينى كو به‌رسڤێن وى ئاماده‌كرى نينه‌ و حوكمێن وى ره‌ها نينه‌ و تنێ پرسياران دكه‌ت و به‌رسڤان ناده‌ت؟ پێويستييه‌ك هه‌يه‌ كو ئه‌م بزانين، نڤيسين د دويماهيێدا تێگه‌هشتنێن تايبه‌تێن نڤيسه‌رينه‌ و خوانده‌ڤان دشێت ب تێگه‌هشتنا خوه‌يا جياواز وى بابه‌تى ب سه‌له‌فى و غه‌يبانى و ساده‌ترين ئاستێ هزركرنێ ببينيت.

 

* * * * * * * *

 

پرسيارێن فه‌ره‌زى و فانتازيا و سايكۆلۆژيا مه‌

كه‌كێ سه‌برى دلاپه‌رِه‌ 186دا د په‌ره‌گرافه‌كيدا دبێژيت: (چما ئه‌م ژ مرنێ دترسن؟ پشتى مرنێ ئه‌م نابن، لێ به‌رى ژيانێ ژى ئه‌م نه‌بوون، به‌لێ كى ژمه‌ دشێت به‌حسا هه‌ياما به‌رى ژيانا خوه‌ بكت؟ ..... و پاشى "ئانكو پشتى مرنێ" ژى ئه‌م نابن، ئه‌ڤجار چما خوه‌ بترسينن؟

يه‌كه‌م:كى دبێژيت هه‌موو مرۆڤ دترسن؟ ترس چى يه‌؟

دووه‌م: ماهييه‌تێن پرسيارێن فه‌ره‌زى چيه‌؟ چه‌ند دشێن مرۆڤى ببه‌نه‌ ناف رامانێن جۆراوجۆر و جياواز و فره‌ره‌هه‌ند و پێشكه‌شكرنا تێگه‌هشتنه‌ك جياواز بۆ ژيان و دونيا و هه‌بوونێ؟

سێيه‌م:ئايا پرسيارێن فه‌ره‌زى وه‌ك پرسيارێن ساده‌ و ساكار په‌يوه‌ندى ب سايكۆلۆژيا مه‌ڤه‌ نينه‌؟

چواره‌م: مرۆڤ ماده‌يه‌، ماده‌ ژناف ناچيت، به‌لكى ژ دۆخه‌ك بۆ دۆخه‌ك دى دگوهورِيت.كه‌واته‌ هێسايى يه‌ تێگه‌هشتنه‌ك هه‌بيت بێژيت ئه‌م پشتى مرنێ ژى هه‌نه‌ ئه‌م ته‌واو نابين به‌لكى دچينه‌ دۆخه‌ك دى. ئه‌ڤه‌ژى وانه‌كا فيزيكى سه‌ره‌تايى يه‌.

ره‌هايى و بێ گومانى يا نڤيسه‌رى دڤى بابه‌تيدا زێده‌ كووير و فره‌هه‌، كو ئه‌ز دبينم بسانه‌هى نينه‌ بشێم هه‌موو وان پنتان تۆماركه‌م كو به‌رده‌وام حوكم و برِيار و به‌رسڤێن ره‌ها پێشكه‌ش دكه‌ت.

 

* * * * * * ** ** *

 

كوفرێن مه‌عريفى:

(1)

كاك سه‌برى دبێژيت:(حه‌زكرن پرسه‌ك سه‌رمه‌دى يه‌ و پرسياره‌ك هه‌لاويستى يه‌، ديارده‌ك خوه‌زايى يه‌، ب ره‌گه‌ز و ماهيه‌ت و سه‌يرۆره‌تا بوونه‌وه‌ران ڤه‌ گرێداى يه‌، نه‌كو پرسه‌كه‌ سۆسيۆلۆژى يه‌ هه‌تا كو ئه‌م هنده‌ك به‌هانه‌ يان سه‌ده‌مان بۆ ببينين) مه‌تين لاپه‌رِه‌ 186.

ره‌نگه‌ من چ نڤيسينێن دى وه‌ها ب جورئه‌ت نه‌ديتبن بێژن حه‌زكرن پرسه‌ك سوسيۆلۆگى نينه‌؟! ره‌نگه‌ من چ نڤيسه‌رژى نه‌ديتبن وه‌ها بێژن؟ بۆ من سه‌يره‌ كو ئه‌ڤه‌ باوه‌رِيێن نڤيسه‌ره‌كى بيت، زانست ده‌ستێن وى بگريت بۆ نڤيسينێ، ئه‌ڤه‌ نه‌هه‌ر كوفره‌كا مه‌عريفى يه‌، به‌لكى ئه‌تككرنا سوسيۆلۆگى يا و مه‌عريفه‌يه‌ژى، دهه‌مان ده‌مدا دابه‌زاندنا پرۆسا نڤيسينێ يه‌ بۆ ئاستێ تێگه‌هشتنه‌ك ره‌ها.

ئه‌ڤ تێگه‌هشتنه‌ بۆ ميتۆديێن زانستى كو دتێكستى دا هه‌نه‌ ، رێكى ناده‌ت ئه‌ز وه‌ك ره‌خنه‌گره‌كى ڤى بابه‌تى بخوينم، به‌لكى ئه‌وێ هه‌ستى دده‌ته‌ من كو ئه‌ز بابه‌تى راستڤه‌ دكه‌م، نه‌وه‌ك هه‌ول دده‌م گۆتۆبێژه‌ك يان هه‌ڤبه‌ندييه‌ك هزرى يان مه‌عريفى دگه‌ل تێكسته‌كى چێكه‌م. بۆ وى ژى چ چێژێ ژڤى نڤيسينى نابينم، سه‌خته‌ مرۆڤ لهه‌مبه‌ر تێگه‌هشتنه‌كى بيت، كو به‌شه‌ك ژ هزر و زانست و مه‌عريفا مرۆڤايه‌تى بێ بها دكه‌ت. و ب تنێ ب چه‌ند رسته‌كان كۆمه‌كا ده‌سكه‌فتێن مه‌عريفى يێن مرۆڤايه‌تى پشتگوه بهاڤێت، دياره‌ ئه‌وێ وه‌دكه‌ت ئه‌م خودان تێگه‌هشتنه‌ك جودا بين ژ نڤيسه‌رى ئه‌وه‌ كو تێدگه‌هين حه‌زكرن پرسه‌ك سوسيۆلۆگى يه‌ و كۆمه‌كا ڤه‌كۆلينێن سوسيۆلۆگى يێن لسه‌ر حه‌زكرنێ چێبووينه‌، و ئه‌ز ئه‌ڤى دێرى ( نه‌كو پرسه‌كه‌ سوسيۆلۆگى يه‌) وه‌ك كوفره‌ك مه‌عريفى ببينم.

