08/07/09ئايينێ نه‌ته‌وى د رۆمانا "العار" دا: د. عارف حيتۆ

 

ئايينێ نه‌ته‌وى د رۆمانا

"العار" دا

 

د. عارف حيتۆ

ده‌سپێك

ب هزرا من مه‌زنترين بێزارى و هه‌لوه‌شيانا تۆشى مرۆڤى دبيت, ئه‌وه‌ ده‌مێ مرۆڤ هه‌ست پێ دكه‌ت كو ل سه‌ر خاك و وه‌لاتێ خوه‌, يێ خه‌ريبه‌ و له‌شه‌كێ بيانيێ نه‌فره‌ت لێكرييه‌ دچوارچوڤێ مالا خوه‌يا ره‌سه‌ندا. يا ژ ڤێ خرابتر ژى ئه‌وه‌ ده‌مێ مرۆڤ دناخێ خوه‌دا يێ خه‌ريب بيت. هه‌رده‌مێ مرۆڤى هه‌ست ب نه‌ ئێمنيێ كر دێ به‌ره‌ڤ وه‌لاتى,جڤاكى,مالێ ڤه‌گريت. لێ ئه‌گه‌ر وه‌لات و جڤاك و مال ژى مرۆڤى ژ خوه‌ قه‌بيل نه‌كه‌ن و بێهنا بيانيێ ژێ بهێت, ئه‌ڤجا ب شێوه‌يه‌كێ ئوتوماتيكى دێ به‌ره‌ڤ هنده‌ك ره‌هێن كويرتر يان دويرتر پاشڤه‌ زڤريت كو تێدا هه‌ست ب ئێمناهيێ بكه‌ت, خو ئه‌گه‌ر باوه‌ريه‌كا موكم پێ نه‌بيت ژى. دهه‌ر وه‌لاته‌كيدا ب هێزترين ده‌سته‌لات ياسايه‌ كو ب شێوه‌يه‌كێ وه‌كهه‌ڤ و ب ئێكسانى ئێمنيێ و ژيارێ بو خه‌لكى دابين دكه‌ت. ئه‌ڤجا هه‌رده‌مێ ياسا نه‌شيا ببيته‌ خودانێ ڤێ هێزا زال ل سه‌ر هه‌مى قولاچكێن ژيانێ,هينگێ دێ ئاژاوه‌يى و نه‌ وه‌كهه‌ڤى و نه‌ دادپه‌روه‌ريا جڤاكى به‌لاڤه‌ بيت و خه‌لك دێ نه‌چار بيت كو خوه‌ ب ره‌هه‌كێڤه‌ گرێده‌ت ژبو پاراستنا ئێمنى و به‌رژه‌وه‌ندى يێن. ب هزرا من ئه‌ڤ سه‌مه‌ده‌يه‌ دبيته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ كو دهنده‌ك وه‌لاتاندا و ل چه‌رخێ بيست و ئێكێ خه‌لك په‌نا ب به‌نه‌ به‌ر ره‌هێن ئايينى, عه‌شيره‌تگه‌ريێ و هنده‌ك جاران بنه‌مال و بابكان ژى. ئه‌ڤ كاردانه‌وه‌ يا نێگه‌تيڤ ژى كو دبنه‌كۆكا خوه‌دا كاردانه‌وه‌يه‌كا سرۆشتى يا خوه‌ پاراستنێيه‌,دبيته‌ ئه‌گه‌رێ خوه‌ ڤه‌ده‌ركرنێ و پاشڤه‌مان و پاشڤه‌زڤرينێ, ئێدى ئه‌و سه‌ره‌ده‌ريكرنا پوزه‌تيڤانه‌ يا دگه‌ل جڤاكى دهاته‌كرن بهايێ خوه‌ نامينيت و دێ خرش بيت. ب ڤێ چه‌ندێ, وه‌رارا حه‌له‌زونى يا سرۆشتى دێ راوه‌ستيت و ل وى ده‌مێ ئه‌ڤ جۆره‌ وه‌لاته‌ ب ئارێشێن ڤاليكى يێن ناڤخۆييڤه‌ دمژوول بن. وه‌لاتێن پێشكه‌فتى دێ ب ميلا ژێ بۆرن و ئێدى ئه‌ڤ جوداهييا دناڤبه‌را وه‌لاتێن پێشكه‌فتى وپاشكه‌فتيدا دێ فره‌هتر لێ هێت. وه‌كو ده‌رئه‌نجامێ ڤێ پاشڤه‌زڤرينێ, دكارين بێژين كو چه‌ند وه‌لاتێن پێشكه‌فتى پتر وه‌رارێ بكه‌ن و پێشكه‌فتيتر لێ بهێن, ئه‌وێن پاشڤه‌مايى دێ پاشكه‌فتيتر لێ هێن.

داكو ژ چوارچوڤێ بابه‌تێ خوه‌ ب دوور نه‌كه‌ڤين و ڤێ ده‌سپيكا خوه‌ يا كورت بكه‌ينه‌ نموونه‌ و ل سه‌ر رۆمانا "العار" ب چه‌سپينين, فه‌ره‌ ئه‌م پێناسه‌كا كورت بده‌ينه‌ ڤێ رومانێ, نه‌مازه‌  ژلايێ نڤيسين وجه و ده‌مێ رۆمانێڤه‌.

ئه‌ڤ رۆمانه‌ "العار" كو ژ نڤيسينا نڤيسه‌را هێژا (ته‌سليمه‌ نه‌سرين)ه‌ و ل شواتا 1993 هاتييه‌ به‌لاڤكرن, ئانكو پشتى بۆيه‌رێن دلته‌زينێن ل به‌نگلادش رووداين ژ ئه‌گه‌رێ هه‌رفاندنا مزگه‌فتا باربرى ل باژێرێ ئه‌يودها ل ويلايه‌تا ئاتار براديشا هيندى. ئانكو گرۆپه‌كا هندوسێن هندێ ل بن ناڤێ كۆما كارسيفاكس مزگه‌فتا باربرى كو ژيێ ئاڤاكرنا وێ دگه‌هشته‌ (400 ـــ 500)سالان, ب هێجه‌تا وێ چه‌ندێ كو ئه‌ڤ جهه‌ وارێ ژ دايكبوونا (راما)يه‌, ل پێش چاڤێن حكۆمه‌تێ و ئه‌فسه‌رێن پۆليسان هه‌رفاند.  راما پێغه‌مبه‌رێ هندوسا بوو, له‌وا (هندوسى) جهێ مزگه‌فتا باربرى ب ملكييه‌تا ئايينێ خوه‌ دزانن. ئه‌ڤجا وه‌ك كاردانه‌وه‌يا ڤێ كريارا دژى موسلمانێن هندستانێ هاتييه‌ كرن, موسلمانێن به‌نگلادێش ب هنده‌ك كريارێن دژوار ل دژى هندوسێن وه‌لاتێ خوه‌ راوه‌ستان. ئانكو گه‌نجێن هه‌ردوو وه‌لاتان ب هێجه‌تا هشكباوه‌ريا ئايينى و مه‌سه‌بى كريارێن هۆڤانه‌ دژى كێمه‌ ئايين يان مه‌سه‌بێن وه‌لاتێ خوه‌ كرن و ل هه‌ردوو وه‌لاتان ئاژاوه‌ په‌يدابوون و ياسا هاته‌ پێشێلكرن.

 

پاشخانا ديرۆكى

داكو ئه‌ڤ بابه‌ته‌ روهنتر لێ بهێت فه‌ره‌ ل ديرۆكێ ڤه‌گه‌رين و بزانين كو ل سالا 1947 ێ ده‌مێ هێزێن ئنگلستانێ ژ نيمچه‌ كێشوه‌رێ هيندى هاتييه‌ ڤه‌كێشان, ئه‌ڤ نيمچه‌ كێشوه‌ره‌ هاته‌ دابه‌شكرن بو وه‌لاتێ هندستانێ و وه‌لاتێ پاكستانێ,ژ ئه‌گه‌رێ ڤێ دابه‌شكرنێ بنگالا رۆژهه‌لات ب به‌ر پاكستانێ كه‌فت و دگۆتنێ پاكستانا رۆژهه‌لات. لێ چونكو بنگالان كلتور و زمانێ خوه‌ يێ تايبه‌ت هه‌بوو, له‌وا ل سالا 1952 ێ, خه‌لكێ بنگال ب خۆنيشاندان و سه‌رهه‌لدانه‌كا بزاڤێن ميللى رابوو,ژبو هندێ كو زمانێ نه‌ته‌وه‌ييێ بنگالان ببيته‌ زمانێ فه‌رميێ پاكستانا رۆژهه‌لات و پاشى دپێنگاڤا دووێدا ل سالا 1966ێ پاكستان رۆژهه‌لات ئانكو بنگالييان پێكهاتنه‌ك دگه‌ل ده‌سته‌لاتا پاكستانێ مۆركر و ئوتونۆمى وه‌رگرت. پشتى ئوتونۆميێ هه‌رده‌م چاڤێ بنگالييان ل سه‌رخوه‌بوونێ بوو, چه‌ندين شۆره‌ش و سه‌رهلدان و بزاڤێن ميللى دژى حوكمێ  ديكتاتۆرێ پاكستان كرن, هه‌تاكو ل ئادارالا 1971ێ گه‌هشتينه‌ سه‌رخوه‌بوونێ و ده‌وله‌تا به‌نگلادێش هاتييه‌ دامه‌زراندن. پشتى نه‌ه هه‌يڤان, ئانكو ل 16ى چريا ئێكێ 1971ێ سه‌ربازێن پاكستانيا نه‌مانه‌ د وه‌لاتێ به‌نگلادشدا و هه‌ڤوه‌لاتى يێن به‌نگلادێش ڤێ روژێ ب رۆژا سه‌ركه‌فتنێ(بيجۆيا ديباس) دنياسن,كو دبيته‌ جه‌ژنا نه‌ته‌وه‌يى يا به‌نگلادشييان. ل ده‌سپێكێ ده‌وله‌تا به‌نگلادش ل سه‌ر چوار شه‌نگستێن سه‌ره‌كى هاته‌ دامه‌زراندن؛ "نه‌ته‌وه‌يى,عيلمانى, ديموكراسى و سۆشيالى...بپ55". پشتى رزگاربوون و سه‌ركه‌فتن و سه‌رخوه‌بوونێ,سالا 1978 ده‌ستكارييه‌ك دده‌ستوريدا دهێته‌ كرن و ل شوينا عيلمانيێ, ئيسلامه‌تى دبيته‌ ئايينێ نه‌ته‌وه‌ييێ وه‌لاتى.

درۆمانێدا, نڤيسه‌ر ل سه‌ر زارێ په‌هله‌وانه‌كى دبێژيت: "ما ملله‌تێ به‌نگلادێش ل سالا 1978 ب بزاڤه‌كا ميللى نه‌ رابوون كو په‌يڤا (بسم الله‌) ل سه‌ر ده‌ستورى زێده‌كه‌ت, ئه‌ڤه‌ ل سه‌ر ده‌مێ حكومه‌تا چياء الرحمن بوو. پاشى جاره‌كا دى  ل سالا 1988 ما نه‌ داخوازييا ملله‌تێ به‌نگلادێش ئه‌و بوو كو ئيسلامه‌تيێ بكه‌ته‌ ئايينێ نه‌ته‌وه‌ييێ ده‌وله‌تێ؟! يا فه‌ر بوو عيلمانيه‌ت شه‌نگسته‌كێ ب هێزى ده‌وله‌تێ بيت, ما نه‌ ئه‌ڤ عيلمانييه‌ بوون ده‌مێ د بزاڤا سه‌رخوه‌بوونێدا شه‌نگسته‌كێ گرنگ  ژ بيروباوه‌رێن هه‌مى موسلمانانبكار ئيناين ژبو هه‌ڤگرتن و سه‌ركه‌فتنێ!! پشتى سه‌رخوه‌بوونێ چ ل ڤان مرۆڤان هاتييه‌, ما شه‌رم ناكه‌ن؟!بپ 61". ئه‌ڤجا ئه‌ڤ هه‌مى ده‌ستێوه‌ردانێن ده‌ستورى بوونه‌ ئه‌گه‌رێ هندێ كو هندۆس ببنه‌ كه‌سانێن پله‌ دوو ژ پله‌يێن هه‌ڤوه‌لاتينى يا به‌نگلادێشييان. ژبه‌ر ڤێ چه‌ندێ پرِانييا هندۆسێن به‌نگلادێش هه‌ولدا وه‌لاتێ خوه‌ بهێلن و مشه‌خت ببن. ئه‌گه‌ر ئه‌م چاڤ خشاندنه‌كا بله‌ز ب سه‌ر ئامارێن رێژه‌يا هندۆسييا ل وه‌لاتێ به‌نگلادشدا بينين, دێ بينين كوهه‌ر ژ سالا 1901ێ و هه‌تا سالا1941ێ ب تنێ نێزيكى 5% ژ خه‌لكى مشه‌خت بووينه‌ وه‌لاتێن جوداجودا يێن جيهانێ, ئانكو ل سالا1901رێژه‌يا هندۆسان 33.1% ژ هه‌مى خه‌لكێ به‌نگلادێش (وه‌لاتێ بنگالان) و ل سالا1941ێ رێژه‌يا هندۆسان دبيته‌ 28% ژهه‌مى خه‌لكى. ئه‌گه‌ر ئه‌م هێڤكه‌ينه‌ ڤێ رێژه‌يێ دێ بينين كو مشه‌ختبوونه‌كا سرۆشتييه‌ به‌ره‌ڤ باژێران و بنگه‌هێن كارى و به‌رهه‌مهێنانێ و ژيانێ. ئه‌ڤ  مشه‌ختبوونه‌ ژى ل هه‌مى وه‌لاتێن جيهانێ روودده‌ت,نه‌مازه‌ ل وه‌لاتێن رۆژهه‌لاتى كو (هه‌ژارى و نه‌زانين و نه‌ساخى) لێ مشه‌يه‌ و خه‌لك به‌ره‌ڤ جهێن پێشكه‌فتيتر و خۆشتر مشه‌خت دبن. لێ ده‌مێ ئه‌م رێژه‌يا سالا 1981ێ دبينين كو دبيته‌12.1%, ل ڤێره‌ ئه‌ڤ مشه‌ختبوونا ب كومه‌ل دبيته‌ جهێ سه‌رنجرِاكێشانێ, ئانكو نێزيكى16% ژ هندوسێن به‌نگلادێش مشه‌خت بووينه‌. ل ڤێره‌ بو مه‌ خويا دبيت كو دچل سالێن ئێكێدا ژ چه‌رخێ بيستێ هندۆسان ب رێژه‌يا 5% مشه‌خت كرييه‌ و د چل سالێن دووێدا ب رێژه‌يا 16% مشه‌خت بووينه‌. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ  رێژه‌يا بلند يا مشه‌ختبوونێ دچل سالێن دووێدا پتريا وێ دده‌ه سالێن ئێكێدا پشتى سه‌رخوه‌بوونێ په‌يدابوويه‌,ئه‌و ژى ژ ئه‌گه‌رێ هه‌ڤركى يێن ئايينى و مه‌سه‌بى بوويه‌. هه‌روه‌سا ده‌ستێوه‌ردانا ده‌ستورى ژى د به‌رژه‌وه‌ندا ئايينێ موسلمانێن پترين دا بوو, فاكتۆره‌كێ گرنگه‌ ژبو مشه‌ختكرنا هندۆسان,چونكو گوهارتنا ده‌ستورى و چێتراندنا ئايينه‌كى ل سه‌ر يێ دىٍ يان ژى پله‌پله‌كرنا هه‌ڤوه‌لاتييان گروڤه‌كێ ره‌شبينه‌ و زه‌نگلا مه‌ترسيێ لێ دده‌ت, كو دێ كاره‌سات په‌يدا بن. ماددێ دوازدێ ژ ده‌ستورێ كه‌ڤن ب ڤى شێوه‌يێ خوارێ بوو (بپ171):

شه‌نگستێ عيلمانيێ ب ڤان رێكێن ل خوارێ دهێته‌ بجهئينان:

أ. خوه‌ قورتالكرن ژ هه‌مى جورێن هشكباوه‌رييا مه‌سه‌بى.

ب. خوه‌ قورتالكرن ژ چێتراندنا هه‌ر ئايينه‌كى ل سه‌ر ئێكێ دى.

جـ. بكارنه‌ئينانا ئايينى ژبو مه‌ره‌مێن راميارى.

د. خوه‌ قورتالكرن ژ جوداكرن و سته‌ملێكرنا هه‌ر كه‌سه‌كى ژبه‌ر بيروباوه‌رێن وى يێن ئايينى.

لێ ل سالا 1978 په‌يڤا عيلمانى هاته‌ لادان و دده‌ستورێ نوودا,گه‌ها دووێ ژ مادده‌يێ (25) دبێژيت: "ده‌وله‌ت كار دكه‌ت ژبو هه‌ڤكارى و پاراستن و بهێزكرنا هه‌ڤبه‌ندى يێن برايانه‌ يێن ده‌وله‌تێن موسلمانان ل سه‌ر شه‌نگستێ هه‌ڤكارييا ئيسلامه‌تيێ". ل وى ده‌مێ كو مادده‌يێ شه‌ش ژ ده‌ستورێ 1972دبێژيت: "هه‌ڤوه‌لاتينى يا به‌نگلادێشييان ياسا ده‌سنيشان دكه‌ت و هه‌ڤوه‌لاتى يێن به‌نگلادێش ب ناڤێ به‌نگالى دهێنه‌ نياسين بپ171".

ل سالا 1990ژ ئه‌گه‌رێ هه‌ڤرِكى يا دناڤبه‌را هندۆس و موسلمانێن هندستانێ ل سه‌ر ملكيه‌تا جهێ مزگه‌فتا باربرى,كاردانه‌وه‌يا وێ ل سه‌ر وه‌لاتێ به‌نگلادێش بو ئه‌گه‌رێ په‌يدابوونا ئاژاوه‌يى و هه‌ڤرِكيێ دناڤبه‌را موسلمان و هندۆسێن به‌نگلادێشدا. هندۆسى ل هندستانێ ژ موسلمانان پترن و موسلمان ل به‌نگلادش ژ هندۆسان پترن. ئه‌ڤجا هه‌ر كاره‌كێ هۆڤانه‌ و خرابكار دژى موسلمانان ل هندستانێ هاتبا كرن, دا هندۆسێن به‌نگلادێش خويكا ڤێ چه‌ندێ ده‌ن و ل شوينا هه‌ستا نه‌ته‌وه‌يى و وه‌لاتينيێ هه‌ستا ئايينى و هشكباوه‌ريا مه‌سه‌بى ل سه‌ر خه‌لكى زال بوو.

پشتى هه‌رفاندنا مزگه‌فتا باربرى ل 6 چريا ئێكێ 1992, نڤيسه‌ر (تسليمه‌ نسرين) ئه‌ڤ  رۆمانه‌ يا نڤێسى و يا هه‌ولداى كو هه‌مى بويه‌رێن رۆمانا وێ د رۆژانێن جه‌ژنا نه‌ته‌وه‌يى يا به‌نگلادێشدا بن (بيجۆيا ديباس). ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى دبنه‌كۆكا خوه‌دا ئيشاره‌ته‌كه‌ بو هزرا نه‌ته‌وه‌يى يا به‌نگلادێشييان ب هه‌مى ئايين و مه‌سه‌بێن جودا جوداڤه‌ (بۆدى, هندۆسى, موسلمان, مه‌سيحى), كو ڤان هه‌مى ئايين و مه‌سه‌بێن جوداجودا ب هه‌ڤرا خه‌بات كرييه‌ و سێ مليون شه‌هيد داينه‌ ژبو رزگارى و سه‌رخوه‌بوونێ. ئه‌ڤه‌ ژى هه‌لويستێ نڤيسه‌رێ ديار دكه‌ت كو دژى ئايين په‌رێسيێيه‌ و هه‌رده‌م دگه‌ل هزرا نه‌ته‌وه‌يى يا وه‌لاتييه‌. وه‌لات ژى ب ئايينێن خوه‌ يێن ژێكجودا يێ جوانه‌ و ب هزرێن جودا و يێن به‌رانبه‌ر زه‌نگينتر لێ دهێت و زووتر پێش دكه‌ڤيت. چونكو هه‌بوونا هزرێن جوداجودا, ئانكو هه‌بوونا گوهورين و نووكرن و وه‌رار و پێشكه‌فتنێيه‌.