 

(2)

( ئه‌م و پرسيارێن خوه‌ به‌رهه‌مێن ئه‌ڤێ جيهانێ نه‌، به‌لێ به‌رسڤ بۆ هنده‌ك پرسيارێن هه‌لاويستى وه‌ك "شعر، مرن و حه‌زكرن" ب تنێ ل جيهانا ميتافيزيكى په‌يدا دبت.)مه‌تين لاپه‌رِه‌ 186

يه‌كه‌م: جيهان به‌رهه‌مێ كى يه‌؟ ئايا به‌رهه‌مێ مه‌ و پرسيارێن مه‌ نينه‌؟

دووه‌م: ب چ ره‌نگان ئه‌ڤ سوحبه‌تا ناچته‌ دناف خانه‌كا زانستى و به‌رئاقلدا، چونكه‌ هه‌گه‌ر وه‌ها بيت، پێويسته‌ پرسيار بكه‌ين پا ئه‌ركێ ره‌خنا ئه‌ده‌بى ب هه‌موو جۆر و رێباز و خويندنگه‌هێن خوه‌ڤه‌ و زانستێن مرۆڤايه‌تى بهه‌موو جۆراوجۆرى و چق و لقێن خوه‌ڤه‌ چيه‌؟ بۆ مه‌ باسى چ دكه‌ن و بۆچى نه‌شێن باسى شعر و مرن و حه‌زكرنێ بكه‌ن؟

ئه‌ڤ په‌ره‌گراڤه‌ ديسان ره‌هايه‌ك تێدا چونكه‌ بتنێ ره‌هه‌نده‌كى دده‌ته‌ مرن و شعر و حه‌زكرنێ. و هه‌روه‌سا د غيابا زانست و فه‌لسه‌فه‌ و هزرا مرۆڤى دئاخفيت. ره‌نگه‌ كاك سه‌برى بخوه‌ چ شرۆڤه‌يێن زانستى و هزرى ڤێنه‌بن بۆ وان تێگه‌هان، يان چ كتێب و بابه‌تێن زانستى و سوسيۆلۆگى نه‌خواندبن بۆ حه‌زكرنێ، لێ هه‌گه‌ر بگه‌رِيێت دشێت گه‌له‌ك ژێده‌ران په‌يدا كه‌ت.

سێ يه‌م: وه‌ك ئه‌م تێدگه‌هين ميتافيزيك، چقه‌كه‌ ژ فه‌لسه‌فێ، بايه‌خێ دده‌ته‌ ڤه‌كۆلين د بنه‌مايێن ئه‌نتولۆجى. ئه‌و پرسێن پۆلين نابن د چوارچۆڤه‌يا فيزيكيدا وه‌ك ديارده‌يێن روحى و ده‌روونى و ديارده‌يێن نامۆ وه‌ك ئه‌جنه‌ و شه‌به‌ح و دياره‌ده‌يێن وه‌ها. حه‌زكرن وه‌ك پرسه‌ك دشێت وه‌ك ميتافيزيك مرۆڤ ڤه‌كۆلينێ تێدا بكه‌ت، لێ نه‌ ب تێگه‌هشتنه‌كا ره‌هايى كو وه‌بكه‌ت مرۆڤ تێبگه‌هيت كه‌ پرسه‌ك سوسيۆلۆگى يان فه‌لسه‌فى يان ده‌روونى يان ئه‌نترۆپۆلۆگى نينه‌، تێگه‌هشتنه‌ك وه‌ها د سالا 2007ێ دا دوويره‌ ژ بنه‌مايێن زانستى و فه‌لسه‌فى.

 

(3)

نڤيسه‌ر دبێژيت:(حه‌ز كرن نه‌ وه‌كو هه‌ر تشتى يه‌، به‌لێ وه‌ك هه‌ر تشته‌ك دى، ئه‌وێ ژى هۆكارێن خوه‌ هه‌نه‌، بۆ نموونه‌: زانين و ئه‌پستمۆلۆژى و ئه‌خلاق " ئه‌خلاق نه‌ ل گۆر پێناسێن كولتوورى به‌لێ ل گۆر تێگه‌هێ مرۆڤانه‌" مرۆڤێ زانا و ئه‌پستمى بوهايێ كه‌ته‌گۆرييا دوويێ دزانت. مرۆڤێ كو ب راست زانا و ئه‌پستمى و خوه‌دان ئه‌خلاق، چ جار دره‌وان ناكت، مرنێ ناخوازت،بێرێزيێ ناكت و ...هتد.) مه‌تين لاپه‌رِه‌ 186

 

يه‌كه‌م:نڤيسه‌ر دبێژيت (حه‌زكرن نه‌وه‌ك هه‌ر تشتى يه‌) لێ ل رێزا به‌رى نڤيسه‌ر بخوه‌ دبێژيت كو "شعر ، مرن و حه‌زكرن" پرسيارێن هه‌لاويستى نه‌. ئانه‌كو دڤى پنتيدا وه‌كهه‌ڤن!

دووه‌م: ئانه‌كو دره‌هه‌نده‌كى دا. حه‌زكرن وه‌كى شعر و مرنێ يه‌.

سێيه‌م نڤيسه‌رى گۆتبوو كو ئه‌و جهێ حه‌زكرن لێ هه‌بيت مرن لێ نابيت. لێ دڤێره‌دا نڤيسه‌ر دبێژيت مرن و حه‌زكرن وه‌كهه‌ڤن؟!

چواره‌م:زانين و ئه‌پستمۆلۆژى و ئه‌خلاقى دكه‌ته‌ هۆكار بۆ حه‌زكرنێ (وه‌ك هه‌ر تشته‌ك دى)! ئانه‌كو دڤى پنتى ژى حه‌زكرن وه‌ك (هه‌ر تشته‌ك ديه‌). وه‌ك حه‌زنه‌كرنێ ژى هه‌تا!