نڤيسه‌ر د پێشگوتنا رۆمانا خوه‌دا دبێژيت: " ئه‌ز دژى هشكباوه‌رييا ئايينى و ئوسوليامه‌, ژبه‌ر هندێ من ئه‌ڤ رۆمانه‌ يا نڤێسى..بپ5". هه‌ر ل ده‌مێ ئه‌ڤ رۆمانه‌ هاتييه‌ چاپكرن ول شواتا 1993هاتييه‌ به‌لاڤه‌كرن,(60)هزار دانه‌ ژێ هاتنه‌ فرۆتن و پرِانييا بزاڤێن هشكباوه‌رێن ئايينى دژى ڤێ رۆمانێ راوه‌ستيان و خوينا نڤيسه‌را رۆمانێ حه‌لالكرن.

چه‌ندين پێڤاژوك و خۆنيشاندان هاتنه‌ كرن ژبو هندێ كو نڤيسه‌رێ بده‌نه‌ كوشتن. لێ ڤان گه‌فان چ كار تێ نه‌ كر و دبێژيت: "به‌نگلادێش وه‌لاتێ منه‌, مه‌ سه‌رخوه‌بوونا خوه‌ يا ژ پاكستانێ ستاندى به‌رامبه‌رى سێ مليون شه‌هيدان, ئه‌م دێ خيانه‌تێ ل ڤان شه‌هيدان كه‌ين,ئه‌گه‌ر ئه‌م بهێلين هشكباوه‌ريا ئايينى ل سه‌ر بريارا مه‌ زال ببيت- بپ5".

وه‌سفكرنا هوڤێتى و نه‌ مرۆڤايه‌تييا مرۆڤى ژبو ئاشتى و مرۆڤايه‌تى و ئه‌ڤينا مرۆڤى كاره‌كێ پيرۆزه‌ و ئه‌ركێ هه‌ر نڤيسه‌ره‌كێ ره‌وشه‌نبيره‌. ب هزرا من مه‌ره‌ما ڤێ رۆمانێ نه‌ گونه‌هباركرنا چ لايه‌نانه‌, ده‌مێ به‌حسێ هوڤێتى يا مرۆڤى دكه‌ت دژى برايێ وى يێ مرۆڤ, به‌حسێ چ لايه‌نێن دياركرى نا كه‌ت. لێ به‌حسێ هه‌مى نه‌ مرۆڤێن ڤێ جيهانێيه‌ و بۆيه‌رێن به‌نگلادێش كرينه‌ نموونه‌ داكو به‌حسێ هشكباوه‌رييا ئايينى ل هه‌مى قولاچێن جيهانێ بكه‌ت و ل ده‌سپێكێ ژ وه‌لاتێ خوه‌ ده‌ست پێ بكه‌ت. هه‌روه‌كو ئه‌و ب خوه‌ دبێژيت كو په‌هله‌وانێن ڤێ رۆمانێ هه‌مى ژ چێكرنا خه‌يالا نڤيسه‌رێنه‌ و ئه‌گه‌ر نێزيكييه‌ك يان وه‌كهه‌ڤييه‌ك دناڤبه‌را دورهێلى و بۆيه‌رێن رۆمانێدا هه‌بيت سۆدفه‌يه‌!! رۆمان ژ خه‌ياله‌كا پر مرۆڤايه‌تى و ئه‌ڤينى و وه‌لاتپارێزى و نه‌ته‌وه‌يى هاتييه‌ چێكرن و ئافراندن. ل دوماهيێ دێ ئاخفتنا نڤێسه‌رێ بێژين:"ئه‌ز ب باوه‌رم كو رێكا ئێكانه‌يا راوه‌ستاندنا هێزا هشكباوه‌رييا ئايينى هه‌ڤگرتنه‌, هه‌ڤگرتنا هه‌مى ره‌وشه‌نبيرێن مرۆڤايه‌تيێ و عيلمانيێ دژى مه‌ترسييا پاشكه‌فتن و هشكباوه‌رييا ئايينى يا ترسناك بپ6". ل ڤێره‌ مه‌ره‌م پێ ئه‌وه‌ كو چ ئايين بيت و ل كيڤه‌ بيت. ئانكو نامه‌يا ڤێ رۆمانێ نه‌ تنێ ڤه‌گێرانا بۆيه‌رێن رويته‌ ل به‌نگلادێش, به‌لكو بانگه‌وازيه‌كه‌ ژبو هه‌مى وه‌لاتێن فره‌ ئايين و نه‌ته‌وه‌ كو سه‌ركه‌فتن دئێكگرتنێدايه‌ و هه‌ڤوه‌لاتيبوونا ب هێز به‌رهه‌مێ وه‌لاته‌كێ ئێكگرتيێ ب هێزه‌.  

فهێتى (العار)

كورتييا ڤێ رۆمانێ به‌حسێ خێزانا ئال دوتا دكه‌ت, كو خێزانه‌كا هندۆسى يا ده‌وله‌مه‌ند و ب ناڤ و ده‌نگه‌ ل رۆژهه‌لاتا پاكستانێ, ڤێ خێزانێ رۆله‌كێ گرنگ  و كاريگه‌ر يێ گێراى د بزاڤا رزگاريخوازيا به‌نگلادێشدا هه‌تا كو ل سالا1971ێ سه‌رخوه‌بوون ب خوينا سێ مليون شه‌هيدێن به‌نگلادێشى ژ هه‌موو ئايينان (موسلمان, هندوس, مه‌سيحى و بۆدى) وه‌رگرتى.

جهێ رۆمانێ: وه‌لاتێ به‌نگلادێشه‌ (باژێركێ ميمنسنج, ده‌كا).

سه‌رده‌مێ رۆمانێ: پاييزا سالا 1992ێ يه‌, ده‌مێ هندۆسييا ل 6ى ديسێمبه‌را 1992ێ مزگه‌فتا باربرى ل باژێرێ ئه‌يودها ژ ويلايه‌تا ئاتار براديش يا هندى هه‌رفاندى و ل پێش چاڤێن ئه‌فسه‌ر و پوليسێن وى وه‌لاتى به‌ره‌ك نه‌هێلايه‌ ل سه‌ر به‌ره‌كى, ئه‌ڤ رۆمانه‌ ژ سێزده‌ پارچا پێك دهێت و هه‌رپارچه‌ك به‌حسێ رۆژه‌كێ دكه‌ت, ئانكو ماوه‌ يێ رۆمانێ سێزده‌ رۆژن و هه‌ر ژ رۆژا 7ى ديسێمبه‌را 1992ێ ده‌سپێدكه‌ت كو رۆژه‌كه‌ پشتى وێرانكرنا مزگه‌فتا باربرى.

پرِانيا بۆيه‌رێن رۆمانێ ل دۆر خێزانا ئال دوتا, سودهامۆى(باب), سورنجان(كور), كيرونموى(دايك), نيلانجانا ـــ مايا (كچ) دزڤريت و ره‌وشا ده‌روونييا ڤێ خێزانێ د ده‌مێ شه‌ر و ئاژاوه‌يێدا خويا دكه‌ت.

مايا ب ئاوه‌يه‌كێ هيستيرى و نه‌ هه‌ڤسه‌نگ  د مالڤه‌ دهێت و دچيت و داخوازێ ژ برايێ خوه‌ سورنجانى دكه‌ت كو تشته‌كى بكه‌ت, ژيانا وان پێ بپارێزيت؛ بو نموونه‌ دايباب و خويشكا خوه‌ ببه‌ته‌ ناڤ مالا هه‌ڤاله‌كێ خوه‌ يێ موسلمان دا كه‌س چ زه‌رگه‌هان نه‌گه‌هينتێ, نه‌مازه‌ دايبابێن وان يێن پير بووين و ئێدى سورنجان ژ خێزانێ به‌رپرسه‌, لێ سورنجان ب ئاوايه‌كێ خه‌مساريڤه‌ دبێژيتێ كو ئه‌و ژ مالا خوه‌ نالڤيت و چ دقه‌وميت بلا ببيت.

چاڤێ هه‌مييا ل لڤينا سورنجان بوو كو وه‌كى 30ى ئوكتوبه‌را 1990ێ وان ببه‌ته‌ مالا هه‌ڤاله‌كێ خوه‌ يێ موسلمان (بلال)ى, لێ ئه‌ڤ جاره‌ سورنجانى موويه‌كى ژ خوه‌ شاش نه‌كر, چه‌ند پێڤاژۆيه‌ك يان خۆنيشاندانه‌كا دژى هندۆسييان ل جاددێ بۆرى با, دا مايا ژ ترسادا له‌رزيت و ئاخينكێن دايبابێن وێ ژ بنێ پيا دهاتن.

سودهاموى, بابێ سورنجانى كو پيره‌مێره‌كێ بێ هێزه‌,ب ته‌عدايى دشێت خێزانا خوه‌ ب خودان كه‌ت,ل قورنه‌تا خانى بيرهاتنێن وى وه‌كو شه‌ريتا فلمێ سينه‌مايێ دهێته‌ به‌رچاڤا.

سودهامۆى هێشتا گه‌نجه‌كێ خوين گه‌رم بوو. ده‌مێ ب هه‌مى شيانێن خوه‌ هه‌ولددا كو هندۆسى وه‌لاتێ خوه‌ نه‌هێلن و ده‌وله‌ته‌كا عيلمانى ئاڤاكه‌ن. كوليژا نۆشداريێ ته‌ڤاڤ كر بوو. ئه‌و دگه‌ل كورێ خوه‌ يێ شه‌ش سالى و ژنكا خوه‌ يا ب حه‌مله‌ ل باژێرێ ميمنسنج دژيان و خانييه‌كێ مه‌زن و به‌خچه‌يه‌كێ مشتى گول و گولزار و زه‌ڤيێن برنجى و چه‌مێن فێقى ژيانا وان كر بوو به‌هه‌شت و ره‌هێن وان كوير دناڤ ئاخا به‌نگلادێشدا چاند بوو. ژلايه‌كيڤه‌ كارێ نۆشداريێ دكر و ژلايه‌كێ ديڤه‌ سياسه‌تمه‌داره‌كێ چالاك بوو د وارێ به‌رهه‌ڤكرنا خۆنيشاندانا و سه‌ركردايه‌تيكرنا هه‌ڤالێن خوه‌ د بزاڤا رزگاريخوازييا به‌نگلادێشدا. چ جاران جوداهى يا ئايينى ل نك وى و خێزانا وى يا گرنگ  نه‌ بوو لێ هه‌رده‌م بياڤێ گرنگييا وى وه‌لاتێ وى و نه‌ته‌وه‌يێ وى يێ فره‌ ئايين بوو. ل بوون و جه‌ژنێن هه‌ر ئايينه‌كى ئاهه‌نگ  دگێران و گوشتێ چێلێ ژى دخواز.. ئانكو ب كورتى چ جاران بيروباوه‌رێن ئايينى د رێكا هزرا وى يا نه‌ته‌وه‌يى و وه‌لاتپارێزيێدا نه‌ ئاسته‌نگ  بوون.

پشتى سه‌ركه‌فتن و سه‌رخوه‌بوونا وه‌لاتێ به‌نگلادێش و چێكرنا ده‌وله‌تێ, په‌رگال دهێته‌ گوهورين و سه‌ركردايه‌تييا حكومه‌تێ ده‌سكارييا ده‌ستوورى دكه‌ن و وه‌لاتى به‌ره‌ف ده‌وله‌ته‌كا ئايينى دبه‌ن. مافێن كه‌سێ وه‌لاتى و مافێن ئايينێن دى دهێنه‌ پشت گوه هاڤێتن. لێ چونكو سودهامۆى باوه‌ريه‌كا موكم ب وه‌لاتى و وه‌لاتى يێن به‌نگلادێش هه‌يه‌, چ جاران هزرا ره‌ڤينێ نه‌ كر و هه‌ردوو زاروكێن خوه‌ ژى فێر دكه‌ت كا چه‌وا حه‌ز ژ وه‌لاتێ خوه‌ بكه‌ن. هنده‌ك ده‌وله‌مه‌ندێن موسلمان كه‌يسا خوه‌ لێ دبينن و خانيێ وى يێ خۆش ل ميمنسينج ب ئه‌رزانترين  بها ژێ دستينن و ئه‌و بار دكه‌ت و دچيته‌ (ده‌كا), ل ده‌ڤه‌را تانتيبازار خانيه‌كى ب كرێ دگريت. ب مه‌ره‌ما هندێ كو ده‌كا باژێره‌كێ مه‌زنه‌ و جهێ جوداهييا ئايينى تێدا ناكه‌ت, لێ هه‌رچه‌نده‌ جلكێن خوه‌ يێن هندۆسى ژى دگوهوريت و ژنكا وى ژى ئێدى وه‌كو ژنكێن موسلمانان, سترانا نابێژيت. كورێ وى ژى سورنجان دكه‌فته‌ دناڤ جيهانا سياسه‌تێدا و ژبو پێشڤه‌برن و وه‌رارا وه‌لاتى كار دكه‌ت. د سه‌ر ڤێ هه‌ميێ را نه‌ دهێته‌ پايه‌ بلندكرن د وه‌زيفه‌ يا خوه‌دا وه‌كو هه‌مى هه‌ڤالێن خوه‌ و نه‌ ژى چ وه‌زيفه‌ ب ده‌ست دكه‌ڤن. ب كرێيا وان نه‌ساخێن دهاتنه‌ مالا وى بو چاره‌سه‌ريێ دشيا ب شێوه‌يه‌كى نه‌ خراب خێزانا خوه‌ ب خودان كه‌ت. هه‌مى هه‌ڤالێن وى ب كارن و هاتينه‌ پايه‌ بلندكرن (ترقيه‌), ب تنێ بو وى چ كار نينن. ل ده‌سپێكێ گه‌له‌ك يێ ب ئومێد بوو, لێ به‌ره‌به‌ره‌ ئه‌ڤ ئومێده‌ نه‌ما و تێ گه‌هشت كو سه‌مه‌دێ سه‌ره‌كيێ بێكارييا وى ناڤێ وييه‌, ئانكو چونكو هندۆسه‌. ئه‌گه‌ر ناڤێ وى (محمد على يان سليم الله‌ شودهرى) يبا چ ئاسته‌نگ  د رێكا ويدا نه‌ دمان.

هه‌يامه‌كێ دمينته‌ ل تانتيبازار و پاشى دچنه‌ ئارمانيتۆلا. شه‌ش سالان ل وێرێ دژين و پاشى دچنه‌ تيكاتولى كو ڤان هه‌ر هه‌فت سالێن داويێ ل وێرێ دبۆرينن و ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌يه‌ (تيكاتولى) دبيته‌ جهێ سه‌ره‌كيێ رۆمانێ.

ژنا وى كيرونمۆى هێشتا ژيێ وێ شازده‌ بوهار بوون ده‌مێ ژ بابێ وێ يێ زه‌نگين خواستى و بوويه‌ هه‌ڤژينا خه‌م و خه‌يالێن وى. كيرونمۆى ده‌نگه‌كێ زه‌لالێ خۆش هه‌بوو,ل هه‌مى جه‌ژن و بوونێن نه‌ته‌وه‌يى, نه‌مازه‌ل رۆژا سه‌ركه‌فتنێ ستران دگوتن. لێ چونكو ژنێن موسلمانان ب چاڤه‌كێ كێم هێڤ دكرێ و ژێرا دگۆتن كو سترانبێژى دجڤاكێن به‌رفره‌هدا فهێتى و هه‌تكبه‌رييه‌. له‌وا وێ ژى ده‌ست ژ سترانگۆتنێ به‌ردا و خوه‌ ب سه‌روبه‌رێ مالێڤه‌ مژويل كر و هاريكاريا مێرێ خوه‌ دكر. گه‌له‌ك جاران بابێ وێ يێ ده‌وله‌مه‌ند, ئه‌وێ ژ به‌نگلادێش چويه‌ هندستانێ, ژێ داخواز دكر كو ئه‌و ژى ڤێرا بگه‌هن و بچنه‌ هندستانێ. هه‌رده‌م دگوتێ, كو چاره‌نڤيسێ هه‌وه‌ هه‌ر ل هندستانێ يه‌, ئه‌ڤجا هندى زووتره‌ چێتره‌, لێ مێرێ وێ سودهامۆى چ جاران ژ هزرا خوه‌ يا نه‌ته‌وه‌يى و وه‌لاتپارێزى نه‌ دهاته‌ خوار و دگۆت: دێ چه‌وا جهێ باب و باپيرێن خوه‌ هێلم.

سۆرنجان نه‌خريێ وان بوو, زارۆكينى يا خوه‌ هه‌مى ب زه‌نگينى ل ميمنسج يا بۆراندى و ده‌رچوويێ پشكا فيزيكێ يه‌ ل كۆليژا زانستى. هه‌روه‌سا پرانيا ده‌مێ خو دناڤ سياسه‌تێ و رۆژنامه‌ڤانيێدا دبۆرينيت, چونكو چ كار دبياڤێ تايبه‌تمه‌نديا ويدا ب ده‌ست نه‌كه‌فت بوون. د زارۆكينيا خوه‌دا ده‌مێ دگه‌ل هه‌ڤالێن خوه‌ يێن خواندنگه‌هێ ب شه‌ر دهات, هه‌ڤالێن وى دگۆتنێ "دێ هه‌ره‌ هه‌ى هندۆسى!!", يا ژ ويڤه‌ هندۆسى جۆره‌كێ خه‌به‌رانه‌, هه‌روه‌كو ئێك بێژته‌ يێ دى هه‌ى ئێڤه‌لى, سه‌گباب.. ه. د. لێ ده‌مێ مه‌زن دبيت دزانيت كو هندۆسى نه‌ خه‌به‌رن, به‌لكو ئايينێ باب و باپيرێن وييه‌, لێ چونكو ئه‌و ژى قوتابيێ به‌رده‌ستێ بابێ خوه‌يه‌ دبياڤێ وه‌لاتپارێزيێ و نه‌ته‌وه‌ييێدا خوه‌ قانع دكه‌ت كو به‌رى هه‌ر تشته‌كى ئه‌و مرۆڤه‌ و ژ نه‌ژادێ بنگالانه‌. چ ئايينێن دياركرى ئه‌ڤ نه‌ژاده‌ نه‌ چێكرييه‌ و يا فه‌ره‌ كه‌سه‌ك چ توخيبان دناڤبه‌را ئايينێن ئێك نه‌ژاددا نه‌دانيت. پرِانيا هه‌ڤالێن وى موسلمانن و چ جاران هه‌ست نه‌ كرييه‌ كو ئايين به‌ربه‌سته‌كه‌ دناڤبه‌را وى و هه‌ڤالێن وى يێن خوين گه‌رم و وه‌لاتپارێزدا.

نيلانجانا كچا سودهامۆييه‌, پشتى سه‌رخوه‌بوونێ يا هاتييه‌ سه‌ر دونيايێ و چونكو سودهامۆى گه‌له‌ك حه‌ز ژ كچا دكر, له‌وا گه‌له‌ك يێ پێڤه‌ گرێداى بوو. د مالڤه‌ سودهامۆى ب ناڤێ مايا گازى كچا خوه‌ دكر, هه‌روه‌سا ده‌روجيرانان ژى دگۆتنێ مايا. ڤێ كچا بيست و ئێك سالى ژى زارۆكينيا خوه‌ ب زه‌نگينى ل ميمنسنج بۆراند بوو, د زارۆكينيێدا, ده‌مێ ژ وانه‌يا ئايينى ده‌ردئێخست ژبه‌ركو نه‌ موسلمان بوو, وێ رۆژێ هه‌ميێ دلپه‌ست و خه‌مگين دبوو, هه‌ست ب كێماتيێ دكر. بوچى وێ ژى چ وانه‌يێن ئايينى نينن. پشتى ره‌وشا وان يا ئابۆرى تێكچوويى, وه‌كو هاريكاريكرنا خێزانێ وێ ژى كارێ ماموستايه‌كا تايبه‌ت دكر و وانه‌ دگۆتنه‌ دوو قوتابى يێن ده‌وله‌مه‌ند. لێ پشتى هه‌ڤرِكى يێن ل سه‌ر مزگه‌فتا باربرى, هه‌ردوو قوتابى يێن وێ ژى ژ ده‌ست چوون. ئێكێ دڤيا ماموستايا وێ يا موسلمان بيت و ده‌رسێن ئايينى بده‌تێ, يا دى ژى دديت نه‌ هه‌ژى وێيه‌ كو ئێكا هندۆسى ده‌رسا بێژتێ.