پێنچه‌م:دبێژيت ئه‌خلاق نه‌ ل گۆر پێناسێن كولتوورى به‌لێ ل گۆر تێگه‌هێ مرۆڤانه‌.

1.      خوه‌زى دياركربا كا ئه‌خلاق ل گۆر پێناسێن كولتوورى چى يه‌ و لگۆر پێناسێن مرۆڤانه‌ چيه‌؟ و جياوازييا وان بۆ مه‌ ده‌ست نيشان كربان.

2.   ئه‌ز بخوه‌ نزانم كا كيژان پێناسه‌ كولتوورى هه‌يه‌، دهه‌مان ده‌مدا پێناسا مرۆڤان نه‌بيت و بشيێن بێژين فلانه‌ پێناسا كولتوورى، نه‌ مرۆڤانه‌يه‌؟!

3.   پێناسه‌يێن مرۆڤانه‌ بۆ ئه‌خلاقى مه‌به‌ست ژێ چيه‌؟ ئايا پێناسه‌ك هه‌يه‌ بۆ ئه‌خلاقى لده‌رڤه‌ى مرۆڤ و مرۆڤايه‌تى؟ ئه‌ز بخوه‌ نزانم. كه‌يف خوه‌ش ژى دبم كاك سه‌برى پێناسه‌كى بده‌ته‌ من كو ده‌ستێ مرۆڤى د چێكرنا وى دا نه‌بيت؟ ره‌نگه‌ ئه‌و بكاريت پێناسه‌ك خوداييانه‌ بده‌ته‌ مه‌، لێ ئه‌و پێناسه‌ چه‌وا نابيته‌ كولتوورى و كولتوورى ژى چه‌وا نابيته‌ مرۆڤانه‌؟ وان پرسان ئه‌ز دبێژم ئه‌ز چ ژێ نزانم خوشحال دبم كاك سه‌برى بكاريت پێناسه‌ك وه‌ها بده‌ت مه‌ و بسه‌لمينيت پێناسه‌ك بۆ ئه‌خلاقى هه‌يه‌ مرۆڤانه‌يه‌ و كولتوورييانه‌ نينه‌. يان كولتووريانه‌يه‌ و مرۆڤانه‌ نينه‌.

4.      ئه‌خلاق چيه‌؟ پێناسه‌ك يان ده‌ستوويره‌ك نڤيساندى هه‌يه‌ كو هه‌مى مرۆڤ و كولتوور لسه‌ر رازى بن و كۆك بن؟

شه‌شه‌م: مرۆڤێ زانا و ئه‌پستمى بوهايێ كه‌ته‌گۆرييا دووێ دزانت. لێ ئه‌ز نزانم مرۆڤێ زانا و ئه‌پستمى چيه‌؟ ئايا ئه‌ون ئه‌وێن زانيارى و تيۆرييا زانينێ دزانن؟ وه‌ك نڤيسه‌رى بخوه‌ گۆتبوو مرۆڤ نه‌شێت بگه‌هته‌ راستييا زانينێ د چه‌ند په‌ره‌گرافه‌ك به‌رى ڤى په‌ره‌گراڤى مه‌ لسلال به‌رچاڤ كر. كه‌واته‌ ئه‌م چه‌وان بزانين كاريه‌رێن مرۆڤێن زانا و ئه‌پستمى چنه‌؟ چه‌وان بزانين "ب راست " كى مرۆڤێ زانا و ئه‌پستمى و خوه‌دان ئه‌خلاقه‌؟ بۆ نموونه‌ دڤى نڤيسيندا وه‌ك بۆ من ديار دبيت كو ئه‌ز ژ نڤيسه‌رى زاناتر و ئه‌پستميترم، هه‌گه‌ر مه‌ باوه‌رِكر كو رێژه‌ييا زانيارييان كاريه‌ره‌ بۆ زانينا مرۆڤى، لێ ئايا ئه‌ڤه‌ مانا وێ چه‌ندێ دده‌ت كه‌ ئه‌ز ژ نڤيسه‌رى باشتر كه‌ته‌گۆرييا دووێ دزانم؟ يان ژوى ب ئه‌خلاقترم؟ و چ جار دره‌وان ناكه‌م و مرنێ ناخوازم و بێرێزيێ ناكه‌م و ...هتد؟

هه‌فته‌م:ئايا مه‌رجه‌ ئه‌گه‌ر مرۆڤ خودان زانين بيت و ب زه‌رورره‌ت خوه‌دان ئه‌خلاق ژى بيت(به‌ چاو پۆشين د فره‌ره‌هه‌ندييا ئه‌خلاقى)؟

هه‌شته‌م: ره‌نگه‌ گه‌له‌ك جاران مرۆڤێ زانا گه‌له‌ك بێ ئه‌خلاق بيت( ديسان به‌ چاوپۆشين كا ئه‌خلاق چيه‌؟)

نۆيه‌م:ئه‌خلاق وه‌ك كۆزانينه‌ك، نه‌مه‌رجه‌ ل جه‌م من و هه‌ر كه‌سه‌ك دى يه‌ك پێناسه‌ و يه‌ك واته‌ و سه‌نگ و بوها هه‌بيت. به‌روڤاژى هه‌ر كه‌س دشێت پێناسه‌ك تايبه‌ت ل دور ئه‌خلاقى هه‌بيت، ره‌نگه‌ لجه‌م من ئه‌خلاق ئه‌و بيت كو مرۆڤ به‌رده‌وام پێكۆل بكه‌ت بێ ئه‌خلاق بيت؟!! چونكه‌ دياره‌ لجه‌م من ئه‌خلاق نه‌ واته‌يا وى ئه‌وه‌ كو رێگر بيت لبه‌رده‌م دره‌و و بێ رێزييا مرۆڤى و توره‌هاتييا وى. ئه‌خلاق و زانين و ئه‌پستمۆلۆجى نه‌وه‌ك هه‌ر رێگرن نينن ل به‌رامبه‌ر بوهايێن سلبى يێن مرۆڤان. به‌لكى گه‌له‌ك جاران به‌روڤاژى ئه‌خلاقێ كه‌سه‌كى يان گرۆپه‌كى يان جڤاته‌كى هۆكارن بۆ كاره‌سات و مه‌رگه‌ساتێن مرۆڤايه‌تى و بێ رێزى و كوشتن و مرن و نه‌مان و هتد....،

(4)

(حه‌زكرن فه‌زيله‌ته‌، و فه‌زيله‌ت دهه‌موو مرۆڤان ده‌ هه‌يه‌،به‌لێ هنده‌ك جاران په‌نى يه‌ و هنده‌ك جاران ژى نه‌په‌نى يه‌) مه‌تين لاپه‌رِه‌ 186.