ل وێ ئێڤاريا پاييزى, مايا ژ ترسادا د حاله‌تێ هستيريايێ دا بوو. سۆرنجان هه‌روه‌كو نه‌ ل وێ جيهانێ, د ژوورا خۆڤه‌ يێ حسارداى بوو, دايباب ژى وه‌كو دوو په‌يكه‌ران ب ره‌خێكڤه‌ دروونشتى بوون. سودهامۆى داخوازا لێبۆرينێ  ژ ژنا خوه‌ كيرونمۆى دخواست و سوپاسى يا وێ دكر كو ئه‌ڤه‌ بيست و ئێك ساله‌ ته‌حه‌مولا وى كرى. ئه‌و ئه‌وێ ب شه‌ڤێ وه‌كو مرۆڤه‌كێ مرى ب ره‌خڤه‌ دنڤست و نه‌دشيا پێدڤى يێن ژن و مێرينيێ ئه‌داكه‌ت, چونكو به‌رى سه‌رخوه‌بوونێ ده‌مێ هاتييه‌ گرتن و دبن سته‌م و ئه‌شكه‌نجه‌دانێڤه‌ نێرينيا خوه‌ ژ ده‌ست داى. لێ كيرونمۆى چ جاران كريارا سێكسى نه‌ دكره‌ هه‌ڤبه‌ندێ سه‌ره‌كيێ ژن و مێرينى و پێكڤه‌ ژيانێ.

ژ نشكه‌كێڤه‌ مايا بريارێ دده‌ت و ژ مال ده‌ردكه‌ڤيت و دچيته‌ مالا كارولا هه‌ڤالا خوه‌ يا موسلمان كو بهێته‌ پاراستن. هه‌مى ئومێدا وێ ئه‌و بوو كو رۆژه‌كێ دلدارێ وێ جانگيرێ موسلمان وێ بخوازيت و ب خۆشى دگه‌ل بژيت. كه‌سه‌ك ژ ئه‌ندامێن مالا وێ نا بنه‌ ئاسته‌نگ, چونكو دزانن دێ ل مالا كارولێ يا پاراستى بيت.

سۆرنجان ژ مال ده‌ردكه‌ڤيته‌ سه‌ر جاددێ دا بزانيت كا چ دقه‌وميت. لێ ده‌مێ هه‌ڤالێن خوه‌ يێن عيلمانى دبينيت كو هه‌مى دبێژنێ دڤێت تو ده‌رنه‌كه‌ڤى و هه‌ميا دگه‌ل بايێ ده‌مى  يێن داينه‌ رِێ, تۆشى بێزاريه‌كا مه‌زن دبيت. ده‌مه‌كى ديت كو هنده‌ك يێ رادهێلنێ, لێ نه‌ د ڤيال دور خوه‌ بزڤريت, نه‌كو هه‌ڤال و هه‌ڤده‌رێن خوه‌ ببينيت.

هشێن وى دهێنه‌ سه‌رى و بو رۆهن دبيت كانێ بوچى دلبه‌را وى يا گه‌له‌ك حه‌ز ژێ دكر, شوى پێ نه‌كر, هه‌رچه‌نده‌ ژ بنه‌ماله‌كا عيلمانى و سوشيالى بوو, لێ چونكو ئه‌و يا موسلمان بوو له‌وا هه‌تا هه‌ڤالێ وى يێ خوشتڤى(حيدر)ى ژى نه‌دڤيا بارفين شوى پێ بكه‌ت هه‌تاكو شه‌هده‌ نه‌ده‌ت. هه‌رچه‌نده‌(حيدر)ى وه‌كو ناڤێ خوه‌ دزانى كو سۆرنجان ب تنێ مرۆڤه‌ و نه‌ دبن ئاكاما چ ئايينانڤه‌يه‌. دڤان كاودانێن ناله‌باردا سودهامۆى شه‌له‌لى دبيت و ئێدى نه‌ شێت چ كاران بكه‌ت. مايا ژى دزڤريته‌ڤه‌ مال داكو هاريكارييا دايبابێن خوه‌ بكه‌ت و ل به‌ر خزمه‌تا بابێ خوه‌ يێ شه‌له‌لى راوه‌ستيت. لێ رۆژه‌كێ سۆرنجان ل مال نه‌ بوو, فێر ببوو سه‌ره‌دانا كه‌ڤنه‌ هه‌ڤالێن خوه‌ يێن هندۆسى دكر. كۆمه‌كا گه‌نجان ل مالا وان ب ژوور دكه‌ڤن و هه‌مى كه‌ل و په‌لێن مالا وان ژێك و پێك دكه‌ن, تشتێن ب بها ددزن و ل داويێ مايا يێ ژى دره‌ڤينن و دبه‌ن.

ده‌مێ سۆرنجان دزانيت, وه‌كى شێتا لێ دهێت و هه‌وارا خو دبه‌ته‌ نك هه‌ڤالێ خوه‌ (حيدر)ى, هه‌ردوو پێكڤه‌ گه‌له‌ك لێ دگه‌ريێن لێ نابينن. پوليسان پێ ئاگه‌هدار دكه‌ن, لێ ده‌مێ پوليس دزانن كو كچك هندۆسه‌, ب خه‌مڤه‌ وه‌رناگرن و مايا به‌رزه‌ دبيت. سۆرنجان گه‌له‌ك تۆرِه‌ دبيت و كرمێ هندۆساتيێ دمه‌ژيدا دلڤلڤيت, ئێدى ب تنێ سه‌ره‌دانا هندۆسيا دكه‌ت و پرِانيا ده‌مى خوه‌ سه‌رخوش دكه‌ت. ل داويێ ژى دگه‌ل هنده‌ك هه‌ڤالان بريارێ دده‌ت كو مزگه‌فته‌كێ ب هه‌رفينن. هه‌رچه‌نده‌ دزانيت كو هه‌رفاندنا مزگه‌فتێ مايا يێ بو نازڤرينيت, لێ ب تنێ ژبه‌ر هندێيه‌ كو خه‌لك بزانن هندۆسى ژى تۆرِه‌ دبن و وان ژى شيانێن هه‌رفاندنا ڤى وه‌لاتى هه‌يه‌, لێ چونكو د بێهێز و دبێ پشتن, نه‌ وێرن ڤێ بريارێ بجه بينن.

رۆژه‌كێ سۆرنجان ئه‌و كه‌سێ هه‌تا نهۆ ب سنج و ره‌وشتێ خوه‌ يێ پاقژ بناڤ و ده‌نگ , ده‌همه‌ن پيسه‌كا موسلمان ب دزيكيڤه‌ دگه‌ل خوه‌ دئينته‌ مال و ب هۆڤاتى نينۆكێن خوه‌ ل له‌ش و روويێ وێ دچينيت و (اغتصاب) دكه‌ت, ئه‌و ده‌همه‌ن پيسا هه‌ژار ب له‌شێ خوه‌ يێ خويناويڤه‌ دبيته‌ لاف لاف و پاره‌ پارا وێ كو ئه‌گه‌ر پاره‌كێ كێم ژى بيت بده‌تێ, داكو خوه‌ ب خودان كه‌ت يان زكێ خوه‌ يێ برسى پێ تێركه‌ت. ده‌مێ سۆرنجان ڤى ميناكى دبينيت گه‌له‌ك په‌شێمان دبيت و وژدانا وى نه‌ ره‌حه‌ت دبيت: "ما گونه‌ها ڤێ هه‌ژارا خودێ چييه‌؟!".

حاله‌ته‌كێ هيستيريايێ دگريت, نه‌مازه‌ ده‌مێ هه‌ڤاله‌كێ وى گۆتيێ ته‌رمێ ژنكه‌كا وه‌كو مايايێ ل به‌ر لێڤا رويبارى يێ هاتيه‌ ديتن. گه‌له‌ك  لاف و لاف و پاره‌ پارێ بو بابێ خوه‌  دكه‌ت كو بهێليت يان رازى ببيت ئه‌و ژى ژڤى وه‌لاتێ بيانى ده‌ركه‌ڤن و بچنه‌ هندستانێ, لێ بابێ وى رازى نا بيت و سۆرنجان گرى و نالناله‌كا دلسوژ دكه‌ت, هه‌تا دگرييا خوه‌دا دخه‌و دچيت.

به‌رێ سپێدێ ده‌سته‌كێ دلۆڤان ملێ وى دهژينيت و سودهامۆى ب گرنژينه‌كا مژاوى و پر خه‌مڤه‌ دبێژتێ هلو دا بچين.

ــ كيڤه‌ بچين؟

ــ دا ژڤى وه‌لاتى ده‌ركه‌ڤين, دا بچينه‌ هندستانێ.

 

نه‌ته‌وايه‌تى و مرۆڤايه‌تى

ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وايه‌تى هزره‌كا نوو بيت و ژ ئه‌نجامێ به‌رژه‌وه‌ندى و هه‌ڤبه‌ندى يێن به‌رهه‌مهێنانێ و فره‌هكرنا بازارێ خه‌رجكرنا به‌رهه‌مى بيت, مرۆڤايه‌تى هه‌ر ژ ده‌سپێكا ئاكنجيبوونێ و هه‌ڤرِكييا دگه‌ل سرۆشتى په‌يدابوويه‌. ب هزرا من هه‌ر ئايينه‌كێ هاتييه‌ سه‌ر روويێ زه‌مينێ, ئێك ژ بنه‌مايێن سه‌ره‌كى يێن هزرا وێ مرۆڤايه‌تييه‌. چنكو گۆتارا ئايينى دبنه‌كۆكا خوه‌دا بو دلينى يا مرۆڤى ئاراسته‌كرييه‌ و هه‌ولدده‌ت كو مرۆڤى گرێده‌ت هه‌تاكو ئه‌ڤ هه‌ستا دلينى يا فيريايى دبيته‌ هزره‌كا جێگر و دناڤ كاكلكا مه‌ژى و بيروباوه‌راندا دهێته‌ چاندن. ئه‌ڤجا خۆشترين رێك بو ڤه‌كرنا ڤى ده‌رگه‌هى ژى ئه‌ڤينى و پێكڤه‌ژيان و هه‌ڤگرتنه‌, ئانكو په‌ياما مرۆڤايه‌تييا هه‌ر ئايينه‌كى يان هه‌ر بزاڤه‌كا دى يا چاككه‌ر ب كێمى ل سه‌ر ڤان هه‌رسێ ئه‌له‌مه‌نتان (ئه‌ڤينى, پێكڤه‌ژيان, هه‌ڤگرتن) دهێته‌ ئاڤاكرن و ئه‌ڤ ئه‌له‌مه‌نته‌ ب هه‌ڤبه‌نديه‌كا موكم و ب هێز دگه‌ل هێزه‌كا دى يا ژ هه‌مى هێزا ب هێزترڤه‌ دگرێداينه‌. لێ چنكو به‌رى هه‌ر بيروباوه‌ره‌ك د مه‌ژيێ مرۆڤيدا بهێته‌ چاندن, ڤه‌دگه‌ريته‌ڤه‌ بو جه و ديرۆك و عورف و عه‌ده‌ت و هنده‌ك بهايێن جڤاكى يێن دياركرى. ئه‌م  دكارين بێژين كو مرۆڤ كورێ ديرۆك و ره‌هێن دێرينێن خوه‌ يه‌. هه‌رچه‌نده‌ مه‌ ل ده‌سپێكا ڤى بابه‌تى گۆتييه‌ كو نه‌ته‌وايه‌تى وه‌ك ئيديۆمه‌كێ هزرى يێ راميارى و جڤاكى, هزره‌كا نوويه‌, لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م ل دويف شرۆڤه‌كرنا ڤى ئيديۆمى بچين دێ بينين كو هزرا نه‌ته‌وه‌يى (هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر ب شێوه‌يه‌كێ ساكار بيت ژى) هه‌ر هه‌بوويه‌  و ب هزرا من دگه‌ل په‌يدابوونا ملكيه‌تا تايبه‌ت, چريسكێن وێ مه‌ژيێ مرۆڤى لڤاندييه‌. ئانكو  ئه‌م دكارين بێژين كو ميناكێ سه‌ره‌تاييێ نه‌ته‌وايه‌تيێ (ميناكێ ساكار) شێوه‌يێ تێگه‌ها وه‌لاتينيێ بوو, وه‌لات ژى وه‌ك په‌يڤه‌كا فه‌رهه‌نگى ئانكو ئه‌و جهه‌ يێ مرۆڤ  ل سه‌ر دژيت و به‌رژه‌وه‌ندى و ژيارا مرۆڤى تێدا هه‌بن. ئه‌ڤجا ئه‌ڤ تێگه‌هێ ساكار يێ نه‌ته‌وايه‌تيێ دبياڤێ وه‌لاتينيێدا دهاته‌ خوياكرن, بو نموونه‌ ئه‌ڤينى و ژێياتييا مرۆڤى بو هزره‌كێ يان عه‌شيره‌ته‌كا دياركرى, يان  باژێره‌كى يان ژى هه‌تا واره‌كێ دياركرى ژى, ژبه‌ر هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كێ هه‌بيت هه‌سته‌كا وه‌لاتينيێ يه‌ د كراسه‌كێ نه‌ته‌وايه‌تييا ساكار و ده‌سپێكيدا. ئانكو ب كورتى من دڤێت بێژم به‌رى هه‌ر هزره‌كا نوو (وه‌كو بيروباوه‌ر) د سه‌رێ مرۆڤيدا بهێته‌ چاندن, ب شێوه‌يه‌كێ فيترى ئه‌و هزره‌ هه‌يه‌ كو كورێ وه‌لات و ديرۆك و جڤاكێ خوه‌يه‌. ئه‌ڤجا دناڤبه‌را ڤان هه‌ردوو جه‌مسه‌راندا جه‌مسه‌رێن جێگر و ئه‌و لڤۆكيا ژنوو جێگر دبيت, مرۆڤ  دكه‌ڤته‌ دناڤ دووانييه‌كا به‌رده‌وامدا. ژلايه‌كيڤه‌ كورێ نه‌ته‌وه‌ و وه‌لاتێ خوه‌ي, كو ره‌هێن وى ب كووراتييا ديرۆكا جڤاك و وه‌لاتيڤه‌ گرێداينه‌ و هه‌روه‌سا ژ ئه‌گه‌رێ خوه‌ ته‌سليمكرنه‌كا ب باوه‌رى و باوه‌رپێكرى دبيته‌ كورێ  بيروباوه‌رێن خوه‌ يێن مرۆڤايه‌تى ژى, نه‌مازه‌  ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ بيروباوه‌ره‌ ژ جڤاكه‌كێ بيانى بو بهێن.

ل ڤێره‌ پرسيار ئه‌وه‌ ئه‌رێ مرۆڤ دكاريت دهه‌مان ده‌مدا يێ نه‌ته‌وه‌يى بيت و هه‌روه‌سا يێ مرۆڤايه‌تى بيت ژى؟

ئه‌گه‌ر ئه‌م ب شێوه‌يه‌كێ ڤاليكى ل ڤێ پرسيارێ بنێرين, دبيت به‌رسڤ نه‌ گه‌له‌ك ياب ساناهى بيت, نه‌مازه‌ پشتى تێگه‌هێن مرۆڤايه‌تيێ ژ ئالى يێن ئه‌نترناسيۆناليزما سۆشيالى و يا ئايينى خوه‌ ب سه‌ر هه‌مى تێگه‌هێن دى يێن مرۆڤايه‌تيێ داداى؛ مرۆڤێ نه‌ته‌وه‌يى ئانكو هه‌ڤپشكييا وه‌لاتى و ئه‌زمانى و ديرۆكێ و كلتۆرى و به‌رژه‌وه‌ندى يێن هه‌ڤپشك و...هتد. لێ مرۆڤێ ئه‌نترناسيونال ژى ئانكو هه‌ڤپشكييا هه‌مى مرۆڤان ژهه‌مى وه‌لات و نه‌ته‌وه‌يان دڤێ جيهانا به‌رينا مرۆڤايه‌تيێ دا...

ئانكو ب ڤى شێوه‌يێ ڤاليكى ئه‌ڤ هاوكێشه‌يه‌, هاوكێشه‌كا جودا و هه‌ڤدژه‌. لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م ب هوورى هێڤكه‌ينێ, ب هزرا من دووانييا (نه‌ته‌وه‌يى ـــ مروڤايه‌تى) دووانييه‌كا هه‌ڤگرتن و تێكهه‌لكرنێيه‌, نه‌ دووانييا جوداهى و هه‌ڤرِكيێيه‌. لێ چونكو ئه‌ز وه‌سا هزر دكه‌م كو پرِانيا تشتان نه‌مازه‌ تێگه‌هێن هزرى درێژه‌يينه‌, له‌وا ئه‌م دكارين بێژين كو ئه‌ڤ دووانييا هه‌ڤگرتن و تێكهه‌لكرنێ ژى نه‌ يا ره‌هايى يه‌ و هنده‌ك تۆڤێ جياوازى و ژێكڤه‌قه‌تيانێ دناڤدا شين دبيت.

مرۆڤ ئه‌گه‌ر ب شێوه‌يه‌كێ هشكباوه‌ر يێ نه‌ته‌وه‌يى بيت, تا رادده‌كى دێ مرۆڤايه‌تييا خوه‌ ژ ده‌ست ده‌ت و د هه‌مان ده‌مدا ژى ئه‌گه‌ر ب هشكباوه‌رى مرۆڤه‌كێ مرۆڤايه‌تى بيت ژى, تا رادده‌كى دێ نه‌ته‌وايه‌تييا خوه‌ ژ ده‌ست ده‌ت. د ئه‌نجامدا ئه‌م دكارين بێژين ئه‌و مرۆڤێ ژبه‌ر نه‌ته‌وه‌ى  مرۆڤايه‌تييا خوه‌ ژ ده‌ست دده‌ت تا رادده‌كى دێ نه‌ته‌وايه‌تييا خوه‌ ژى ژ ده‌ست ده‌ت و هه‌روه‌سا ئه‌و مرۆڤێ ژبه‌ر مرۆڤايه‌تيێ ژى نه‌ته‌وايه‌تييا خوه‌ ژ ده‌ست دده‌ت تا رادده‌كى دێ مرۆڤايه‌تييا خوه‌ ژى ژ ده‌ست ده‌ت. بۆيه‌رێن رومانا (العار) ژى باشترين نموونه‌يا ڤى جۆرييه‌ و گه‌له‌ك نموونه‌يێن دى ژى د ديرۆكا نه‌ته‌وايه‌تيێ و مرۆڤايه‌تيێدا هه‌نه‌, پێدڤى ده‌سنيشانكرنێ ناكه‌ت.

ئه‌ڤجا ژبو هندێ كو مرۆڤ بكاريت يێ نه‌ته‌وه‌يى و مرۆڤايه‌تى بيت, دڤێت ئه‌ڤ دووانييا هه‌ڤگرتن و تێكهه‌لكرنێ دناخێ مرۆڤيدا مينا ته‌رازييه‌كا هه‌ڤسه‌نگ  بيت, هه‌ر ئاليسه‌نگييه‌كا دلايه‌كيدا په‌يدا ببيت دێ ئاكامێ كه‌ته‌ سه‌ر لايێ دى. هه‌ژى گۆتنه‌ كو هه‌ر نه‌زعه‌يه‌ك (مرۆڤايه‌تى بيت يان ژى نه‌ته‌وه‌يى) ب شێوه‌يه‌كێ  رويت و ب رێكا ته‌لقينكرنێ دسه‌رێ مرۆڤيدا ناهێته‌ چاندن, لێ دڤێت ئه‌ڤ نه‌زعه‌يه‌ ب فاكتۆرێن ماددى و مه‌عنه‌ويڤه‌ دگرێداى بن.