" هه‌ر مرۆڤه‌كى هنده‌ك فه‌زيله‌ت دناڤ ده‌ هه‌يه‌ به‌لێ پا ڤه‌شارتى يه‌، ڤێچا ئه‌ز هه‌ول دده‌م هاريكاريا هه‌ر مرۆڤه‌كى بكم دا كو فه‌زيله‌تا خوه‌ ديار بكت"گۆتنا دويماهيێ سوكراتێ فيلۆسۆف گۆتيه‌.(مه‌تين لاپه‌رِه‌ 187)

 

يه‌كه‌م: فه‌زيله‌ت چى يه‌؟

دووه‌م هه‌تا ڤێرێ نڤيسه‌رى يه‌ك په‌يڤا زانستى ل دور حه‌زكرنێ پێشكه‌ش نه‌كريه‌، و دڤێره‌دا دبێژيت فه‌زيله‌ته‌. لێ ئايا فه‌زيله‌ت چى يه‌؟ كو د هه‌موو مرۆڤاندا هه‌يه‌؟

سێيه‌م: جاره‌كا دى نڤيسه‌ر هه‌ول دده‌ت برِێيا ئاخفتنه‌كا سۆكۆاتى به‌رگێ فه‌لسه‌فێ ب بابه‌تى ببه‌خشيت. لێ :

1: من حه‌ز دكر نڤيسه‌رى ئاماژه‌ دابا وى ژێده‌رى كو گۆتنا سوكراتى ژێ هينايه‌ ده‌ر. كا راسته‌وخۆ ژێده‌ر ژ زارده‌ڤێ سۆكراتى ڤه‌دگێرِيت يان دگۆتاره‌ك ديدا لسه‌ر سۆكراتى يان ل سه‌ر فه‌زيله‌تێ وه‌رگرتيه‌؟ ئه‌ز نزانم كاك سه‌برى د پرانى يا گۆتارێن خوه‌دا ئه‌وێن من خواندين، ئاماژه‌ ناده‌ته‌ ژێده‌رێن كو مفا ژێ وه‌رگرتينه‌ بۆ تێكستێن خوه‌، گه‌له‌ك جاران تنێ په‌راويزان دنڤيسيت لێ ژێده‌ران ديار ناكه‌ت.

1.   گۆتنا سۆكراتى چ تشتان نابێژيته‌ مه‌ ل دور فه‌زيله‌تێ. ئه‌و پێزانينێن من ل سه‌ر سۆكراتى هه‌نه‌ ئه‌وه‌ كو فه‌لسه‌فا وى هه‌ولن بۆ ناساندنا چه‌مكێن ئه‌بستراكت، نه‌وه‌ك ناساندن، دنافبه‌را هه‌ول و ناساندنێ ژى گه‌له‌ك جياوازى هه‌نه‌.

2.      گرنگ بوو مه‌ زانيبا فه‌زيله‌ت لده‌ف سوكراتى يان لجه‌م نڤيسه‌رى يان هه‌ولێن وان بۆ فه‌زيله‌تێ چى يه‌ ؟

3.   هه‌گه‌ر ئه‌م نه‌زانين فه‌زيله‌ت چى يه‌، چه‌وان باوه‌رِ بكه‌ين كو دايكا هه‌موو خه‌سلَه‌تێن دى يه‌؟ ئايا فه‌زيله‌ت(به‌ چاوپۆشين له‌ ماناكانى)دايكا خه‌سلَه‌تێن (حه‌زنه‌كرنێ، دره‌و،ريا،نيفاق،رێزنه‌گرتن و دزى ...هتد..يێ يه‌؟!)

4.      هه‌موو خه‌سله‌تێن دى چنه‌؟ و دايكايه‌تى و خه‌سله‌ت په‌يوه‌ندييا وان چى يه‌؟

5.   شه‌شه‌م ئه‌و پرسيارێن هه‌نێ كو مرۆڤ دشێت ژناڤ زمانێ ئينشائييا نڤيسه‌رى په‌يدا كه‌ت مه‌ دبنه‌ به‌ر به‌رپرسياريه‌تييه‌ك مه‌زن ل هه‌مبه‌ر نڤيسين و ئاوێزانكرنا گۆتنێن نڤيسه‌ر و فيلۆسۆفان و ره‌وشه‌نبيران. مه‌ دبه‌ته‌ به‌ر وه‌لامباريه‌ك به‌رامبه‌ر نڤيسينێ و بوها و سه‌نگ و واته‌يێن تێكستان. و هه‌روه‌سا ئاماژه‌كه‌ژى بۆ ره‌وشا ره‌وشه‌نبيرييا مه‌ و ماهييه‌تا كۆڤار و به‌لاڤۆكێن مه‌ژى كو بێ سانسۆرييه‌كا هزرى و مه‌عريفى بابه‌تێن غه‌يبانى و بێ ساده‌ترين ئاستێ هزرى دشێن ده‌رباز ببن و به‌لاَڤ ببن؟

 

(5)