پێگڤه‌ گرێدانا مه‌عنه‌وييا كۆمه‌كا مرۆڤان دچوارچوڤێ واره‌كێ جوگرافيێ دياركريدا هه‌سته‌كا نه‌ته‌وه‌يى بو مرۆڤى په‌يدا دكه‌ت. ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كيێ به‌رده‌وامييا ڤێ هه‌ڤبه‌نديێ ژى هنده‌ك فاكتۆرێن دى يێن مه‌عنه‌وى و ماددينه‌, فاكتۆرێن ماددى وه‌كو به‌رژه‌وه‌ند و چاره‌نڤيسێ هه‌ڤپشك و به‌ره‌ڤانى ژ ئابۆرى يا ملله‌تى و جوگرافى يا گوزه‌رانێ. فاكتۆرێن مه‌عنه‌وى ژى مينا ديرۆك و شه‌هرستانيا كۆما خه‌لكى؛ وه‌ك زمان و كلتۆر و بهايێن جڤاكى. ئوو تێكبزڤينا ڤان فاكتۆران ب هه‌ڤرا به‌رده‌واميێ دده‌نه‌ نه‌زعه‌يا نه‌ته‌وايه‌تيێ.

هه‌روه‌سا ژبو به‌رده‌واميا نه‌زعه‌يا مرۆڤايه‌تيێ ژى ل نك خه‌لكى فه‌ره‌ ل ده‌سپێكێ مرۆڤ ژ زۆردارى و هێزا سه‌پاندنێ رزگار بيت و پاشى مرۆڤ خودانێ ئازادييه‌كا كه‌سۆكى بيت و دپله‌يه‌كا ئێكسانيێدا بيت دگه‌ل هه‌ڤده‌ر و هه‌ڤوه‌لاتيێن خوه‌دا. ئوو ژبو به‌رده‌وامى و گه‌شه‌سه‌ندنا هه‌ردوو نه‌زعه‌يێن دووانييا (نه‌ته‌وه‌يى ــــ مرۆڤايه‌تى), فه‌ره‌ چ نه‌زعه‌يان ل سه‌ر يا دى زال نه‌كه‌ين. مشه‌ جاران گه‌له‌ك ره‌وشه‌نبير پرسيار دكه‌ن كا بوچى هه‌ست و هۆشيارييا نه‌ته‌وه‌يى يا كوردى نه‌ گه‌له‌ك يا بهێزه‌!؟ ب هزرا من ژبه‌ر هندێ يه‌ چونكو ددرێژاهيا ديرۆكا نوودا هه‌رده‌م كوردان نه‌زعه‌يا مرۆڤايه‌تى درێكا په‌ياما ئه‌نته‌رناسيونالى يا ئايينێ ئيسلامێدا ل سه‌ر هه‌مى نه‌زعه‌يێن دى زالكرينه‌ و نه‌ دووره‌ ئه‌ڤ نه‌زعه‌يا مرۆڤايه‌تيێ ل سه‌ر حسابا نه‌زعه‌يا نه‌ته‌وه‌يى يا كوردى بيت, هه‌رچه‌نده‌ دبيت ئايينێ ئيسلامێ دبنه‌كۆكا خوه‌دا نه‌ته‌وايه‌تيێ ب شێوه‌يه‌كێ ره‌هايى ره‌ت نه‌كه‌تن:

"وجعلناكم شعوبا وقبائل...هتد". لێ تێگه‌هشتنا مرۆڤێ كورد يان ژى تێگه‌هاندنا مرۆڤێ كورد بو ئايينى وه‌سا بوويه‌ كو لايه‌كێ ته‌رازييا (نه‌ته‌وه‌يى ـــ مرۆڤايه‌تى) ل سه‌ر حسابا لايێ دى ئاليسه‌نگ  كه‌ت.

ل دوماهييا ڤى بابه‌تى من دڤێت بێژم كو مرۆڤايه‌تى يا دروست د نه‌ته‌وايه‌تى يا دروست دايه‌ و خه‌باتكرن ژبو هشيارييا نه‌ته‌وه‌يى پێنگاڤا شه‌نگسته‌يى يا ئێكێيه‌ ژبو مرۆڤايه‌تيێ.

 

ئايينێ نه‌ته‌وه‌يى

هه‌روه‌ك مه‌ گۆتى كو هنده‌ك فاكتۆرێن ماددى و مه‌عنه‌وى هه‌نه‌ خه‌لكێ ده‌ڤه‌ره‌كا دياركرى يان ژى چه‌ند ده‌ڤه‌رێن دياركرى دبن ره‌شمالا نه‌ته‌وايه‌تيێڤه‌ گرێدده‌ن.

ئايين ژى وه‌كو پشكه‌ك ژ كلتۆرێ نه‌ته‌وه‌يى يان ژى وه‌كو هنده‌ك بيروباوه‌رێن سه‌پاندى ل سه‌ر خه‌لكى, پشكه‌كا گرنگه‌ ژ كه‌سايه‌تييا كه‌سى دجڤاكيدا, ئه‌ڤجا هه‌يه‌ كو نه‌ته‌وه‌يه‌كى يه‌ك ئايين هه‌بيت, هه‌روه‌سا دبيت ژى ديه‌ك نه‌ته‌وه‌دا چه‌ندين ئايين هه‌بن. ئايين هنده‌ك بيروباوه‌رێن ده‌رباره‌ى مرنێ و ژيانا دى و غه‌يبێ و رێكخستنێ و ئيديالييا ژيانێنه‌, له‌وا مه‌رج نينه‌ هه‌مى خه‌لكێ نه‌ته‌وه‌يه‌كى هه‌مان بيروباوه‌ر هه‌بن. ئانكو ئه‌م دكارين بێژين كو دبيت ئايينه‌كێ ديار كرى دناڤ گه‌له‌ك نه‌ته‌واندا به‌لاڤ ببيت و هه‌روه‌سا دبيت دئێك نه‌ته‌وه‌يدا ژى گه‌له‌ك ئايينێن جودا هه‌بن. ب ڤێ چه‌ندێ ژى ــ ب هزرا من ــ ئه‌م نه‌كارين ئايينى وه‌كو فاكتۆره‌ك يان ژى بنه‌مايه‌كێ سه‌ره‌كيێ نه‌ته‌وه‌يى دانين, لێ ئه‌م دكارين بێژين كو دچوارچوڤێ وه‌لاتێ نه‌ته‌وه‌ييدا هه‌مى ئايينێن جوداجودا خرخالا پێشڤه‌برنێ پالدده‌ن و دئێك چه‌په‌ردانه‌ ژبو پاراستنا به‌رژه‌وندى يێن ئابۆرى و توخيبێن جيوپوله‌تيكى و پێكڤه‌ ژيانێ و وه‌كهه‌ڤييا ماف و ئه‌ركان.

لێ ده‌مێ ده‌سته‌لات ئايينه‌كێ ديار كرى دكه‌ته‌ ئايينێ نه‌ته‌وه‌ييێ ده‌وله‌تێ, ب شێوه‌يه‌كێ ئوتوماتيكى ئايينێن دى, ئه‌گه‌ر نه‌ بێژين دێ ژ گه‌له‌ك مافێن خوه‌ يێن ره‌وا بێ به‌هر بن, بێگومانه‌ كو دێ جوداهييه‌كا به‌رچاڤ دمافێن ره‌وادا هه‌بيت و وه‌كهه‌ڤييا هه‌ڤوه‌لاتييان دماف و ئه‌ركاندا دێ تێكچيت. ئوو ل هه‌ر جه و ده‌مێ ئه‌ڤ ئێكسانييه‌ تێك بچيت, دێ هه‌ڤرِكى يێن ناڤخۆيى په‌يدا بن و ئه‌ڤ هه‌ڤرِكييه‌ دێ بنه‌ ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا مرۆڤايه‌تيێ و د ئه‌نجامدا ئه‌ڤ نه‌ مرۆڤايه‌تييه‌ ژى دێ بيته‌ ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا هه‌ست و ژێياتييا نه‌ته‌وايه‌تيێ.

د رۆمانا (فهێتى ـــ العار)دا, هه‌ستا نه‌ته‌وايه‌تييا سودهامۆى ئه‌گه‌ر نه‌ بێژم هشيارييا وى يا نه‌ته‌وه‌يى, هند يا بلنده‌ وه‌كو مرۆڤه‌كێ هه‌ڤسه‌نگ  دناڤبه‌را نه‌ته‌وه‌يى و مرۆڤايه‌تيێدا ره‌فتار دكه‌ت. ژبه‌ر ڤێ هه‌ڤسه‌نگييا وى د ناخێ خوه‌دا چاندى, هه‌مى بۆيه‌ر و ئاژاوه‌يێن دلته‌زين نه‌ شيان ڤێ باوه‌ريێ ژ مه‌ژيێ وى ده‌ربێخن يان ژى ئاكامێ ل سه‌ر بكه‌ن.

هه‌ژى گۆتنه‌ كو مرۆڤ خودانێ چه‌ندين ژێياتى يێن جوداجودايه‌, ژێياتييا مرۆڤى بو مالێ, هۆزێ, عه‌شيره‌تێ, مه‌سه‌بى, ئايينى, وه‌لاتى و بو نه‌ته‌وه‌ى. ئوو ل گوره‌ى ئێمناهى و خۆشى و به‌رژه‌وه‌ندا مرۆڤى ئێك ژ ڤان ژێياتييان ب هێز دكه‌ڤيت و ره‌هێن ژێياتى يێن دى د نه‌هشيێدا دهێنه‌ به‌نجكرن يان ژى دهێنه‌ هه‌لگرتن.

ئه‌ڤجا هه‌ر ژ رۆژا سودهامۆى چاڤێن خوه‌ دناڤ بزاڤا رزگاريخوازييا به‌نگلادێشدا ڤه‌كرين ژبلى ژێياتييا وى يا نه‌ته‌وه‌يى و ئه‌ڤينا وه‌لاتى, چ ژێياتى يێن دى دمه‌ژيێ ويدا نه‌ دلڤين, هه‌رده‌م هزر دكر كو ئێمناهى ئه‌وه‌ ئه‌وا ل وه‌لاتێ وى هه‌ى. ئه‌ڤ هه‌سته‌ ژى دبيته‌ ئه‌گه‌رێ هندێ كو مرۆڤى باوه‌رييه‌كا موكم ب پاشه‌رۆژه‌كا گه‌ش هه‌بيت, چونكو هه‌مى ئايينێن به‌نگلادێش ديرۆك و زمان و كلتۆر و ئابۆرييه‌كا هه‌ڤپشك هه‌بوو, له‌وا هه‌ميا پێكڤه‌ دئێك چه‌په‌ردا ژبو رزگارييا وه‌لاتى خه‌بات دكر.

"مرۆڤ بنجابييه‌ يان بنگالييه‌, به‌رى هندۆسى بيت يان موسلمان, چونكو هه‌مى پێكڤه‌ د ديرۆك و زمان و كلتۆر و ئابۆريێدا هه‌ڤپشكن...بپ16".

ئه‌ڤجا ئايينيكرنا نه‌ته‌وه‌ى ب ئايينه‌كێ دياركرى تێكدانا ئێكسانيێيه‌ و شه‌قكرن و په‌رش و به‌لاڤكرنا رێزێن ئێكگرتى يێن ملله‌تينه‌ و دابه‌شكرنا هه‌ڤوه‌لاتييانه‌ بو پله‌يێن جودا جودا د ئه‌رك و مافاندا. ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌و ژێياتى يێن ڤه‌شارتى يێن د نه‌هشيا مرۆڤيدا, دێ سه‌رهه‌لده‌ن و ل گوره‌ى جهێ ئێمناهى و ژيانێ دێ به‌رێ ژێياتيێ وێڤه‌ چيت. ئه‌و جه ژى چ ئايين بيت, مه‌سه‌ب بيت, عه‌شيره‌ت بيت, يان ژى هه‌ر جهه‌كێ دى بيت. ب ڤێ چه‌ندێ ژى دئێك وه‌لاتدا دێ ژێياتى يێن جوداجودا په‌يدا بن و هه‌رده‌مێ ئه‌ڤ ژێياتى يێن جوداجودا هه‌بن دێ زه‌مينه‌كا خۆش بيت ژبو په‌يدابوونا ئاژاوه‌چياتيێ و هه‌ڤرِكيێ و كوشتنێ و وێرانكرنێ. ب هزرا من ب هێزترين ژێياتى يێن جوداجودا يێن دبنه‌ ئه‌گه‌رێ هه‌ڤرِكيێ و كوشتنێ, ب درێژاهييا ديرۆكێ هه‌ر ئايين و مه‌سه‌بێن جوداجودا بووينه‌ و پاشى هه‌ڤرِكى يێن ته‌خايه‌تيێ...هتد, ژڤان هه‌ڤرِكى يێن ژ ژێياتى يێن جوداجودا په‌يدا دبن.

"مه‌ولانا -ابو الكلام- ئازادى گۆت: خرابترين حيله‌يه‌ ل ملله‌تى دهێته‌كرن ده‌مێ دبێژينێ كو هه‌ڤه‌ندييا ئايينى دكاريت وارێن جوداجودا يێن ره‌وشه‌نبيرى و زمانڤانى و  ئابۆرى و جيوگرافى پێكڤه‌ گرێده‌ت و بكه‌ته‌ ئێك. راسته‌ ئيسلامه‌تيێ يا هه‌ولداى كو جڤاكه‌كى دسه‌ر توخيبێن ئه‌تنى و زمانى و ئابۆريدا ئاڤاكه‌ت, لێ ديرۆكێ خويا كر كو د وان چه‌ند سالێن پشتى سه‌دێ ئێكێدا ئيسلامه‌تى نه‌ شيا ل سه‌ر شه‌نگستێ ئيسلامه‌تيێ ب تنێ وه‌لاتێن موسلمان پێكڤه‌ گرێده‌ت...بپ16".

ئه‌گه‌ر ئه‌م ل ديرۆكێ ب زڤرين و هێڤكه‌ينه‌ ئه‌گه‌رێن په‌يدابوونا ئايينان, دێ بينين كو پرِانيا ئايينان هاتينه‌ كو خه‌لكى ژ تاريستان و شه‌ڤێن ره‌ش بيننه‌ دناڤ رۆناهى و رۆژێن گه‌شدا. هه‌ر ئايينه‌ك ل ده‌سپێكێ خودانا په‌يامه‌كا نووخواز و پر مرۆڤانتييه‌, داخوازا ئێكسانيێ و باشيێ و خێرێ و به‌خته‌وه‌ريێ و دادوه‌ريا جڤاكى بو مرۆڤان دخوازيت, له‌وما ده‌سته‌لات دژ راوه‌ستياينه‌, جار ب خيانه‌تێ و جار ب كوفرێ و جار ب سحربه‌نديێ گونه‌هبار كرينه‌ و چ پێغه‌مبه‌ر ژ زولم و زۆرى و ئاسته‌نگێن ده‌سته‌لات و ده‌سته‌لاتداران قورتال نه‌ بووينه‌. گه‌له‌ك جاران ژى ده‌سته‌لاتداران دكووراتييا خوه‌دا باوه‌ر پێ دئينان, لێ ژبو پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندى يێن خوه‌ يێن تايبه‌ت و هه‌يى دژ دراوه‌ستان. نموونێن ڤێ چه‌ندێ ژى دزۆرن پێدڤى ئيشاره‌تكرنێ ناكه‌ت.

ب هه‌مان شێوه‌ ژى ده‌مێ ئايين ده‌سته‌لاتێ وه‌ردگرن, ئه‌وێن ده‌سته‌لاتدار ئايينى دكه‌نه‌ پر و پێرينه‌ ژبو پاراستنا به‌رژه‌وه‌ند و مانا خوه‌. ئه‌گه‌ر نه‌, هه‌مى ئايين دبنه‌كۆكا خوه‌دا خودان په‌يامێن مشتى باشى و خێر و ته‌ناهى و به‌خته‌وه‌رينه‌. دپه‌ره‌گرافه‌كا رۆمانێدا سودهامۆى دگه‌ل مێڤانێن خوه‌ د ئاخڤيت و دبێژيتێ: "تشتێ سه‌ير ئه‌وه‌ كو ئارمانجا هه‌مى ئايينان ئێكه‌, ئه‌و ژى ته‌ناهى و ئاشتييه‌, نهو ژى ب ناڤێ ئايينى ئه‌ڤ هه‌مى ئاژاوه‌يى و نه‌ ئێمناهى يه‌ په‌يدا دبيت, خوين يا دهێته‌ رشتن, مرۆڤ دبن ئه‌شكه‌نجێڤه‌نه‌, ب راستى جهێ دلپێڤه‌بوونێيه‌ ئه‌م ل دوماهييا سه‌دێ بيستێ بين و ئه‌ڤ كريارێن هۆڤانه‌ ب ناڤێ ئايينى بهێنه‌كرن. بلند كرنا ئالايێ ئايينى هه‌رده‌م رێكه‌كا ب ساناهييه‌ بو سه‌ركوتكرنا مرۆڤى و گيانێ مرۆڤايه‌تيێ....بپ47".

ئه‌ز وه‌سا هزردكه‌م كو چ جوداهى دناڤبه‌را وان كه‌سێن دژى پێغه‌مبه‌ران شه‌ر دكر و ئه‌ڤ كه‌سێن ب ناڤێ ئايينى شه‌رێ هه‌ڤوه‌لاتييان دكه‌ن دا نينه‌, چونكو شه‌ر و هه‌ڤرِكى يێن هه‌ردوو جوينا ژبو پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندانه‌. ئانكو من دڤێت بێژم كو تشته‌ك نينه‌ ب ناڤێ ئايينێ نه‌ته‌وه‌يى يان ئايينێ وه‌لاتى, وه‌لات و نه‌ته‌وه‌ يێن هه‌مى مرۆڤانن ژ هه‌مى ئايينێن جوداجودا و بيروباوه‌رێن جوداجودا, ژبلى وێ چه‌ندێ ئه‌گه‌ر مرۆڤ خزمه‌تا دوژمنى بكه‌ت دژى به‌رژه‌وه‌ندييا وه‌لات و نه‌ته‌وه‌يێ خوه‌. ئه‌ڤجا ئايينيكرنا نه‌ته‌وه‌ى يان سه‌پاندنا ئايينه‌كێ دياركرى ل سه‌ر وه‌لاتى, حيله‌يه‌كه‌ ده‌سته‌لات ل ده‌سپێكێ ل خوه‌ دكه‌ت و پاشى ب رێكا ياريكرنا ب دلينى و بيروباوه‌رێن خه‌لكێ ساكار و هه‌چكوهه‌يى ل خه‌لكێ خوه‌ ژى دكه‌ت. مه‌ره‌ما سه‌ره‌كى يا ڤێ كريارێ ژى ژبو پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندا كومه‌كا كه‌سێن دياركرييه‌ د وه‌لاتيدا, نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر گه‌فێن گوهورين و وه‌رار و پێشكه‌فتنێ ل پێش چاڤ بن. ئه‌ڤجا ژبو هندێ كو ده‌سته‌لات بو ماوه‌كێ درێژتر بمينه‌ته‌ دده‌ستادا, ل بن هه‌ر ناڤه‌كێ هه‌بيت, دێ دينى بو به‌رده‌وامييا مانا خوه‌ كه‌نه‌ په‌رجان. دپرِانيا جاراندا ئايينێ نه‌ته‌وه‌يى, پاراستنا سنجێن ئيديالى يێن نه‌ته‌وه‌يى, ڤه‌گه‌ريان به‌ره‌ڤ بهايێن نموونه‌يێن جڤاكى, به‌رهنگاريكرن و راوه‌ستاندنا پێلێن بێ سنجيێ و ... هتد, ژ ڤان جوره‌ پێرينه‌يێن دژى پێشڤه‌چوونێ و گوهورينێ دكه‌نه‌ درووشمێن بريسقه‌دارێن پاراستنا ده‌سته‌لاتا خوه‌.