نڤيسه‌ر دبێژيت: ( حه‌زكرن مرۆڤان شيرين و جوان دكت،خوه‌شيێ ژ چونه‌هيێ چێدكه‌ت، كول و كه‌ده‌ران ڤه‌دره‌ڤينيت، ئێش و ژانان سڤك دكه‌ت، برينان سارێژ دكت، ژيانێ ب هه‌موو ئاسته‌نگى و دژوارى و زه‌حمه‌تيێن وێ ڤه‌ د چاڤێن مرۆڤێ حه‌زكه‌ر ده‌ به‌ده‌و دكت، سنووران دبه‌زينيت، زيندان و گرتيخانه‌يان دكت شكه‌فتێن شهه‌دار بۆ خه‌لوه‌ت و ئيلهامێ، ئاسنى ب سارى دچه‌مينيت، دار و به‌ر نكارن خوه‌ ل به‌ر بگرن، حه‌زكرن خێره‌ و قه‌نجه‌ كو هه‌ر كه‌س خێرێ بكت، حه‌زكرن باوه‌رى يه‌ و خراب نينه‌ كو هه‌ر كه‌س خوه‌دان باوه‌رييه‌ك بت، حه‌زكرن ئيبداعه‌ و دادوه‌رى ئه‌وه‌ كو كه‌سه‌ك ژێ بێبه‌هر نه‌بت. حه‌زكرن رۆژه‌، ده‌مێ كو دهه‌لێت تيرێژێن وێ دته‌يسن و جيهانێ گه‌رم دكن) مه‌تين لاپه‌رِه‌ 187

راستى لهه‌مبه‌ر ڤى تێكستى ئه‌ز نه‌شێم ره‌ق و زبر نه‌بم؟! زمانه‌ك ئينشايى هێز و وزه‌يه‌ك نه‌هه‌ر غه‌يبانى و نه‌به‌رئاقل دده‌ته‌ حه‌زكرنێ به‌لكى دكه‌ته‌ خێر و داهێنان و باوه‌رى و ......

راستى لهه‌مبه‌ر وى هزرى و ئاوه‌زى كو ب حسێب ژ نڤيسه‌ره‌كى هه‌گه‌ر نه‌بێژين ره‌وشه‌نبيره‌كێ ده‌ڤه‌رێ ده‌ردكه‌ڤيت پێويست دكه‌ت ئه‌م رژدتر و توندتر ره‌خنه‌يێن خوه‌ ئاراسته‌ى وى كولتوورى بكه‌ين كو نڤيسينێ دكه‌ته‌ غه‌يبانييه‌ت و سه‌له‌فييه‌ت. پێويسته‌ توندتر بێژين پێويسته‌ زمانێ ره‌وشه‌نبيران و دينيان ژێك جودا بيت، گووتارێن ره‌وشه‌نبيرى و هزرى ژ يێن غه‌يبانى و سه‌له‌فى و نه‌لۆژيكى ژێك جوداكه‌ين. پێويسته‌ ئه‌م توند بنڤيسين، مه‌عريفه‌، مه‌عريفه‌ و مه‌عريفه‌ بۆ مه‌ پێويستن نه‌وه‌ك ئينشا و قه‌سێن كو ژيانێ دكه‌نه‌ خێر وبێراتێن خودێ يان مرۆڤان.

لێ ل سه‌ره‌كى دى هێسايى يه‌ هه‌گه‌ر نڤيسه‌رى باوه‌رِى نه‌بيت كو حه‌زكرن دشێت ببيته‌ پرسه‌ك سۆسيۆلۆگى ئه‌ڤه‌ سرووشتى يه‌ نه‌زانيت شرۆڤه‌يه‌ك زانستى و پرسيارێن فه‌لسه‌فى ل سه‌ر حه‌زكرنێ چێكه‌ت.ئانه‌كو هێسايى يه‌ كوفرێن مه‌عريفى بكه‌ت و ئه‌ڤه‌ژى نه‌ توهمه‌يه‌ و نه‌تاوان.

 

* * * * * * * * *

 گۆتنه‌ك ماقوول كو مرۆڤ دشێت ره‌خنه‌ بكه‌ت:

 

پشتى وان هه‌موو گۆتنێن غه‌يبانى و كوفرێن مه‌عريفى و تێكه‌لى و پێكه‌لى يا ميتۆدان د تێكستى دا، من گۆتنه‌ك ماقوول ديت كو ئه‌ڤه‌يه‌:( كه‌سێن كو حه‌زكرنێ وه‌كو مافه‌ك ره‌وا، كه‌سايه‌تى و سروشتى ناس دكن، وه‌ك پێدڤى سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل دكن، ئه‌و كه‌س چ گونه‌هان ناكه‌ن، چ ياسا و زاگۆنێن ئۆل و باوه‌رى و جڤاكى نابه‌زينن، به‌لێ ب تنێ به‌رسڤا حه‌ز و ڤيانێن روح،هزر،دل و له‌شێ خوه‌ ددن.) مه‌تين لاپه‌رِه‌ 187

 

يه‌كه‌م: من گۆت ئه‌ڤ په‌ره‌گرافه‌ ماقووله‌ چونكه‌ مرۆڤ دشێت ره‌خنه‌ بكه‌ت نه‌وه‌ك راست كه‌ته‌ڤه‌.

دووه‌م:من بخوه‌ گومان هه‌يه‌ كو ماف هه‌بن ره‌وا و ماف هه‌بن نه‌رِه‌وا، ئه‌وێن ره‌وايه‌تيێ دده‌نه‌ مافان مرۆڤن، ره‌نگه‌ لجه‌م هنده‌كان هنده‌ك تشت مافێن ره‌وا بن و لجه‌م هنده‌كان ره‌وانه‌بن، كريار گرێداى تێگه‌هشتنا مرۆڤانه‌ و تێگه‌هشتن ژى جودانه‌.

سێيه‌م:وه‌ك (پێدڤى) ژى ديسان، جياوازه‌ دنافبه‌را مرۆڤاندا. ئاستێ پێدڤى يا هه‌ر مرۆڤه‌كى گرێداى تێربوونا هزر و حه‌ز و ويستێن وينه‌.

چواره‌م:كۆزانا گونه‌ه، گه‌له‌ك ره‌هه‌ند و ئاراسته‌ هه‌نه‌ كو ئه‌وژى ژ مرۆڤه‌ك بۆ يادى جياوازه‌.تشته‌ك بباوه‌رِيا من گونه‌ه نينه‌، بباوه‌رِييا كه‌سه‌ك دن گونه‌هه‌، هه‌ر كرداره‌ك لجه‌م هنده‌كان دشێت ببيته‌ گونه‌ه و لجه‌م هنده‌كان نه‌.

پێنچه‌م:به‌زاندنا ياسا و زاگۆنێن ئۆل و باوه‌رِيێن جڤاكى، كاره‌ك پێويسته‌ هه‌گه‌ر مرۆڤ حه‌زكرنێ بكه‌ت.حه‌زكرن د هنده‌ك ره‌هه‌ندێن خوه‌ڤه‌ به‌زاندنا ياسايێن خودێ و دين و بهايێن چڤاكى يه‌. ته‌نانه‌ت د هنده‌ك حاله‌تاندا به‌زاندنا وان قانون و بهايان پێويستييه‌كه‌ و شكاندنا پيرۆزيێن دينى و جڤاكى زه‌رووره‌ته‌ بۆ حه‌زكرنێ. ئانه‌كو شكاندنا پيرۆزييان و قانونێن دينى و چڤاكى و سياسى و عه‌شيرتى پێويستييه‌كن بۆيكو مرۆڤ به‌رسڤا حه‌ز و ويستێن خوه‌ بده‌ت.

شه‌شه‌م:كلتوورامه‌ ب پرانى يا پێكهاته‌يێن خوه‌ڤه‌ دژى حه‌ز و ويستێن تاكانه‌.تاك ژى هه‌ول دده‌ت ب رێيا شكاندنا پيرۆزيێن وان پێكهاته‌يان حه‌زێن هزرى و جه‌سته‌يى و روحييا خوه‌ تێر بكه‌ت. هه‌گه‌ر مرۆڤ نه‌شيا وان پيرۆزييان تێك بشكينيت نه‌شێت حه‌زكرنێ موماره‌سه‌ بكه‌ت. شكاندنا وان پيرۆزيێن دينى و كلتوورى نه‌ هه‌ر پێويستييه‌ به‌لكى كرياره‌كه‌، حه‌زكرن د هنده‌ك ره‌هندێن خوه‌ڤه‌ ل سه‌ر مرۆڤێ حه‌زكه‌ر فه‌رزدكه‌ت. هه‌گه‌ر وه‌نه‌بيت ئه‌ڤه‌ ئه‌م نه‌شيێن گومانێ دكه‌سايه‌تى يا مرۆڤێ حه‌زكه‌ر نه‌كه‌ين.

هه‌فته‌م:كه‌سايه‌تى يا مرۆڤێ حه‌زكه‌ر، ده‌مێ وه‌ك پێدڤى حه‌زكرنێ دنياسيت، و ب سرووشتى دبينت، ئه‌و وه‌ك سرووشتى دبينيت، ئانه‌كو سرووشتى ل جه‌م وى، كو كاريه‌رێن وى بۆ سرووشتبوونا كرياران جودانه‌ دگه‌ل كه‌سێن دى. بێ ئه‌و جياوازى نه‌ ممكنه‌ مرۆڤ ب سرووشتى و هێسايى سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل حه‌زكرنێ بكه‌ت. بۆ وى پێويسته‌ ده‌ما ئه‌م مرۆڤه‌كى وه‌ك حه‌زكه‌ر پێناسه‌ دكه‌ين، پێويسته‌ ره‌هه‌ندێن هزر و ئاستێ هشيارى و باوه‌رِيێن وى بزانين كا چه‌ند زانستى و و فه‌لسه‌فى و مه‌عريفينه‌ و چه‌ند غه‌يبانى و سه‌له‌فينه‌. ئانه‌كو ممكن نينه‌ ئه‌م پێناسا مرۆڤه‌كى حه‌زكه‌ر بكه‌ين بێى كو پێناسه‌يێن وى يێن گومانكى ل دور هه‌بوون و مرۆڤ و دين و قانوون و سرووشت و پرانى يا تێگه‌هێن دونيا و ژيانێ بزانين.ئه‌ڤه‌ژى بئانكوييا ڤێچه‌ندێ ناهێت كو بۆ نموونه‌ نه‌خوينده‌وار نه‌شێن ببنه‌ حه‌زژێكه‌ر ، و حه‌ز ژ خه‌لكى و خوه‌ بكه‌ن. نه‌خێر به‌لكى ئه‌و پێزانين ماهييه‌تا حه‌زكرنێ لجه‌م وى كه‌سى بۆ مه‌ دده‌نه‌ خوه‌يا كرن و تێگه‌هشتنا وى نيشانى مه‌ دده‌ن كا چه‌ند نويخوازن و چه‌ند ژى سه‌له‌فى و كه‌ڤنپه‌رێس. و پشتى وى ژى گومانێ د تێگه‌هشتنا وى بكه‌ين د حه‌زكرنێ دا. و شێوازێ حه‌زكرنا وى.

 

* * * * * * * * *

 

وه‌كى من گۆت ره‌نگه‌ ئه‌ڤه‌ يه‌كه‌م تێكست بيت راستى ئه‌ز هه‌ستێ ب خوه‌شيێ و چێژێ نه‌كه‌م دنڤسينێدا، چونكه‌ نه‌ ره‌خنه‌يه‌ و نه‌ گۆتۆبێژه‌ك هزرى دنافبه‌را دوو ئه‌قل و هزران ده‌، به‌لكى ئه‌ز دبينم رۆلێ مامۆستايه‌كێ دلره‌ق دبينم لهه‌مبه‌ر قوتابييه‌كێ ته‌نبه‌ل. كو ئه‌ڤه‌ژى ب چ ره‌نگان من كه‌يف خوه‌ش ناكه‌ت و چێژێ ناده‌ت من، لێ بگومانڤه‌ دبێم بابه‌ت هنده‌ تژى خه‌له‌تى يه‌ كه‌ ئه‌ز دبينم نه‌چارم ئه‌ز وان خه‌له‌تييان راست كه‌مه‌ڤه‌. ئانه‌كو بابه‌ت رێكێ ناده‌ت من ئه‌ز گۆتۆبێژه‌كى دگه‌ل چێكه‌م، چونكه‌ دهه‌ر په‌ره‌گرافه‌كيدا ئه‌ز دبينم هه‌له‌يێن ميتۆدى يێن سه‌ير هه‌نه‌. نه‌چار دبم ل سه‌ر وان هه‌له‌يان براوه‌ستم. ئه‌ڤه‌ژى پرۆسا نڤيسنێ دكه‌ته‌ راستڤه‌كرن نه‌وه‌ك تشته‌ك دن.