هه‌ژى گۆتنه‌ كو ئه‌ڤ كرياره‌ ب ناڤێ پاراستنا مرۆڤايه‌تييا مرۆڤى دهێنه‌كرن. لێ د ئه‌نجامێ دوماهيێدا هه‌روه‌كو مه‌ ئيشاره‌ت دايێ, ئه‌ڤ جۆره‌ كرياره‌ دێ بنه‌ ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا هه‌ستا نه‌ته‌وه‌ييێ و ژێياتييا وان ژى دێ به‌رانبه‌ر وه‌لاتى و نه‌ته‌وه‌ى لاوازتر لێ هێت. هه‌ر ژبه‌ر ڤێ ئه‌گه‌رێيه‌, هه‌رده‌مێ بزاڤه‌كا رزگاريخوازى يان نه‌ته‌وه‌ى خورت دبيت و نێزيكى ئارمانجێ دبيت, دێ بينن گروپێن ئايينى ب ناڤێ ديموكراسى و ئازادييا ده‌ربرينێ ده‌ردكه‌ڤن. ئه‌ڤه‌ژى مه‌ترسيه‌كا مه‌زنه‌, نه‌مازه‌ دجڤاكه‌كێ وه‌كو يێ مه‌ يێ كورداندا كو چ جاران ژبه‌ر ئايينى, سته‌م و زۆردارى و قوتبركرنا مه‌ نه‌هاتيه‌ كرن. لێ هه‌رده‌م كاره‌ساتێن ب سه‌ر ملله‌تێ مه‌دا دهێن ژبه‌ر ئه‌گه‌رێ هه‌ستا نه‌ته‌وايه‌تيێيه‌. ب درێژاهييا ديرۆكێ جڤاكێ مه‌ يێ مۆزاييكى ب هه‌مى ئايين و مه‌سه‌بێن خوه‌ يێن جوداجوداڤه‌ پێكڤه‌ ژياينه‌ و پشكدارييا خۆشى و نه‌خۆشى يێن هه‌ڤ كرينه‌. ده‌مێ كاره‌سات ژى ب سه‌رى دهێن, ئه‌ڤ كاره‌ساته‌ ب سه‌رێ چ ئايينێن دياركرى ناهێن, به‌لكو دپرِانيا جاراندا خوينا ئايينێن هه‌مه‌جۆر پێكڤه‌ تێكهه‌ل دبيت و به‌ره‌ڤانيێ ژ مانا خوه‌ دكه‌ن. هه‌روه‌كو ڤه‌كۆله‌رێ هێژا يوسف حه‌ببى د سميناره‌كا خوه‌دا ل دهوكێ گۆتى:"ئه‌ڤ وه‌لاته‌ ب سرۆشتێ خوه‌ يێ جوانه‌ و سرۆشت ژى ب هه‌مه‌ره‌نگييا خوه‌ جوانه‌, ئه‌گه‌ر خودێ ڤيابا دا مه‌ هه‌ميان ب ئێك ئايين ده‌ت, لێ خودێ نه‌ ڤيا و ئه‌م ژ ئايينێن جوداجودا داين...."

ئه‌ڤجا فه‌ره‌ هه‌مى ئايين د چوارچوڤێ وه‌لاتيدا, ب ئه‌ڤينى و به‌خته‌وه‌رى پێكڤه‌ بژين. چونكو چ جاران ئايين نه‌ شيايه‌ ببيته‌ بنه‌مايه‌كێ سه‌ره‌كيێ ناسناما ملله‌ته‌كێ فره‌ ئايين.

هێڤكه‌ ڤێ په‌ره‌گرافا رۆمانێ: "سه‌رخوه‌بوونا به‌نگلادێش ل سالا1971ێ به‌رانبه‌رى سێ مليون شه‌هيدان خوياكر كو ئايين ب تنێ نه‌ كاريت ببيته‌ شه‌نگسته‌يێ ناسناما نه‌ته‌وه‌ى, لێ ژ لايه‌كێ ديڤه‌زمان و كلتۆر و ديرۆك دشێن شه‌نگسته‌يێ هه‌ستا نه‌ته‌وه‌يى دابنن...بپ16".

 

ژێياتى و وه‌لاتپارێزى

دنڤيسينه‌كا خوه‌دا ده‌رباره‌ى رۆمانا جورج ئورويل (ده‌ربه‌ده‌رى ل پاريس وله‌نده‌ن)؛ من دا بوو خوياكرن كو ملكيه‌تا تايبه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندى و پايه‌دارييا مرۆڤى ئه‌گه‌رێن گرنگن بو ژێياتييا وه‌لاتى.

زانا يێن ده‌روونى وجڤاكى گه‌له‌ك ڤه‌كۆلين ل سه‌ر سرۆشتێ مرۆڤى كرينه‌, هه‌ر ئێك ب شێوه‌يه‌كى غه‌ريزه‌ يێن سه‌ره‌كى يێن مرۆڤى شرۆڤه‌ دكه‌ت. لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م ل گوره‌ى جڤاكناسيێ هێڤكه‌ينه‌ مرۆڤى, هه‌روه‌كو زانا يێن جڤاكناسيێ دبێژن؛ مروڤى سێ غه‌ريزه‌ يێن سه‌ره‌كى هه‌نه‌ و پرِانيا مرۆڤێن جيهانێ د جڤاكێن ژێكجودا دا ژى, ئه‌ڤ هه‌رسێ غه‌ريزه‌يه‌ ل جه‌م وان وه‌كو ئێكن يان ژى نێزيكى ئێكن, ئه‌ڤ غه‌ريزه‌يه‌ ژى ئه‌ڤێن ل خوارێنه‌:

1. غه‌ريزا ژيانێ (الغريزه‌ المعاشيه‌): ئه‌وا هنده‌ك دبێژنێ غه‌ريزا برسێ, ئانكو يا هه‌ڤبه‌نده‌ ب ژيان و وه‌رارا له‌شيڤه‌.

2. غه‌ريزا پله‌داريێ (الغريزه‌ الاعتباريه‌): ئانكو كه‌سايه‌تى و چيياتى و پله‌دارييا مرۆڤييه‌ د جڤاكيدا.

3. غه‌ريزا سێكسى (الغريزه‌ الجنسيه‌): كو ئه‌ڤه‌ ژى غه‌ريزه‌يه‌كا هه‌ڤپشكا سه‌ره‌كييه‌ دناڤبه‌را مرۆڤى و ئاژه‌ليدا ژبو به‌رده‌وامييا نفشى.

هه‌ر مرۆڤه‌ك ل گوره‌ى هزرا جڤاكناسان دهه‌ر قۆناغ و هه‌ر جڤاكه‌كيدا خه‌باتێ دكه‌ت ژبو تێركرنا ڤان هه‌رسێ غه‌ريزێن سه‌ره‌كى و هه‌مى وان پاشكۆ و ڤه‌رێژێن ژڤان هه‌رسێ غه‌ريزه‌يان په‌يدا دبن.

ئه‌ڤ غه‌ريزه‌نه‌ حه‌زا ده‌ست ب سه‌رداگرتنێ و زالَبوونێ (حب التملك والسيگره‌) ل نك مرۆڤى په‌يدا دكه‌ن و هنده‌ك ڤه‌كۆله‌ر وه‌سا بو دچن كو حه‌زا ستاندنێ و ده‌ست ب سه‌رداگرتنێ غه‌ريزه‌كا فيترييه‌ و ل ده‌ف پرِانيا خه‌لكى هه‌يه‌, هه‌ر ژ زارۆكينيێ دگه‌ل مرۆڤى دبيت و ل گوره‌ى پێدڤى يێن ژيانێ و بۆيه‌ران گه‌شه‌ دكه‌ت. ژبو وه‌راركرنا ڤێ غه‌ريزێ ژى گه‌له‌ك فاكتۆرێن خوه‌يى و بابه‌تێن پێكڤه‌ گرێداى هه‌نه‌, ڤێ حه‌زێ ل نك مرۆڤى په‌يدا دكه‌ن ددل و مه‌ژيێ ويدا دچينن. ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژى ب ئێمناهييا مرۆڤيڤه‌ هه‌ڤبه‌نده‌... ژێياتى هه‌ستكرنا ب ئێمناهى و به‌خته‌وه‌ريێ دده‌ته‌ مرۆڤى, ئه‌ڤجا ده‌مێ مرۆڤ به‌ره‌ڤانيێ ژ گه‌ل و وه‌لاتى دكه‌ت, به‌ره‌ڤانيێ ژ هه‌بوون و خۆشى يا خوه‌ دكه‌ت, ژبو هندێ كو به‌رژه‌وه‌ندى و ئێمناهييا خوه‌ بپارێزيت. ب هزرا من هه‌ر ئه‌ڤ چه‌نده‌ بويه‌ (صلاح الدين الايوبى) پالداى كو بێژيت:"الدين لله والوگن للجميع", چونكو هنده‌ك ئايينێن دى ژى ل بن ئالايێ وى شه‌ر دكر و به‌ره‌ڤانى ژ وه‌لاتێ خوه‌ دكر. هه‌رده‌مێ مرۆڤى ماله‌ك, پارچه‌ زه‌ڤييه‌ك, كاره‌ك ل وه‌لاتى هه‌بيت دێ به‌ره‌ڤانيێ ژڤان ده‌سكه‌فتان كه‌ت, هه‌روه‌كو مه‌سيحى يێن (صلاح الدين) شه‌ر دژى مه‌سيحى يێن(ريتشارد قلب الاسد) دكر.

ئانكو هه‌مى ئايينێن جودا دكه‌ڤنه‌ دئێك چه‌په‌ردا, چونكو به‌رژه‌وه‌ندى يێن وان د پێكڤه‌ گرێداينه‌. ل ڤێره‌ ئه‌م دگه‌هينه‌ وێ چه‌ندێ كو د پرِانيا جاراندا به‌رژه‌وه‌ندى يێن هه‌ڤپشكێن تايبه‌ت ب به‌رژه‌وه‌ندى يێن گشتى يێن وه‌لاتيڤه‌ هه‌ڤبه‌ند دبن, هه‌بوونا ڤان به‌رژه‌وه‌ندى يێن تايبه‌ت ژى فاكتۆره‌كێ گرنگه‌ ژبو ژێياتيێ و وه‌لاتپارێزيێ, وه‌لاتپارێزى ژى دبنه‌كۆكا خوه‌دا شێوه‌يه‌كێ ساكارێ نه‌ته‌وايه‌تيێيه‌.

لێ ده‌مێ ئه‌م به‌حسى فاكتۆرێن ماددى دكه‌ين مه‌عنا وێ ئه‌و نينه‌ كو فاكتۆرێن مه‌عنه‌وى نه‌ دگرنگن, لێ هه‌ردوو فاكتۆرێن ماددى و مه‌عنه‌وى د پێكڤه‌ گرێداينه‌, له‌وا خو ئه‌گه‌ر مرۆڤى به‌رژه‌وه‌نده‌كا بچويك ژى ل وه‌لاتى هه‌بيت, فاكتۆرێن مه‌عنه‌وى يێن دناخێ مرۆڤيدا دێ ڤێ به‌رژه‌وه‌ندێ دچاڤێن مرۆڤيدا مه‌زنتر لێ كه‌ت. بو نموونه‌ پشتى خێزانا سودهامۆى ژ ماله‌كا مه‌زن و  زه‌نگينييه‌كا به‌رچاڤ و پله‌يه‌كا جڤاكييا بلند ل ميمنسنج دهێته‌ ڤه‌گوهاستن بو خانيه‌كێ بچووكتر و پله‌يه‌كا جڤاكييا نزمتر, كو ئه‌ڤه‌ ژى ب ده‌ستێن هه‌ڤده‌رێن وى يێن موسلمان دهێته‌ تالانكرن و چ  نامينيت ژبلى له‌شێ وى يێ نه‌ساخ و ژنا وى يا هه‌رده‌م ب گرى و كچا وى يا كوشتى (پشتى دهێته‌ ئيغتصابكرن) و كورێ وى يێ ده‌روون تێكچوويى, د سه‌ر ڤان هه‌مى كاودانێن دلته‌زين را به‌رسڤا هه‌ڤاله‌كێ خوه‌ دده‌ت,ده‌مێ دبێژتێ ژڤێره‌ باركه‌: "خێزانا مه‌ چ عه‌رد نه‌مايه‌, زه‌ڤى يێن مشتى برنج, بركه‌كا ئاڤێ يا مشتى ماسى و بيستان و هژماره‌كا چێلێن شيرده‌ر. به‌لێ, ئه‌ڤه‌ هه‌مى من هه‌بوون, ته‌ چ ژ ڤان تشتان نه‌ ديتينه‌, ئه‌ڤه‌ ژى جهێ داخباريێيه‌, من هه‌مى ملكه‌تێ خوه‌ فرۆت, ئه‌گه‌ر پشكه‌ك, خو ئه‌گه‌ر پشكه‌كا بچووك ژى مه‌ ژ وى عه‌ردى مابا دا خانيكه‌كێ بچووك بو خوه‌ ل سه‌ر ئاڤا كه‌ين و ئه‌وا ژ ژيێ مه‌ ماى دا تێڤه‌ بۆرينين....بپ 195".

ل ڤێره‌ بو مه‌ ديار دبيت كو هه‌مى رێك ل به‌ر ژيانا رۆژانه‌ يا خێزانا سودها مۆى هاتينه‌ گرتن, خو چريسكه‌كا رۆناهى يا هيڤى ژى بو نه‌مايه‌ كو خوه‌ ب ره‌ه و ريشال و ديرۆك و كلتۆرێ خۆڤه‌ گرێده‌ت. يا فه‌ره‌ كو ئه‌و ژى باركه‌ت و مشه‌خت ببيت, لێ گه‌له‌ك يا ب زه‌حمه‌ته‌ كو سودهامۆى ڤى وه‌لاتى بهێليت. ئه‌و وه‌لاتێ وى هه‌مى گه‌نجينيا خوه‌ د خزمه‌تا ويدا بۆراندى, ئه‌و وه‌لاتێ ژ سه‌خمه‌راتى سه‌رخوه‌بوونێ وى نێرانييا خوه‌ ژ ده‌ستداى و بو ماوێ بيست و ئێك سالان وه‌كو ژنكا ب له‌شه‌كێ ته‌زى ب ره‌خ ژنكا خۆڤه‌ دنڤست. هه‌ر چنه‌ بيت, وى ئه‌ڤ ئاخه‌ ب خوينا خوه‌ و ب خوينا هه‌ڤالێن خوه‌ يا ئاڤداى و ئه‌ڤ خوينه‌ يا بوويه‌ به‌ندكێ موكمێ پێڤه‌گرێدانا وى ب ئاخا به‌نگلادێشڤه‌. ئه‌ڤ پێڤه‌گرێدانا مه‌عنه‌وى يا موكم ژى ره‌حه‌تييه‌كا ته‌بريركرنێ ل نك په‌يدا دكه‌ت و ئه‌ڤ ته‌بريره‌ ژى خه‌ونه‌كا هشياريێيه‌ ب تنێ بو ماى كو پێ بژيت ,لێ سورنجانێ كورێ وى ب توندى وى ژ ڤێ خه‌ونێ هشيار دكه‌تن, ده‌مێ دبێژتێ: "ئه‌و چ وه‌لاته‌ تو به‌حس ژێ دكه‌ى, باب؟ ڤى وه‌لاتى چ دايه‌ ته‌؟ نهۆ چ دده‌ته‌ ته‌؟ چ دايه‌ مايايێ؟ بوچى دايكا من هوسا دناليت و دكه‌ته‌ گرى؟ بوچى تو شه‌ڤا خوه‌ هه‌ميێ ب ئاخ و ئوفانڤه‌ دبۆرينى؟ ئه‌ز بوچى نه‌ شێم بنڤم؟....بپ 203".

ده‌مێ هه‌ر تشته‌ك گه‌فا ل ئێمناهييا مرۆڤى دكه‌ت, هه‌مى هه‌ول و شيان دێ كه‌ڤنه‌ د خزمه‌تا پاراستنا ته‌ناهى و به‌رژه‌وه‌ند و پێدڤى يێن ژيانێ و نه‌مرنێدا, ئه‌ڤجا خو ئه‌گه‌ر قورشكه‌كێ بچووك ژى بيت (وه‌كو ئه‌وێ دئاڤێ دا دخه‌ندقيت) دێ خوه‌ پێڤه‌ گريت, به‌لكو قورتال ببيت و نه‌مريت. هێڤكه‌ ڤێ دانوستاندنا دناڤبه‌را كورى و بابيدا: سورنجان ژ بابێ خوه‌ دخوازيت كو رازى ببيت ئه‌و ژى باركه‌ت و بچنه‌ هندستانێ, سودهامۆى دبێژتێ:

"- دێ ل وێرێ چ كه‌ين؟

 - هه‌ر چ بيت, ما ئه‌م ل ڤێرێ چ دكه‌ين؟ ملكه‌تا مه‌ ل ڤێره‌ دهێته‌ پاراستن؟! ما ئه‌م دكه‌يفخۆشين؟!

- ل وێرێ دێ ئه‌م دبێ ديرۆك و ره‌ه و ريشال بين.

- باب, دێ چ ل ره‌ه و ريشالا كه‌ين؟ ئه‌گه‌ر ره‌ه و ريشالێن ته‌ ل ڤێره‌ هوسا ب هێز بن, پا بوچى تو خوه‌ ل پشت ده‌رگه‌ه و په‌نجه‌رێن گرتى ڤه‌دشێرى....بپ 204".

ئه‌ڤجا خێزانا سودهاموى چ ئێمناهيێ د وه‌لاتێ به‌نگلادێشدا نا بينيت و هه‌روه‌سا هه‌مى به‌رژه‌وه‌ندێن وان يێن تايبه‌ت ژى د به‌نگلادێشدا نه‌مان. وه‌ك كاردانه‌وه‌كا سرۆشتى بو مانێ هه‌ر ئێك ژلايێ خۆڤه‌ ل جهه‌كێ ئێمناهيێ دگه‌ريێت؛ مايا دچيته‌ مالا كارولا موسلمان و ناڤه‌كێ موسلمانان ژى دادنيته‌ سه‌ر خوه‌, دا ژ مرنێ قورتال ببيت, بارفين ئه‌و كه‌چا هه‌تا سه‌ر هه‌ستى حه‌ز ژ سورنجانى دكر و نه‌ شيا بێى وى بژيت, شوى ب كاله‌پيره‌كێ موسلمان دكه‌ت داكو چ گه‌ف ل ئێمناهيا وێ نه‌ هێنه‌كرن, هه‌روه‌سا راتنا ئه‌و خه‌ونا ب تنێ ماى كو سورنجان پێ بژيت و بو بژيت و دگه‌لدا هه‌ست ب ئێمناهيێ بكه‌ت, ئه‌و ژى  ــ هه‌رچه‌نده‌ هندۆسى بوو ــ  شوى ب ئێكێ موسلمان دكه‌ت داكو ئێمن ببيت ژ گه‌فێن (اغتصاب)كرن و كوشتنێ. ئه‌ڤجا ب نه‌مانا ئێمناهيێ و هه‌لوه‌شيانا هه‌مى خه‌ونێن وى, وه‌لاتپاێزى و نه‌ته‌وه‌پارێزييا سورنجانى ژى دهه‌لوه‌شيێت و ئێدى هه‌ست ناكه‌ت كو چ ژێياتييه‌ك وى ب به‌نگلادێشڤه‌ گرێدده‌ت, هه‌رچه‌نده‌ سورنجانى به‌رى ڤێ كاره‌ساتێ دپارته‌كا راميارييا به‌نگلادێشيدا سه‌ركێشييا هه‌ڤالێن خوه‌ دكر. وه‌لاتپارێزيا وى وه‌كو كه‌ڤى يێن به‌فرێ حه‌ليا و كز بوو, هه‌تا گه‌هشتييه‌ وى رادده‌ى كو هيچ پێڤه‌گرێدانه‌ك وى ب به‌نگلادێشا خوشتڤيڤه‌ نه‌مينيت.

دپه‌ره‌گرافه‌كێدا (بولۆك)ى دبێژته‌ سورنجانى:"كۆما شيبه‌ر, ئالايێ نه‌ته‌وه‌ييێ وه‌لاتى ل بازارا كوكس سۆتن, يا سه‌ير بوو كو ڤێ پێزانينێ چ ئاكام نه‌كره‌ سه‌ر سورنجانى, يا فه‌ر بوو سورنجان تورِه‌ ببيت و ب بوغوميت, لێ ب  خه‌مسارى و پويته‌ پێ  نه‌كرنه‌كا سارڤه‌ گوهدارييا خه‌به‌رێ سۆتنا ئالايێ وه‌لاتى كر, هه‌روه‌كو نه‌ ئالايێ وه‌لاتێ وى, يا راست ژى نه‌ ئالايێ وييه‌, ما نه‌ وه‌يه‌؟...بپ 81".

ل دوماهييا ڤى بابه‌تى من دڤێت بده‌مه‌ خوياكرن كو پشتى ڤێ شوره‌شا پێزانين و راگه‌هاندنێ جيهان يا بچووك دبيت و عورف و عه‌ده‌ت و بهايێن جڤاكى ژى يێ وه‌كهه‌ڤ لێ دهێن, يان ژى يێ نێزيكى هه‌ڤ دبن. ئه‌ڤجا دێ وه‌لێ هێت, كيڤه‌ به‌خته‌وه‌رى و كارى و گرنگيێ دده‌نه‌ مرۆڤى ئه‌و جه ببيته‌ وه‌لاتێ مرۆڤى و ب هه‌مى شيانا دێ به‌ره‌ڤانيێ ژ وى جهى كه‌ت يێ به‌رژه‌وه‌ندێن مرۆڤى دپارێزيت و دئه‌نجامدا ئه‌و جه دێ بيته‌ وه‌لاتێ پيرۆزێ خه‌ونێن مرۆڤى.

 

كاردانه‌وه‌ يا پاشڤه‌زڤرينێ

پاشڤه‌زڤرين رێكه‌كا ده‌روونييه‌ د سيسته‌مێ ميكانيزما به‌ره‌ڤانيكرنا مه‌ژيدا, هه‌ر مرۆڤه‌ك دكاريت ڤى سيسته‌مى دقۆناغه‌كێ ژ قۆناغێن ژيانا خوه‌دا بكار بينيت ژبو خو قورتالكرنێ ژ بۆيه‌ره‌كێ هه‌يى يێ نه‌ سرۆشتى, كو ئه‌ڤ بۆيه‌ره‌ ئاكامێ دكه‌ته‌ سه‌ر بيروبوچوون و هه‌بوونا مرۆڤى يا هه‌يى د جڤاكيدا, ئه‌ڤجا ئه‌ڤ بۆيه‌ره‌ وه‌ ل مرۆڤى دكه‌ت كو مرۆڤ بزڤريته‌ڤه‌ خالا ده‌سپێكێ يان ژى جهێ تفتانا ئێكێ, ئانكو جه و ده‌مێ به‌رى ره‌وشا نهۆ يا نه‌ سرۆشتى, ب شێوه‌يه‌كێ دى زڤرينه‌ڤه‌يه‌ به‌ره‌ڤ كووراتييا ره‌هان, ره‌هێن تايبه‌ت ب مرۆڤيڤه‌. سه‌رده‌مێ ئێمن و ئارام.

خێزانا سوكومار دوتا (سودهاكۆى, سورنجان) شيان هه‌مى ره‌ه و بيروباوه‌رێن خوه‌ يێن ئايينى سه‌ركوتكه‌ن و دناڤ وه‌لاتينى و نه‌ته‌وايه‌تييا به‌نگلادێشدا بحه‌ليێن. ڤێ خێزانێ ژيانه‌كا خۆش ل وه‌لاتێ خوه‌, ئه‌و وه‌لاتێ ئه‌و ژ دل حه‌ز ژێ دكه‌ن, دبۆراند و هه‌ر ئێكێ ژلايێ خۆڤه‌ پشكداريه‌كا چالاك هه‌بوو دسياسه‌تا وه‌لاتيدا و جوداهييا ئايينى هيچ جاره‌كێ رێكا  وان نه‌دگرت و هه‌روه‌كو ئه‌و ژى پشكه‌ك ژ خه‌لكێ دى و چ جاران خو هزرا ئايينێ خوه‌ يێ جودا ژى نه‌دكرن.

لێ پشتى ئارێشه‌يا مزگه‌فتا باربرى و تێكچوونا په‌رگالێ ئێمناهييا به‌نگلادێش و پشتى وێرانكرنا مالا سودهامۆى و ره‌ڤاندنا كچا وى يا بيست و ئێك سالى. ئه‌ڤ خوينگه‌رمى و گه‌شبينى يا جاران ژى هاته‌ تێكدان. "كيرونمۆى روندكێن خوه‌ ڤه‌مالين, ب كوورى هێڤ دكره‌ ميناكێ رادها كرشنا ل كوژيێ ژوورێ, وه‌سا ديار بوو كو نڤێژ بو كرشنا خوداوه‌ند دكر, ژبو ژيانه‌كا ڤالا ژ خه‌ما و ئالۆزيێ و نه‌هێمنيێ و ئێشانێ و مرنێ....بپ205".

ئه‌ڤ ڤه‌گه‌را ژ نشكه‌كێڤه‌ به‌ره‌ڤ  ئايينێ باب و باپيران, كاردانه‌وه‌يه‌كا سرۆشتى يا ئايينێ به‌رانبه‌ره‌, ئه‌و ئايينێ چ هێز نه‌ماين, ژبلى پاراستنا ره‌ه و ريشالێن بيروباوه‌ران كو ئه‌ڤ پاراستنه‌ ژى دبيته‌ پشكه‌ك ژ پاراستنا نفشى و ره‌حه‌تيێ. هه‌ر ده‌مێ ئايينه‌ك يان هه‌ر هزره‌كا دى ل سه‌ر خه‌لكه‌كێ به‌رانبه‌ر بهێته‌ سه‌پاندن, ب شێوه‌يه‌كێ نه‌ راسته‌وخو هاندان و پالدانه‌كه‌ كو ئايين و هزرێن به‌رانبه‌ر ژى بو خوه‌ ل پێناسه‌كێ بگه‌ريێن و پتر خوه‌ ب ره‌هێن خوه‌ يێن هزريڤه‌ گرێده‌ن.

ئانكو ب شێوه‌يه‌كێ دى ئه‌م دكارين بێژين هه‌رده‌مێ ئايينه‌ك يان هزره‌كا ئيديولۆژى يان نه‌ته‌وه‌يى بهێته‌ سه‌ركوتكرن گرۆپێ سه‌ركوتكرى دێ به‌ره‌ڤانيێ ژخوه‌ كه‌ت و دێ هه‌ولده‌ت رێكخستنا رێزێن خوه‌ يێن ژێك به‌لاڤه‌ كه‌ت و ژلايێ ده‌روونى و دلينيێڤه‌ ژى دێ هه‌ڤگرن و هاريكارييا هه‌ڤكه‌ن, چونكو هه‌مى پێكڤه‌ دئێك كاره‌سات و ئارێشه‌دا دژين. ژبه‌ر هندێ بوو ده‌مێ دبوونه‌  شه‌ر و ئاژاوه‌ سورنجانى هه‌ست دكر كو يێ ژ خێزانا بولۆك و نيلايێ خه‌ريب بوى و سه‌را وان ددا.

لێ ل ده‌مێن ته‌ناهيێ چ جاران سورنجانى سه‌ره‌دانا وان نه‌دكر, به‌لكو دبه‌ر حه‌وشا وان را دچوو مالا هه‌ڤالێن خوه‌ و سلاڤ ژى نه‌دكره‌ بولۆكى. ئه‌ڤه‌ ژى وێ چه‌ندێ دگه‌هينيت كو ل ده‌مێ ئارێشێن ئايينى و مه‌سه‌بى ژيێاتييا سورنجانى يا هندۆسى ب هێزتر دكه‌فت و ئێمناهييا خوه‌ دناڤ هندۆسياندا دديت. سودهامۆى ب هه‌مى شيانێن خوه‌ هه‌ولددا كو ره‌هێن هندۆسياتيێ ژ مه‌ژيێ زارۆكێن خوه‌ ده‌ربێخيت و ل سه‌ر ژێياتييا مرۆڤايه‌تيێ په‌روه‌رده‌ كه‌ت. رۆژه‌كێ, ده‌مێ هێشتا مايا بچووك ژ خواندنگه‌هێ دزڤريت و دبێژته‌ برايێ خوه‌:

"ـــ دادو.. ما ئه‌ز هندۆسيمه‌؟

 ـــ به‌لێ

 ـــ من نه‌ڤێت ئه‌ز هندۆسى بم, خه‌لك ترانا ب من دكه‌ن. سودهامۆى,ئه‌ڤ سوحبه‌ته‌ بهيست و گۆته‌ كچا خوه‌: ما كێ گۆتييه‌ تو هندۆسى يى؟ تو مرۆڤى. چ تشت ژ مرۆڤى هێژاتر نينه‌.......بپ 126".

لێ د سه‌ر ڤێ هه‌ميێ را سودهامۆى نه‌شيا ره‌هێن هندۆساتيێ ژ مه‌ژيێ زارۆكێن خوه‌ ده‌ربێخيت, ئه‌رێ بوچى نه‌ شيا؟ د په‌ره‌گرافه‌كا رۆمانێدا سورنجان به‌رسڤا ڤێ پرسارێ دده‌ت و دبێژيت:"ده‌مێ تو ببينى كو  كۆمه‌كا مرۆڤان ئايينێ وان, ئايينێ دووێ يان يێ سيێ بيت ب نسبه‌ت ئايينێ نه‌ته‌وه‌ييێ وه‌لاتى, چونكو ئايينه‌كێ جودايه‌, هينگى پله‌يا وان يا هه‌ڤوه‌لاتينيێ ژى دبيته‌ پله‌يا دووێ يان يا سيێ و هه‌ستێ وان ب دژوارى دهێته‌ برينداكرن, ئه‌ڤجا دێ چ گازنده‌ ژێ هێته‌كرن, ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وايه‌تييا خوه‌ بكه‌نه‌ ئولدارى و مه‌سه‌بپارێزى....بپ 132".

گه‌له‌ك جاران ره‌فتارا هه‌ڤالان دگه‌ل وى كاردانه‌وه‌ يا پاشڤه‌زڤرينێ دناخێ ويدا ئاراندييه‌, هه‌مى خه‌لك ل به‌نگلادێش شه‌هنازيێ ب ئايين و باوه‌رى يێن خوه‌ دكه‌ن, پا بوچى ئه‌و شه‌هنازيێ ب هندۆساتييا خوه‌ ناكه‌ت. دپه‌ره‌گرافه‌كێدا ده‌مێ خويشكا سورنجانى ژلايێ هنده‌ك گه‌نجێن موسلمانڤه‌ دهێته‌ ره‌ڤاندن, په‌نا دبه‌ته‌ به‌ر هه‌ڤالێ خوه‌ يێ موسلمان (حيدر)ى كو ب هه‌ڤرا لێ بگه‌ريێن, چونكو هه‌ردوو دهه‌مان پارتا سياسى دا بوون, هه‌ڤالێ وى دبێژتێ:

"ــ ئه‌ز دبينم نه‌ يا دروسته‌ نهۆ تو دگه‌ل مندا بى.

ــ بوچى؟

ـــ ئه‌رێ تو بوچى ؟

هه‌لبه‌ت, سورنجان تێ دگه‌هشت كو نه‌ يا دروسته‌ هندۆسييه‌ك ب دويف هنده‌ك موسلمانان بكه‌ڤيت و بگريت يان ده‌سته‌ سه‌ركه‌ت, خو ئه‌گه‌ر ئه‌و موسلمانه‌ دز و جه‌رده‌ و بكوژ بن ژى. ده‌مێ داخوازا به‌ردانا كچكه‌كا كچينا هندۆسى دكه‌ت ژ ده‌ستێن هنده‌ك موسلمانان, نه‌دووره‌ خرابتر ب سه‌رێ وى بهێت....بپ148".

ئه‌ڤ هه‌ستا بێزاريێ ل نك په‌هله‌وانێ چيروكێ په‌يدا بوويى پێنگاڤه‌كا دييه‌ به‌ره‌ڤ تاگيرييا ئايينێ خوه‌ يێ دنه‌هشيێدا ڤه‌شارتى. پشتى ئه‌ڤ ئايينێ هه‌لگرتى د هشيارييا ويدا جێگير دبيت, په‌هله‌وان دچيته‌ د قۆناغه‌كا ديدا, ئه‌و ژى خو نه‌رازيكرنا نێگه‌تيڤ و گازنده‌كرنه‌. ل ڤێره‌ په‌هله‌وان ئێكلا دبيت و هه‌ولدده‌ت كو چاره‌يه‌كێ ببينيت, لێ چونكو چ گوهێن گوهدار نينن و چاره‌ ناهێته‌ ديتن, له‌وا هه‌ستا خوه‌ كێمديتن و سته‌ملێكرنێ ل نك په‌يدا دبيت و به‌ره‌ڤ هه‌لوشيانه‌كا نه‌ ديار و هێدى هێدى دچيت. هێڤكه‌ ڤێ دانوستاندنێ:

"دژوورا ديڤه‌ ده‌نگێ گريا كيرونمۆى دهات.

بيروباكشاى پرسيار كر: ئه‌و كييه‌ دكه‌ته‌ گرى؟

سورنجانى لێ ڤه‌گه‌راند: ده‌مێ تو هندۆسى بى, ته‌ چ رێك نينن, كو روندكا نه‌ بارينى....بپ153".

ئه‌ڤ هه‌ستا ب سته‌ملێكرنێ به‌ربه‌ره‌ مه‌زن دبيت و دپه‌نگيێت و دژوار دبيت, هه‌تاكو رۆژه‌كێ ب ئاوايه‌كى دژ دپه‌قيت و ئه‌ڤ په‌قينه‌ دگه‌ل وه‌ختى شێوازه‌كێ رێكخستى وه‌ردگريت و هزرا تۆلڤه‌كرنێ و هێرشا دژ دهێته‌كرن, رۆژه‌كێ سورنجان دبێژته‌ هه‌ڤاله‌كێ خوه‌: "ديباترا, ما ئه‌م نه‌شێن مزگه‌فته‌كێ بسوژين ...بپ153". هه‌بوونا ڤێ هزرێ ئانكو ڤه‌گه‌ريانه‌كا ته‌ڤاڤه‌ به‌ره‌ڤ ره‌هێن ئايينى بێى كو هيچ بياڤه‌كێ لێڤه‌بوونێ يان دوودليێ بمينيت. ئه‌ڤجا پشتى په‌هله‌وان دگه‌هته‌ ڤێ قۆناغا ڤه‌گه‌ريانێ هه‌مى شيانێن خوه‌ دێ ئێخته‌ د خزمه‌تا ته‌بريركرنێدا. به‌ره‌به‌ره‌ ئه‌ڤ ره‌فتارا نوى دێ وه‌كو راستييه‌كا ره‌وا لێ هێت و ئێدى ژێكڤه‌قه‌تيان دێ ل شوينا پێكڤه‌ ژيانێ ڤه‌ژيت و ئه‌ڤ كه‌سايه‌تيا نوو په‌يدابوويى دێ هه‌ولده‌ت كو بو خوه‌ جهه‌كێ دجڤاكيدا چێكه‌ت و خوه‌ به‌رچاڤ كه‌ت, خو ئه‌گه‌ر ب كارێن چه‌وت ژى بيت. چونكو ژبو هندێ كو ئه‌ڤ  كه‌سايه‌تيه‌ د جڤاكيدا به‌رچاڤ ببيت, فه‌ره‌ دچاڤێن خه‌لكيدا بهێته‌ ئاڤاكرن و خه‌لك هه‌ست پێ بكه‌ت كو يا د جڤاكيدا په‌يدابوويى و كاريگه‌ره‌,هێڤكه‌ ڤێ دانوستاندنێ:

"ــ ته‌چ جاران خوه‌ ب هندۆسى نه‌ زانييه‌, بوچى نهۆ تو  وه‌ دكه‌ى؟

ـــ به‌لێ, من دگۆت ئه‌ز مرۆڤم و من باوه‌رى ب مرۆڤايه‌تيێ هه‌بوو, لێ ڤان موسلمانان نه‌ هێلا ئه‌ز بمينم مرۆڤ, ئه‌ز كرمه‌ هندۆسى!!.

ــ تو گه‌له‌ك يێ هاتييه‌ گوهارتن, سورنجان.

ــ نه‌ گۆنه‌ها منه‌.

ـــ مادێ چ گه‌هته‌ مه‌ ب سوتاندنا مزگه‌فته‌كێ, دێ په‌رستگه‌هێن مه‌ يێن وێرانكرى زڤرنه‌ڤه‌؟

ـــ خو ئه‌گه‌ر چ نه‌گه‌هته‌ مه‌ ژى, ب كێمى ئه‌م دێ خويا كه‌ين كو مه‌ ژى شيانێن وێرانكرنێ هه‌نه‌, ما نابيت مه‌ ژى شيانێن تورِه‌بوونێ هه‌بن....بپ154".

پشتى ڤێ ژێكڤه‌ قه‌تيانێ هيچ سيما وهزرێن نه‌ته‌وه‌يى ل نك ئايينێن هه‌ڤرِكدا نامينن و هه‌ر ئێك ژ لايێ خۆڤه‌ دێ هه‌ولده‌ت كو مرۆڤايه‌تيا ئايينێ خوه‌ به‌رچاڤكه‌ت. دئه‌نجامدا هه‌ردوو لايێن هه‌ڤرِك هزرا نه‌ته‌وايه‌تيێ ژ ده‌ست دده‌ن, هه‌ر وه‌ك مه‌ دده‌سپێكا گۆتارێدا گۆتى؛ ده‌مێ مرۆڤ هه‌ستا خوه‌ يا نه‌ته‌وه‌يى ژ ده‌ست دده‌ت, ب شێوه‌يه‌كێ ئوتوماتيكى مرۆڤايه‌تى يا خوه‌ ژى ژ ده‌ست دده‌ت و لايه‌نگرێن هه‌ردوو لايه‌نان دێ زڤرنه‌ڤه‌ سه‌ر غه‌ريزێن خوه‌ يێن ئاژه‌لى و حه‌زا وێرانكرنێ. ئانكو ب هزرا مه‌ نه‌مانا هه‌ستا نه‌ته‌وه‌يى ل نك كه‌سێن ئولدار, بنه‌مايێن سه‌ره‌كى يێن ئولداريێ (ئايينى) ژى ل نك نامينن. ئه‌گه‌ر نه‌, چ به‌لگه‌يێن نڤيسى نينن كو ئايينێ ده‌سته‌لاتدار مافى بده‌ته‌ خوه‌ ژنكێن ئايينێ به‌رانبه‌ر (اغتصاب) بكه‌ن و بكوژن, لێ ئه‌ڤ كريارێن دژى ئايينى(هه‌مى ئايينان) هه‌ر ب ناڤێ ئايينى دهێنه‌ كرن. ئايين ب خوه‌ ژى دناڤ كاكلك و نه‌هشيا خه‌لكێ هه‌ژاردا ب توندى هاتييه‌ چاندن و ئه‌ڤ خه‌لكه‌ دگه‌ل ئايينى يێ بووى و دگه‌لدا يێ مه‌زن بووى و ل سه‌ر ئايينى و سه‌را ئايينى دمرن ژى. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ ژى ژبه‌ر هندێيه‌ چونكو ئايين ره‌حه‌تيه‌كێ دده‌ته‌ كه‌سانێن بێهێز و هه‌ژار, كارل ماركس دبێژيت: "ئايين ئاخينكا كه‌سێن زامدار و سته‌ملێكريه‌,دلێ ڤێ جيهانا بێ دله‌,گيانێ وان جڤاكێن بێ گيانه‌...."ئه‌ڤجا د جڤاكێن هه‌ژارێن وه‌ك جڤاكێن جيهانا سيێدا چه‌ندى خه‌لك هه‌ولده‌ن خوه‌ ژ ئايينى دووركه‌ن, چ ب ناڤێ مرۆڤايه‌تيێ بيت يان ژى ب ناڤێ بێ دينيێ بيت, نه‌كارن خوه‌ ژ ره‌ه و ريشالێن كوورێن ئايينى د نه‌هشيێدا رزگار بكه‌ن. ئوو هه‌رده‌مێ بێهێزيه‌ك كه‌فته‌ دره‌وشا مرۆڤيدا ئێكسه‌ر دێ خوه‌ ب ده‌همه‌نا ئايينيڤه‌ گرێده‌ت و خوه‌ پێ گه‌رمكه‌ت".