ئه‌ز دشێم ره‌نگه‌ كتێبه‌كى ل سه‌ر ڤى گووتارى بنڤيسم و هه‌موو ببيته‌ راستڤه‌كرن، لێ ئه‌و تاقه‌ت من نه‌ما به‌رده‌وام بكه‌م بۆ وى باشتر دبينم دڤێره‌دا راوه‌ستم و ئه‌وى ئازارى براوه‌ستينم.

د داويێدا دبێژم هێش گه‌له‌ك پنت هه‌نه‌ ئه‌ز دشێم لسه‌ر راوه‌ستم وه‌ك:

1.فه‌زيله‌ت، جيهانا ميتافيزيكى و هش و ئاقلێ باتنى، هه‌ستێ نه‌په‌نى، مراد د ئه‌ڤينێ دا، بۆچوونێن نڤيسكارێ ئه‌مريكى دانيال گۆلدمان، نووكرن ، نۆستاليژيا، ئازادى، جيهانا نافخوه‌يى و ده‌رڤه‌يى، به‌رسڤ نه‌ كارێ منه‌ـ به‌لێ پرسيار سه‌ر مافێ منه‌ ، ئازادى به‌رپرسيارى يه‌، چڤاكێن رۆژئاڤايى چما مرۆڤ دل و هه‌ستێن خوه‌ تێردكه‌ت؟(كو ئه‌ڤه‌ بۆ من نوكته‌يه‌؟)، مرۆڤێن زندى و مرى و ماف پيرۆزكرن.

ئه‌ڤه‌ زێده‌بارى هه‌موو برِيار و حوكمێن ره‌هايێن كو به‌رده‌وام، بێ گومانكرن دبابه‌تى دا دووباره‌ دبن.

 

ئه‌نجام:

1.بابه‌ت چه‌ندين ميتۆدان ژ ئه‌نجامێ تێگه‌هشتنا تايبه‌تى يا نڤيسه‌رى تێكه‌ل دكه‌ت.

2. بابه‌ت تژيه‌ ژ برِيارێن ره‌ها و غه‌يبانى و بێ گومان.

3. زمانێ بابه‌تى ئينشائييه‌ دوويره‌ ژ ئاستێ به‌رهه‌مدانه‌ك مه‌عريفى.

4.بابه‌ت تژيه‌ ژ كوفرێن مه‌عريفى.

5.تێكست نه‌شيايه‌ په‌يوه‌ندييێن هزرى دگه‌ل تێكستێن دى چێكه‌ت و پالده‌رێ نڤيسينا بابه‌تى بتنێ رژيانا هه‌ستێن ده‌روونى و پالده‌رێن ناوه‌كى نه‌.

6. تێكه‌لكرنا گه‌له‌ك پرس و بابه‌تان دناف بۆته‌كا هه‌رفتى و ژێك دووير و هلوه‌شياى.

7. ئه‌ڤه‌ و ڤێچه‌ندێ هه‌ميێ وه‌نه‌كريه‌ ئه‌ز حه‌ز ژ نڤيسه‌رى نه‌كه‌م!

 

 

ژێده‌ر:

1.       مه‌ريوان وريا قانع  (ده‌رباه‌رى فه‌لسه‌فه‌ و ئيسلام و رۆشنگه‌رى،وه‌لاَمێك بۆ كتێبه‌كه‌ى كاك مه‌لا به‌ختيار لاپه‌رِه‌ 120)

2.       مه‌ريوان وريا قانع  (ده‌رباه‌رى فه‌لسه‌فه‌ و ئيسلام و رۆشنگه‌رى،وه‌لاَمێك بۆ كتێبه‌كه‌ى كاك مه‌لا به‌ختيار لاپه‌رِه‌ 120)

3.       د.كه‌مال مه‌مه‌ند ميراوده‌لى .( بيركردنه‌وه‌ و ئازادى به‌رپه‌رِێ 17) به‌رگى يه‌كه‌م سلێمانى 2007بلاَوكراوه‌كانى ده‌زگه‌ى ره‌نج.

4.    رێبورا سيوه‌يلى (له‌ په‌يوه‌ندييه‌وه‌ بۆ خۆشه‌ويستى به‌رپه‌رێ 15) خوێندنه‌وه‌يه‌كى كۆمه‌لاَيه‌تيانه‌ بۆ خۆشه‌ويستى. چاپى يه‌كه‌م  ده‌زگه‌ى سپيرێز2004

 

 

 

جه‌وهه‌ر و خواندن و

ململانه‌يێن فكرى - ره‌خنه‌يى

 

 

 

 

 

ئايا جه‌وهه‌ر چيه‌؟ تشته‌ك هه‌يه‌ جه‌وهه‌ر بيت؟

هه‌گه‌ر ئه‌ده‌بيات، گه‌رِيان بيت ل جه‌وهه‌ره‌ك سرووشتى، مێژوويى، مرۆڤايه‌تى، كلتورى ، جڤاكى و هتد..، دڤێت ئايا جه‌وهه‌ر بخوه‌ چ بيت؟

ئايه‌ زمانه‌؟ مرۆڤه‌؟ خودێ يه‌؟ ديرۆكه‌؟ يان هه‌ر تشته‌ك دنه‌؟

 

ره‌نگه‌ من بخوه‌ يه‌ك نڤيسه‌رێ كوردژى نه‌ ديتبيت كو د تێكسته‌كيدا يان د گۆتنه‌كيدا باسى جه‌وهه‌رێ نه‌كربيت. جه‌وهه‌را جوانيێ ، جه‌وهه‌رێ ئه‌خلاقى،جه‌وهه‌رێ پرسياران،جه‌وهه‌رێ به‌رسڤان، جه‌وهه‌رێ هه‌ر ديارده‌يه‌ك يان چه‌مكه‌ك دن، لێ ئايا جه‌هه‌رێ جه‌وهه‌رى چيه‌؟!