ته‌سليمه‌ نه‌سرين ل جهه‌كى به‌حسى سودهامۆى دكه‌ت و دبێژيت: "ل وى ده‌مێ هه‌ڤالێن وى يێن چه‌پرِه‌و پير دبوون, ڤه‌گه‌ريانا وان به‌ره‌ڤ ئولداريێ زێده‌تر لێ دهات...بپ29". ئه‌ڤه‌ ژى وێ چه‌ندێ دگه‌هينيت, كو نڤيسه‌رێ دڤێت بێژته‌ مه‌؛ ئايين چه‌كێ مرۆڤێن بێهێزه‌ يان ژى پێرينه‌يه‌كه‌ ژبو درێژكرنا ژيێ ره‌ونه‌قداريێ, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ڤ هه‌ڤۆكه‌ گشتييه‌ و به‌حسێ چ ئايينێن دياركرى ناكه‌ت, لێ مه‌ره‌ما وێ پێ ئه‌وه‌ كو هشكباوه‌رى دهه‌ر ئايينه‌كيدا هه‌مان مه‌ره‌م و رێك و ئه‌نجامان دگه‌هينيت.

مه‌ ديت كا چه‌وا پاشڤه‌ زڤرين ب هنده‌ك بۆيه‌رێن سه‌رپێيى و سڤك ده‌ست پێ دكه‌ت و ب رێكا لێگه‌ريان و ل دويڤچونا ره‌ه و ريشالان, به‌ره‌به‌ره‌ مه‌زن دبيت هه‌تاكو مرۆڤ ب ته‌ڤاڤى ڤه‌دگه‌ريته‌ڤه‌ دارده‌ستێ ره‌ه و ريشالان و دبياڤه‌كێ ئێمناهيا ده‌روونيدا دژيتن. پاشى وه‌ك كاردانه‌وه‌يه‌كا سرۆشتى  رێزێن خوه‌ يێن كه‌ڤن رێك دئێخيت و بزاڤێ دكه‌ت كو خوه‌ ب خه‌لكێ به‌رانبه‌ر بده‌ته‌ نياسين. لێ هه‌روه‌كو مه‌ ديتى كو ڤێ رێكخستنێ ژى نه‌شيا هێزه‌كا هه‌ڤسه‌نگيا به‌رانبه‌ر پێك بينيت, له‌وا په‌نا به‌ره‌ڤ تۆلڤه‌كرنا نێگه‌تيڤ دهێته‌ برن. تۆلڤه‌كرنا نێگه‌تيڤ ژى, ب هزرا من,هه‌ر ده‌مێ مرۆڤ تشته‌كى دكه‌ت و باوه‌رى پێ نه‌بيت يان ژى بزانيت كو ئه‌ڤ كرياره‌ دژى بوچوونێن وييه‌ يان ژى ده‌مێ نه‌شێت ب كريار ئه‌نجامده‌ت, دێ ب ده‌ڤى بێژيت. ڤێ چه‌ندێ ژى هه‌مان كاريگه‌ريا خوه‌ يا كريارێ نينه‌. لێ دلده‌رێژكرنه‌كا ده‌روونييه‌ و مرۆڤ تا رادده‌يه‌كى پێ ئارام دبيت. دكلتۆرێن رۆژهه‌لاتيدا ئيغتصابكرن و كريارێن سێكسى جۆره‌كێ هۆڤانه‌يێ تۆلڤه‌كرن و دلده‌رێژكرنه‌كا نێگه‌تيڤه‌. بو نموونه‌؛ دئاهه‌نگێن رۆژا سه‌ركه‌فتنا به‌نگلادێشدا (بيجويا ديباس), سورنجان د ده‌همه‌ن پيسه‌كا موسلمان د ته‌شقليت و دگه‌ل خوه‌ دئينته‌ مال و هه‌مى كه‌ربا خوه‌ يا په‌نگيايى لێ خه‌رج دكه‌تن: "ده‌مێ وى نينۆكێن خوه‌ د له‌شێ ژنكێ را دكرن, بێهن كورتكه‌كا كوور و بله‌ز گرت بوو, له‌ق ل سينگێ وێ ددان, د كووراتيا خوه‌دا د زانى كو ئه‌ڤه‌ نه‌ ئه‌ڤينييه‌, ب هۆڤاتى پرچا وێ دكێشا و روى و حه‌فك و مه‌مكێن وێ ب له‌قا برينداركرن, زك و ره‌هن و له‌شێ وێ هه‌مى ب نينۆكێن خوه‌ يێن تيژ خوينه‌لۆكرن, ده‌مێ هێرش دكره‌ له‌شێ وێ يێ رويس,دنالى و هه‌وار دكر:

ــ ئاخ.. ته‌ ئه‌ز كوشتم.. تو من دئێشينى ..

سورنجان ب هۆڤاتى دكه‌نى و ل سه‌ر ئێشاندنا وێ يێ به‌رده‌وام بوو,هه‌تا وه‌ستياى, پاشى (اغتصاب) كر... هه‌روه‌كو خه‌زاله‌كا ژبه‌ر په‌نج و كێلبێن پلنگه‌كى ڤه‌رستى, بله‌ز كراسێ خوه‌ هه‌لگرت و قه‌ستا ده‌رگه‌هى كر.

سورنجان يێ مت بوو, باره‌كێ گران ژ سه‌ر ملى رابوو, ئه‌و حه‌زا ڤێ رۆژێ هه‌ميێ دلێ وى دسۆت, ب جه ئينا, هه‌مى پێدڤيا وى يا نهۆ كو ب دروستى دلخۆش ببيت, ل داويێ ژى حه‌زا وى يا تۆلڤه‌كرنێ ئه‌و بوو كو ب پێنا ژ مال ده‌ربێخيت...بپ186".

ل ڤى ده‌مێ ئه‌و ب كريارا خوه‌ يا سێكسيڤه‌ مژوول و دلێ خوه‌ ب ڤێ رێكا هۆڤانه‌ هوين دكر, مايا يا خويشكا وى هه‌مى هزرا وى داگير كر بوو. نهۆ ل كيڤه‌يه‌؟ به‌رى ئيغتصابكرنێ ده‌ست و پێن وێ گرێدا بوون يان نه‌ء؟ چه‌ند مرۆڤان (اغتصاب) كرييه‌؟!... هه‌مى بيرهاتنێن وى و خويشكا وى دبوونه‌ فيلم و ل پێش چاڤان دبۆرى, لێ ئه‌و ژنكا ترسيايى ژ ره‌فتارا سورنجانى بله‌ز جلكێن خوه‌ كرنه‌ به‌ر خوه‌ و گۆتێ:                                  

 "- كا پارێ من بده‌ڤه‌

 - هش به‌, ژ ڤێره‌ ده‌ركه‌ڤه‌, دێ بله‌ز ده‌ركه‌ڤه‌ ....بپ187".

لێ ده‌مێ ژنك وه‌كو په‌يكه‌ران ل به‌ر ده‌رگه‌هى دراوه‌ستيت و دمينته‌ ل هيڤيا دلۆڤانيا ژ دلێ سورنجانى ره‌ڤى, سورنجان هه‌ست ب خه‌له‌تيا خوه‌ دكه‌ت و پاره‌كێ كێم دده‌تێ ژبو وان ده‌ڤێن ب ڤان پارا پر دبن. هه‌رچه‌نده‌ سورنجانى تۆلا خويشكا خوه‌ ژ موسلمانان ڤه‌ كر. لێ ئه‌ڤ ره‌به‌نا خودێ نه‌ ئه‌وه‌ يا تۆلا وى ل نك, ئانكو نڤيسه‌رێ ل ڤێره‌ دڤێت بێژته‌ مه‌ كو هه‌مى بۆيه‌ر و تشت د رێژه‌يينه‌, نه‌ هه‌مى هێزێن خرابكاريێ د خرابن و نه‌ هه‌مى هێزێن باشيێ ژى دباشن. ئه‌ڤه‌ ژى قوربانه‌كا ده‌سته‌لاتێيه‌ وه‌كو وى و خويشكا وى و هه‌مى هندۆسييا. هه‌رچه‌نده‌ موسلمانه‌, لێ ته‌عاتوفه‌ك دگه‌ل په‌يدا بوو, چونكو هه‌ردووك قورربانى يێن ده‌سته‌لاته‌كا هشكباوه‌رن. ديسا دوور ژ ئايينى و تۆلێ و هه‌ر تشته‌كێ دى, دلێ وى پێڤه‌ دمينيت, ئانكو به‌رژه‌وه‌ندێن هه‌ردووان دگه‌ل هه‌ڤن و دڤێت هه‌ردووك ب هه‌ڤرا كار بكه‌ن ژبو خوه‌ رزگاركرنێ.

پارا دده‌تێ و دكه‌فته‌ دناڤ  په‌نجێن ئالۆزيه‌كا ده‌روونى يا دژواردا, هه‌مى باوه‌ريا وى ب مرۆڤايه‌تيێ و وه‌لاتى و نه‌ته‌وه‌ى د هه‌لوشيێت. وه‌ك تۆلڤه‌كرنا نێگه‌تيڤ, سورنجان ل جهه‌كێ دى ژ رۆمانێ دبێژيت: "هۆڤن.. له‌عنه‌تينه‌, به‌رازێن له‌عنه‌تينه‌, ب نسبه‌ت من ئه‌ڤه‌يه‌ پێناسا به‌نگلادێش.. ئه‌ڤ هه‌ڤۆكه‌ دووباره‌ و سێ باره‌ دكر و ب گۆتنا ڤێ هه‌ڤۆكێ كه‌يفخۆش دبوو... بپ169".

ئه‌و وه‌لات و ئه‌و وه‌لاتى يێن وى هه‌رده‌م بو خه‌بات دكر, نهۆ پشتى نه‌مانا به‌رژه‌وه‌وه‌ندى و ئێمناهيا وى دگه‌لدا, بوونه‌ به‌رازێن له‌عنه‌تى و هۆڤ .. هندى وه‌لاتپارێزيا مرۆڤى يا بلند بيت, ده‌مێ ئاكامێ دكه‌ته‌ سه‌ر به‌رژه‌وه‌وندى و ئێمناهى و كه‌سايه‌تى و هه‌بوونا مروڤى, وه‌ك كاردانه‌وه‌يه‌كا سرۆشتى دێ هه‌ميێ ل روويێ ديوارى ده‌ت و دێ ل پاناڤه‌كێ ئێمناهيێ گه‌ريێت كو تێدا هه‌ست ب هه‌بوون و كه‌سايه‌تييا خوه‌ بكه‌ت.

ڤى تۆلڤه‌كرنا نێگه‌تيڤ چ كارتێكرنا خوه‌ ل سه‌ر هێزا ده‌سته‌لاتێ نينه‌ و ده‌سته‌لات ب ڤێ چه‌ندێ دژوارتر و توندتر لێ دهێت. دهه‌مان ده‌مدا چه‌ند ده‌سته‌لات توندتر و دژوارتر بيت دێ كاردانه‌وه‌ و ڤه‌قه‌تيانا مرۆڤى ژى توندتر بيت و د ڤێ ڤه‌قه‌تيان و دووركه‌فتنا دوولايه‌ندا, وه‌لات هه‌رده‌م دێ د ترس و له‌رزه‌كا به‌رده‌وامدا ژيت و ياسايێ چ بهايێ خوه‌ نا مينيت. ئوو پاشه‌روژ دێ يا ڤه‌شارتى بيت و جۆبارێن خوينێ و هه‌والێن كوشتنێ و گوره‌پانێن سێداره‌دانێ دێ بيته‌ قاونا سرۆشتى يا هه‌ر رۆژ د جڤاكيدا.

 

هه‌لپه‌رست هه‌رده‌م د سه‌ركه‌فتينه‌

د ئه‌ده‌بياتێن گه‌له‌ك ملله‌تاندا هاتييه‌ خوياكرن كو ده‌مێ شوره‌ش ب سه‌ر دكه‌ڤن زه‌لامێن خوه‌ دخۆن. مشه‌ جاران ژى مه‌ يا خواندى كو ب تنێ هه‌لپه‌رست مفاى ژ ده‌سكه‌فتێن شوره‌شێ دبينن, ئانكو هه‌ڤۆكا "كێ كر و كێ خوار" يا كو هه‌رده‌م مه‌ گوه لێ دبيت, دياره‌ كو ديارۆكه‌كا جيهانى يا به‌ربه‌لاڤه‌. چ شوره‌شێن سه‌ركه‌فتى ژ ڤێ دياردێ بێ به‌هر نه‌بووينه‌.

ب هزرا من, شرۆڤه‌كرنا ڤێ دياردێ ژى ئه‌وه‌ كو شۆره‌ش و شۆره‌شڤان دده‌مێ بزاڤا رزگاريخوازيێدا دكه‌ڤنه‌ دناڤ نه‌ هشيارييه‌كا ب كۆمه‌لدا (اللاشعور الجمعى) و ئارمانجێن هه‌ميا دبيته‌ ئێك ئارمانج, ئه‌و ژى رزگاربونه‌, يان ژى هه‌ر ئامانجه‌كا دى ل گوره‌ى جه و ده‌م و قۆناغا شوره‌شێ. ئه‌ڤجا دڤێ نه‌هشياريا ب كۆمه‌لدا هه‌مى به‌رژه‌وه‌ندى يێن كه‌سۆكى دناڤ به‌رژه‌وه‌ندا گشتيدا دحه‌ليێن و كه‌سه‌ك هزرا تاك و به‌رژه‌وه‌ندى يا تايبه‌ت نا كه‌ت. هه‌مى كريار و هزركرن و چالاكى يێن هه‌مه‌جۆر ب ناڤێ كۆمێ و به‌رژه‌وه‌ندا گشتى يا كۆمه‌لێ دهێنه‌ ئاراسته‌كرن. خوه‌ دده‌مێ ئاخفتنێدا ژى ل شوينا په‌يڤا (من, ئه‌ز), په‌يڤێن (مه‌, ئه‌م) دهێته‌ بكارهێنان. ئه‌ڤ كۆمه‌لكرنه‌ ژى د جه و ده‌مێ خوه‌دا خۆشى و ره‌حه‌تييه‌كێ دده‌ته‌ كه‌سى كو پالده‌ره‌كێ گرنگ  و كاريگه‌ره‌ ژبو به‌رده‌واميكرنێ. لێ پشتى شۆره‌ش سه‌ر دكه‌ڤيت و دكه‌ڤته‌ دقۆناغه‌كا دى يا ئيداره‌كرنێدا, دێ هنده‌ك ئارمانجێن دى بو په‌يدا بن و ئه‌ڤ ئارمانجه‌ ژى دێ پێدڤى هنده‌ك كه‌سان بيت كو دوير نينه‌ دوژمنێن دوهى بن و ئه‌ڤرۆ ببنه‌ لڤينه‌رێن رێبازا شۆره‌شێ و ئاڤاكه‌رێن وه‌لاتێ كو وان ب ده‌ستێن خوه‌ پشكدارى يا وێرانكرنا ويدا كرى!! ئه‌ڤه‌ ژى بارا پتر د وان شۆره‌شاندا په‌يدا دبيت, ئه‌وێن ژ نشكه‌كێڤه‌ ژ  قۆناغا رزگاركرنێ دچنه‌ د دناڤ قۆناغا ئاڤاكرنێدا.

ئه‌و شۆره‌شڤانێن دڤێ قوناغێدا ده‌سكه‌فته‌ك ب ده‌ست دكه‌ڤيت يان ژى به‌رژه‌وه‌ندا وان يا كه‌سۆكى يا پاراستى بيت, دێ پالپشتيا ڤێ پێنگاڤێ كه‌ن و ب ناڤێ ديموكراسى و دادوه‌ريا جڤاكى و گيانێ لێبۆرينێ و مه‌ده‌نيه‌تێ و ره‌وشه‌نبيريێ و...هتد, دێ ڤێ كريارا ناله‌بار و دلئێشا شۆره‌شێ به‌هانه‌كه‌ن. لێ ئه‌وێن دكه‌ڤن و به‌رژه‌وه‌نديا وان يا كه‌سۆكى تێك دچيت و هه‌رده‌م خه‌ونا ب ده‌مێن خه‌باتێڤه‌ دبينن و د رابردوويدا دژين. ئه‌گه‌ر بڤێن بهێنه‌ دناڤ ژيانا دورهێليدا, دوور نينه‌ بهێنه‌ پاشڤه‌برن و وه‌كو دژێن شوره‌شێ بهێنه‌ ل  قه‌له‌مدان (هه‌لبه‌ت مه‌خسه‌دا مه‌ پێ شوره‌شا نوويه‌). ئه‌ڤجا ب ناڤێ پاشڤه‌روويى و نه‌ زانين و گوندياتى و مه‌ژى يێن دائێخستى, دێ دژاتييا وان هێته‌كرن. ئانكو سه‌ره‌ده‌رى ل گوره‌ى لۆژيكا ئه‌رستوتاليسى (پێشه‌كيا مه‌زن, پێشه‌كيا بچويك, ئه‌نجام) دگه‌لدا دهێته‌كرن. بو نموونه‌:

ــ پێدڤيه‌ ئه‌وێن خائين بهێنه‌ سه‌ركوتكرن.

ــ ئه‌وێن نه‌ دگه‌ل ڤى كه‌توارى خائينن .

ـــ ئه‌وێن نه‌دگه‌ل ڤى كه‌توارى پێدڤيه‌ بهێنه‌ سه‌ركوتكرن.

ل گوره‌ى ڤێ لۆژيكێ (د. على الوردى) دبێژيت: ده‌سته‌لات دكاريت هه‌مى تشتان و بۆيه‌ران پێ به‌هانه‌ كه‌ت, دكاريت په‌هله‌وانێن دوهى بكه‌ته‌ خائين و خائينێن دوهى بكه‌ته‌ په‌هله‌وانێن ئه‌ڤرۆ. ئه‌و كه‌سێن ب شێوه‌يه‌كێ سه‌ره‌كى ڤى رۆلى دگێرن ده‌وله‌مه‌ند و هه‌لپه‌رست و ده‌سته‌لاتدارێن جڤاكينه‌. ئانكو ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌ڤ جۆرێ مرۆڤان هه‌رده‌م دێ د سه‌ركه‌فتى و ل پێش بن. ب راستى ژى ئه‌ڤ گوهورينا ژ نشكاڤه‌ تا رادده‌كى يا سرۆشتييه‌. لێ فه‌ره‌ ل سه‌ر شوره‌شێ كو يا هشيار بيت و نه‌كه‌ڤته‌ دناڤ داڤێن ته‌ڤنپيركى يێن ڤان جۆره‌ هێزاندا. ئه‌گه‌ر نه‌, رێبازا شۆره‌شێ هه‌ر ب ده‌ستێن شۆره‌شڤانان و ب پالدانا پشت په‌رده‌يى يا هه‌لپه‌رستان دێ هێته‌ گوهورين و دێ به‌ره‌ف ئاسۆيه‌كێ دى چيت, كو دبيت دده‌مێ خوه‌دا شۆره‌ش ب خوه‌ دژى وێ چه‌ندێ بوو بيت. ئه‌ڤجا هه‌ڤرِكى يا دناڤبه‌را كه‌ڤن و نوودا, هه‌لپه‌رست و شۆره‌شڤاناندا, دێ بيته‌ ئارێشا سه‌ره‌كى يا وه‌لاتى و به‌ره‌به‌ره‌ دێ هه‌ستا نه‌ته‌وه‌يى كێم بيت و د ئه‌نجامدا دێ مرۆڤايه‌تى يا شۆره‌شێ ژى ژ ده‌ست چيت و سيسته‌م دێ به‌ره‌ڤ دكتاتورى و سه‌ركوتكرنێ و پاراستنا مانێ و به‌رژه‌وه‌ندانڤه‌ چيت.

ته‌سليمه‌ نه‌سرين ل سه‌ر زارێ سودهامۆى دبێژيت: "تشتێ سه‌ير و هه‌ژى پێكه‌نينێ ئه‌وه‌ كو ئه‌و كه‌سێن هه‌ڤگرتين و شه‌ركرين ژبو  سه‌رخوه‌بوونێ, هه‌ر ئه‌ون ئه‌ڤرۆكه‌ دهێلن ئاژاوه‌يى يا مه‌سه‌بپارێزى و ئايينيێ دۆم بكه‌ت ....بپ62".