ئايا جه‌وهه‌ره‌ك بۆ شعرێ، رۆمانێ، ره‌خنه‌ى هه‌يه‌؟

 

دڤێره‌دا من نه‌ڤێت گووتارا خوه‌ بكه‌مه‌ پێكۆله‌ك بۆ شوناسا ئه‌ده‌بياتێ، چونكه‌ من چ شووناسێن جه‌وهه‌رى بۆ نينه‌. لێ بلا بپرسين ئايا پيڤه‌ر چنه‌ بۆيكو ئه‌م تشته‌كێ ژ جه‌وهه‌رێ ئه‌ده‌بياتێ بزانين؟ ئايا تشته‌ك هه‌يه‌ بنافێ جه‌وهه‌ر بۆ ئه‌ده‌بياتێ يان هه‌بوونێ يان مرۆڤى؟

 

دياره‌ د هه‌مى ره‌وشه‌نبيريياندا، چه‌ندين ناف و ئه‌زموونێن ئه‌ده‌بى ب نافێ ئه‌ده‌به‌ك ره‌سه‌ن، يان نڤيسه‌ره‌ك ره‌سه‌ن و ئارمانجێن ره‌سه‌ن و گه‌له‌ك تشتێن ديێن ره‌سه‌ن دهێنه‌ پێشبه‌ركرن و دبنه‌ جهێ باوه‌رِيێ و نه‌گومان كرنێ، هنده‌ك پيڤه‌رێن جۆراوجۆر، هنده‌ك تێكست و ناف و ديارده‌ و حاله‌تان ب ره‌سه‌ن و جه‌وهه‌رى دده‌نه‌ ناسكرن، وه‌ك هه‌قيقه‌ته‌ك دهێنه‌ پێشكه‌ش كرن.

 

لێ ديسان بلا بپرسين ئايا ره‌سه‌نايه‌تى چى يه‌ و جه‌وهه‌ر چى يه‌؟

ئايا پيڤه‌ر چنه‌ بۆيكو به‌رهه‌مه‌كى ب ره‌سه‌ن ببينين و يێ دى ب ناره‌سه‌ن؟ تێكسته‌كى ببينين باسى تشته‌ك جه‌وهه‌رى يان باسى جه‌وهه‌رێ بابه‌ته‌كى دكه‌ت؟

پيڤه‌رێن مه‌ چنه‌ بۆيكو ره‌سه‌ن و ناره‌سه‌نان ژێك جودا كه‌ين؟ پيڤه‌ر چنه‌ بۆيكو تشتێن جه‌وهه‌رى و نه‌جه‌وهه‌رى ده‌ست نيشان بكه‌ين؟

لێ ئايا ئه‌و پيڤه‌ر چنه‌؟ كێ وان پيڤه‌ران ددانيت؟ كيش پيڤه‌ر ره‌سه‌نن و كيش ناره‌سه‌ن؟ كيش پيڤه‌ر جه‌وهه‌رينه‌ و كيش نه‌جه‌وهه‌رينه‌؟

 

هه‌گه‌ر ئه‌م باسى مێژوويێ بكه‌ين، دبينين هێزێن سه‌ركه‌فتى و ده‌سهه‌لاتدار ئه‌و وان پيڤه‌ران ددانن كو به‌رژه‌وه‌نديێن خوه‌ پێ دپارێزن و دكه‌نه‌ پيڤه‌رێن هه‌قيقى  و جه‌وهه‌رى.

 

د ئه‌ده‌بياتێ ژى دا ئه‌و ده‌سته‌بژاره‌يه‌ كو هه‌يمه‌نه‌ دكه‌ته‌ سه‌ر ره‌وشا ره‌وشه‌نبيريى ، ئه‌و پيڤه‌رێن خوه‌ و ميتۆد و به‌رنامه‌يێن كو به‌رژه‌وه‌ندييا وان دپارێزن دكه‌نه‌ پيڤه‌رێن ره‌سه‌ن و جه‌وهه‌رى.

 

هه‌گه‌ر ئه‌م بنێرِين دهه‌ر سه‌رده‌مه‌ك دا، هێزه‌ك ده‌سهه‌لاتدار به‌رنامه‌ و پلان و هه‌قيقه‌ت و مانا و بهايێن خوه‌ فه‌رزدكه‌ت و دكه‌ته‌ بهايه‌ك هه‌قيقى و جه‌وهه‌رى بۆ هه‌بوون و برێڤه‌برنا مرۆڤان و ژيان و دنيايێ. گووتارێن سياسى ژبلى پاراستنا به‌رژوه‌نديێن هێزا ده‌سهه‌لاتدار تشته‌ك دن نينه‌، د بارێ ره‌وشه‌نبيرى ژيدا گووتارا ره‌وشه‌نبيرى ژبلى گروپا ده‌سهه‌لاتدار تشته‌ك دى نينه‌،

دڤێره‌دا ئه‌وێ تشت نه‌بيت، جه‌وهه‌ر و ره‌سه‌نى يه‌، ئه‌وژى نه‌ ژبه‌ركو ئه‌و هێزێن سياسى و ره‌وشه‌نبيرى نه‌ره‌سه‌ن و بێ هه‌قيقه‌تن، بێ مانا و بێ دنيان، نه‌خێر به‌لكى ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌، ئه‌و، ئه‌و هێزن ئه‌وێن د ململانه‌يێن خوه‌دا شياينه‌ ده‌سهه‌لاتێ بگرنه‌ ده‌ست وب به‌رنامه‌ و خه‌ون و ديتن و بهايێن خوه‌، به‌رژه‌وه‌نديێن خوه‌ بپارێزن. چ هێز ئاماده‌نينه‌ ديتنه‌كى يان مانايه‌كى به‌رهه‌م بينن كو به‌رژوه‌ندييا وان بنگۆرِ بكه‌ت. چ هێزێن ره‌وشه‌نبيرى ژى نينن دژى ناف و مانا و بهاو به‌رژه‌وه‌نديێن خوه‌ تشته‌ك هه‌ڤدژ و به‌روڤاژى بچينن.

په‌يوه‌ندييه‌كا بێ سنوور دنافبه‌را ململانه‌ييا سياسى دگه‌ل هه‌ڤ و هه‌روه‌سا ململانه‌يێن ره‌وشه‌نبيران ژى دكايا ره‌وشه‌نبيرى دا هه‌يه‌،

هه‌گه‌ر ئه‌م به‌رێ خوه‌ بده‌ينه‌ گووتارێن ره‌وشه‌نبيرييا كوردستانێ – پشتى سه‌رهه‌لدانێ- سێ گووتارێن س&#