ئانكو دڤان ره‌وشاندا مرۆڤ ژ نه‌هشييا ب كۆمه‌ل ده‌ردكه‌ڤێت و دبيته‌ كه‌سه‌كێ ئازاد د جڤاكيدا و هه‌ولدده‌ت كو هه‌رسێ غه‌ريزێن خوه‌ يێن سه‌ره‌كى تێركه‌ت؛ (غه‌ريزا ژينێ و يا پله‌داريێ و يا گوهنێليێ). ژبو ڤێ چه‌ندێ ژى نه‌چار دبيت كو ل شوينا به‌رژه‌وه‌ندێن گشتى, به‌رژه‌وه‌ندا خوه‌ يا كه‌سۆكى بپارێزيت, چونكو سه‌ره‌ده‌ريا وى دگه‌ل نموونێ جڤاكه‌كێ نوويه‌, ژبلى به‌رژه‌وه‌ندى يێن تايبه‌ت چ پيروزى يێن دى نينن.

ئه‌ڤجا ژبو به‌رده‌وامييا ڤان جۆره‌ كه‌سێن (دوژمن و هه‌ڤال) د هه‌مان ده‌مدا, فه‌ره‌ هه‌رده‌م ملله‌ت يێ پاشكه‌فتى و بێ ياسا بيت. داكو هه‌رده‌م ب هنده‌ك ئارێشێن لاوه‌كيڤه‌ يێ مژوول بيت و كه‌سه‌ك هزرێ د قازانج و كه‌يسا وان ل سه‌ر ملله‌تێ هه‌ژاردا نه‌كه‌ت. ژبو ڤێ چه‌ندێ ژى دێ هه‌مى شيانان مه‌زێخن كو ب شێوه‌يه‌كێ ياسايى ڤان كاران ئه‌نجامده‌ن, چ ب ناڤێ خودێ و ياسايێ يان ب ناڤێ سنجى و يان ژى ب ناڤێ پاراستنا تيتال و عورف و عه‌ده‌تێن جڤاكى. سودهامۆى دبێژيت: "ل ده‌مێ شۆره‌شێ هه‌مى هه‌ستێن ئايينى و يێن ژێياتى يێن لابه‌لا دناڤ ژێياتى يا وه‌لاتى و نه‌ته‌وه‌يدا حه‌ليا بوون, لێ پشتى سه‌رخوه‌بوونێ, ئه‌و شوپپارێزێن دژى سه‌ر خوه‌بوونێ كه‌فتنه‌ دناڤ ده‌سته‌لاتێدا و ده‌ستوور گوهارت و ئه‌و مه‌سه‌بپارێزى و شوپپارێزيا خراب و ل ده‌مێ شۆره‌شێ هاتييه‌ بنبر كرن, زڤرانده‌ڤه‌ و د مه‌ژيێ خه‌لكيدا چاند. ئايين وه‌كو چه‌كه‌كێ راميارى هاته‌ بكارئينان. بنه‌مايێن ئايينێ ئيسلامێ ل سه‌ر هژماره‌كا زۆر ژ خه‌لكى هاته‌ سه‌پاندن و ب ڤێ چه‌ندێ,ب شێوه‌يه‌كێ نه‌ دستوورى و نه‌ ياسايى و نه‌ ره‌وا, ئيسلامه‌تى بو ئايينێ نه‌ته‌وه‌ييێ به‌نگلادێش...بپ56".

ما هه‌ر نه‌ ئه‌ڤ خه‌لكه‌ بوون ب هه‌مى ئايين و مه‌سه‌بڤه‌ ل سالا 1952ێ خۆنيشاندانێن به‌رفره‌ه كرين كو ئه‌زمانێ بنگالى ل رۆژهه‌لاتا پاكستان ببيته‌ ئه‌زمانێ فه‌رميێ ده‌ڤه‌رێ؟! ما هه‌ر نه‌ هه‌ڤگرتنا ڤان ئايينان بوو سێ مليون شه‌هيد داين و خوينا شه‌هيدێن  هه‌مى ئايينان (موسلمانه‌تى, هندۆسى, مه‌سيحى و بۆدى) تێكهه‌لكرين و سه‌رخوه‌بوونا به‌نگلادێش راگه‌هاندى و سيسته‌مێ عيلمانيێ كريه‌ بنه‌مايه‌كێ گرنگ  ژ بنه‌مايێن ده‌وله‌تا نوو يا به‌نگلادێش؟! ما نه‌ ئه‌ڤ عيلمانييه‌ ژ لايێ موسلمانێن ئه‌ڤرۆ شه‌رێ براكوژيێ و شوپپارێزيێ دكه‌ن هاتبوو دانان؟! ئه‌ڤجا بوچى ئه‌ڤ پاشڤه‌ زڤرينا ژ نشكاڤه‌ و بوچى ئه‌ڤ هه‌مى وێرانكرن و كوشتن و خوين رێتنه‌؟

يا خويايه‌ كو به‌رسڤدانا ڤان پرسياران ب به‌رژه‌وندانڤه‌ هه‌ڤبه‌نده‌ و كه‌سێن هه‌لپه‌رستێن ژ نوو هه‌ڤسارێ ده‌سته‌لاتێ تا رادده‌كى كه‌فتييه‌ دده‌ستاندا, هه‌ولدده‌ن خه‌لكى ب ڤان ئارێشێن (دبنه‌ره‌تدا خه‌لك ژێ بۆرى و پشتگوه هاڤێتين) مژوول كه‌ت و ئه‌و ل دويڤ دلێ خوه‌ و به‌رژه‌وه‌ندێن خوه‌ يێن تايبه‌ت سياسه‌تا ده‌وله‌تێ ب رێڤه‌ ببه‌ن. چونكو (هه‌روه‌ك مه‌ گۆتى) په‌ياما هه‌مى ئايينان وه‌كهه‌ڤه‌ و په‌يامه‌كا خێرێيه‌ بو مرۆڤايه‌تيێ, له‌وا ئه‌م دكارين بێژين كو ڤان شه‌رێن مه‌سه‌بپارێزى و ئايينپارێزيێ دئێك وه‌لات و دئێك نه‌ته‌وه‌دا ئه‌گه‌ر چ مه‌ره‌مێن خراب پێ نه‌بن, چ يێن باشتر ژى پێ نينه‌.

 

گوهارتنا ناڤان وه‌ك شێوازه‌كێ سه‌ركوتكرنێ

هه‌ر مرۆڤه‌كى ناڤه‌كێ هه‌ى پێ دهێته‌ نياسين و ده‌سنيشانكرن, هه‌روه‌سا ناڤێن ده‌ڤه‌را ژى پشكه‌كا گرنگه‌ ژ پێكهاته‌يێ كه‌سايه‌تييا مرۆڤى, چونكو مرۆڤ  دده‌م و جهێن دياركريدا سه‌ره‌ده‌ريێ دگه‌ل ده‌ڤه‌ران ژى دكه‌ت (وه‌كو كرياره‌كا سرۆشتى يا سه‌ره‌ده‌ريكرنێ) هه‌روه‌كو سه‌ره‌ده‌ريا وى دگه‌ل مرۆڤێن دى و ئه‌ڤ ده‌ڤه‌ره‌ ب ناڤێن خوه‌ يێن (مرۆڤ دگه‌ل راهاتى) دبنه‌ پشكه‌ك ژ سه‌ربۆر و كلتۆرێ مرۆڤى.

ئه‌ڤجا ژبو سه‌ركوتكرنا ده‌روونى يا مرۆڤى, مشه‌ جاران ده‌سته‌لاتێن سته‌مكار هه‌ولدده‌ن كو ناڤێن كه‌سان و هه‌روه‌سا ناڤێن ده‌ڤه‌ران ژى بگوهورن, داكو ب ڤێ رێكێ هه‌ڤبه‌نديا مرۆڤى ب عه‌رديڤه‌ ببرِن و ل هه‌واى بهێلنه‌ هه‌لاويستى. ده‌مێ مرۆڤ ناڤ و ئه‌زمان و عه‌ردێ خوه‌ ژبير دكه‌ت, دێ ژ ديرۆكا خوه‌ ژى هێته‌ ڤه‌قه‌تاندن و د ئه‌نجامدا دێ دناڤ كلتۆرێ به‌رانبه‌ردا حه‌ليێت. ئه‌م هه‌مى دزانين كو رژێمێن ئێك ل دويڤ ئێكێن سته‌مكار ل هه‌رچوار پارچێن كوردستانێ ب توندى ئه‌ڤ شه‌رێ ده‌روونى دگه‌ل كوردان (وه‌ك نه‌ته‌وه‌) كرييه‌.

لێ گوهارتنا ناڤان د رۆمانا (فهێتى ـــ العار)دا ژبو مه‌ره‌مێن ڤه‌قه‌تاندنا خه‌لكه‌كێ دياركرى ژ ئايينێ وان. نڤيسه‌رێ ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ب گرنگى وه‌رگرتييه‌, له‌وا هه‌ر ژ ده‌سپێكا رۆمانێ د رۆژا ئێكێدا دده‌ته‌ خوياكرن: "سورنجانى دزانى كو مايا يێ دڤێت بو وان ل جهه‌كى بگه‌ريێت, كو خوه‌ تێدا ڤه‌شێرن, هه‌تا ئه‌ڤ مه‌ترسييه‌ ل سه‌ر دبۆريت. لێ گێولێ وى نه‌ يێ خۆش بوو. بوچى يا فه‌ره‌ ژ مالا خوه‌ ب ره‌ڤيت, چونكو ب تنێ ناڤێ وى سورنجان دوتايه‌؟ ما يا  پێدڤيه‌ كو خێزانا وى سودهامۆيێ بابێ وى و كيرونمۆيا دايكا وى و نيلانجانا خويشكا وى وه‌كو دز و جه‌ردا ژ مالا خوه‌ بره‌ڤن ژبه‌ر ناڤێن خوه‌؟ بوچى دڤێت ل نيهانييه‌كى بگه‌ريێن د مالا (كه‌مال, بيلال, حيدر), هه‌روه‌كو به‌رى دوو سالان كرين...بپ9".

ئانكو ژبلى ناڤى چ تشتێن دى ڤێ خێزانێ ژ خێزانه‌كا دى جودا ناكه‌ت. هه‌مى بنگالن و خودانێن ئێك كلتۆر و ئێك زمان و ئێك وارن, لێ ناڤێن هندۆسى وه‌كو درويشمه‌كينه‌ ب ئه‌نيا وانڤه‌ و پێ گونه‌هبار دبن. ئارێشا ناڤان ژى ژ كه‌ڤندا يا هه‌بووى و خالا ژ هه‌ڤجوداكرنا ئايينان بوويه‌. جاره‌كێ هێشتا ل بن ده‌سته‌لاتا پاكستانييان بوون سودهامۆى ژبه‌ر دۆزا گه‌لێ خوه‌ و هزرێن خوه‌ يێن نه‌ته‌وه‌يى دهێته‌ گرتن. "سودهامۆى زانى كو ناڤێ وى يێ هندۆسى دێ پێڤه‌ بيته‌ به‌لا و دێ زه‌رگه‌هان گه‌هينتێ, خوه‌ نه‌چاركر كو ناڤێ خوه‌ ژبير بكه‌ت و ناڤێ بابێ خوه‌ سوكومار و ناڤێ باپيرێ خوه‌ جويوتيرمۆى ژبير بكه‌ت, هه‌ست ب هه‌لنگافتنه‌كێ كر, ده‌مێ ده‌نگێ خوه‌ بهيستى يێ دبێژيت,ناڤێ من (سراج الدين حسين)ه‌....بپ18".

ئه‌ڤجا,ب ڤێ چه‌ندێ ئه‌گه‌ر ناڤێ وى ناڤه‌كێ موسلمان بيت, دێ گونه‌ها وى كێمتر بيت و دبيت بهێته‌ به‌ردان ژى. كا چه‌وا گوهارتنا ناڤێ مرۆڤى پالده‌ره‌كێ گرنگه‌ ژبو مانێ و ئازاديێ, هه‌روه‌سا گوهارتنا ناڤێن ده‌ڤه‌ران ژى پالده‌ره‌كه‌ كو پێڤه‌گرێدان و ژێياتيا مرۆڤى ب عه‌رديڤه‌ ب قه‌تينن و مرۆڤ دگه‌ل ناڤێن نوو را ب هێت. ئه‌ڤه‌ ژى دبنه‌كۆكا خوه‌دا كاره‌كێ نێگه‌تيڤ دكه‌ته‌ سه‌ر مرۆڤى و كاردانه‌وه‌يا پاشڤه‌زڤرينێ ل نك مرۆڤى په‌يدا دكه‌ت. بو نموونه‌؛ به‌رى ته‌عريبكرنا ده‌ڤه‌رێن كوردستانا عيراقێ, كه‌سه‌كێ چ گرنگيا به‌رچاڤ نه‌ ددا ناڤێن كوردى, لێ ل ده‌سپێكا سالێن هه‌شتێيان بكارئينانا ناڤێن كوردى بو مرۆڤان و ده‌ڤه‌ران و جهێن كاركرنێ ژى ببوو پشكه‌ك ژ خه‌باتا ملله‌تێ كورد ژبو پاراستنا ناسناما خوه‌ يا نه‌ته‌وه‌يى.

رۆژه‌كێ سورنجان ب كاره‌كێ راميارى دچيته‌ (ميمنسنج) و سرۆشتێ وێ يێ جوان دبينيت و هه‌مى بيرهاتنێن وى يێن زارۆكينيێ دهێنه‌ بيرێ: "لێ ئه‌ڤ دلخۆشيا وى به‌ره‌به‌ره‌ كز دبيت, ده‌مێ دبينيت كو دنانگه‌ها راملا كشمانبۆر ناڤێ وێ يێ بوويه‌ (احمد بارى) و دانانگه‌ها كالى بازار يا بوويه‌ (فاگمه ناجار) و ناڤێ كرشنا ناجار يێ بوويه‌ عليان ناجار. هه‌مى وه‌لات, خو ده‌ڤه‌ر ژى يێن هاتينه‌ موسلمانكرن, ئێدى نه‌كارن چ ده‌ڤه‌ران ژ ڤێ هێرشێ رزگاركه‌ن, هه‌تا هێلێن ترێنه‌كا بچووك ژى ل ميمنسنج يا هاتيه‌ موسلمانكرن. ئێكسه‌ر زانى كو ژبه‌ر هه‌مان ئه‌گه‌ره‌ ناڤێ كوليژا باريسال برومبو موهون يا بوويه‌ كوليژا ب . م و كوليژا موراى شاند يا بويه‌ كوليژا م. ش. ئه‌ڤه‌ ژى چونكو خه‌لكى ب چ ته‌رزا ناڤێن هندۆسى نه‌ڤێن....بپ129".

هه‌لبه‌ت ئه‌گه‌ر خه‌لكه‌ك هه‌بيت بكاريت به‌رانبه‌رى ڤان هێرشان ب راوه‌ستيت و به‌ره‌ڤانيێ ژێ بكه‌ت, هه‌روه‌سا خه‌لكه‌كێ دى يێ زۆر ژى هه‌نه‌ نه‌كارن به‌ره‌ڤانيێ بكه‌ن و دگه‌ل باى دده‌نه‌ رِێ, نه‌مازه‌ ئه‌گه‌ر گه‌ف ل ژيانا وان بهێنه‌كرن. مه‌ ديت چاوا بارفينێ شوى ب سورنجانى نه‌ كر و هه‌روه‌سا راتنا هندۆسى ژى  شوى ب موسلمانه‌كى كر داكو ژيانا وێ بهێته‌ پاراستن. سورنجان ژى ددلێ كووردا حه‌ز دكر كو جانگير خويشكا وى ماره‌كه‌ت داكو ژيانا وێ يا پاراستى بيت. مايا ژى ل ده‌سپێكا رۆمانى,َ ده‌مێ گه‌له‌ك دترسيت, بريارێ دده‌ت كو بچيته‌ مالا كارۆلا موسلمان: "بيرا سودهامۆى ل وێ جارێ هات ده‌مێ ناڤێ خوه‌ كريه‌ (سراج الدين) ژ كچا خوه‌ پرسى:

ــ مادێ چ ل ناڤێ خوه‌ كه‌ى؟ نيلانجانا ناڤه‌كێ ترسناكه‌ بو ته‌.

بێى مويه‌كى ژى دخوه‌ بلڤينيت مايا يێ گوتێ:

ــ داكو ببيه‌ موسلمان, يا پێدڤى ب تنێ ئه‌وه‌ تو بێژى "لا اله‌ الا الله‌, محمد رسول الله‌". ئه‌ز دێ ڤێ بێژم و دێ ناڤێ خوه‌ ژى كه‌مه‌ فه‌يرۆزا بيجوم...ب21".

چونكو هه‌ڤرِكى ب تنێ ل سه‌ر ژێياتيا ئايينى يه‌ و هه‌ر وه‌ك مه‌ گۆتى ئايين هه‌مى وه‌كو ئێكن يان ژى د په‌ياما خێرێدا گه‌له‌ك نێزيكى ئێكن. له‌وا گه‌له‌ك ب ساناهييه‌ كو مرۆڤ خوه‌ ژ مرنێ قورتالكه‌ت, لێ دوارێ كريارێدا گه‌له‌ك يا ب زه‌حمه‌ته‌ مرۆڤ ده‌ست ژ وان بيروباوه‌ران به‌رده‌ت ئه‌وێن مرۆڤ ل سه‌ر راهاتى و دگه‌لدا مه‌زن بووى. چونكو پشكه‌كه‌ ژكه‌سايه‌تى و خوه‌ييێ مرۆڤى. هه‌رده‌مێ مرۆڤ دچاڤێن خوه‌دا شكه‌ست, ئه‌گه‌ر دچاڤێن جيهانێ هه‌ميێدا يێ پايه‌ بلند و به‌رز بيت ژى. مفايێ وى ناكه‌ت و هه‌رده‌م دێ د ئالۆزى و نه‌ ره‌حه‌تيه‌كا ده‌روونيدا ژيت. ژبه‌ر هندێ داكو مرۆڤ دچاڤێن خوه‌دا نه‌شكێت, دێ ته‌حه‌مولا هه‌مى نه‌خۆشى و ئازاران كه‌ت و ددلێ خوه‌دا هه‌ر يێ سه‌ركه‌فتيه‌,ئه‌ڤه‌ ژى نهێنى يا به‌رخوه‌دانێ و خۆراگريێ يه‌.

 

په‌يڤه‌كا دوماهيێ

ده‌مێ مرۆڤ به‌رهه‌مه‌كێ ئه‌ده‌بيێ داهێنه‌ر دخوينيت, نه‌مازه‌ چيرۆكه‌كێ يان رۆمانه‌كێ, مرۆڤ دگه‌ل فه‌زا و بۆيه‌رێن چيرۆكێ دژيت و دبيته‌ پشكه‌ك ژ چيرۆكێ. ئه‌ڤا من خوياكرى ده‌رباره‌ى رۆمانا (العار) خواندنه‌كا كه‌سۆكييه‌ و دانوستاندنه‌كا هێدى يه‌ دگه‌ل ئاشۆپا نڤيسه‌رێ ل وى ده‌مێ ئه‌ز دناڤ ته‌م و دۆمانا بۆيه‌رێن رۆمانێدا دژيام. هه‌مى هيڤيا من ئه‌وه‌ كو هه‌ر جڤاكه‌كێ مۆزاييكيێ فره‌ ئايين يان ژى خودانێ بيروبوچوونێن جوداجودا بكارن دگه‌ل هه‌ڤ بگونجن و پێكڤه‌ بژين و هه‌مى هه‌ول و شيانێن هزرێن جوداجودا ببنه‌ په‌ييسك ژبو ئاڤاكرنا جڤاكه‌كێ مه‌ده‌نى دڤێ جيهانا ديموكراسى و ئازادى تێدا بوويه‌ سيمايه‌كێ سه‌ره‌كى.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Copyright (2008) Roshenbiry.com