دگهل پێشبينيا دهولهتا كوردى
ئهوا دهێت
دێ يا بچ رهنگ بيت!
عبدالرحمن بامهرنى
ههر ژ سهرهلدانێ وهره ئهم بهرهف چێبونا دهولهتێ دچين.
پهرلهمان، حكومهت، ههلبژارتن و ئهوا ئهم دبێژينێ ديموكراسى
بون و ژ ههولێن مه بو پهيداكرنا ڤێ ديموكراسيهتێ مه رێ ل
دهرئێخستنا روژنامهيێن ئازاد ڤهكر، مانگرتن، خوپيشاندان و
چهندين ناڤ و نيشان بو رێكخراوێن (
NGO)
و پاراستنا مافێن گشتى و مافێن ژنان مه سهرپشككرن و ژ رژدى و
ناسيوناليستا مه بو هاتنا دهولهتێ مه پێنگاڤێن ڤر هاڤێشتن و
هێژ ئهم نه گههشتينه وێ باوهريێ ئايا مه بهرههڤى بو ڤێ
يوتوبيايێ ههيه يان نه ؟!
جارێ دهولهت چى يه؟
دهولهت: پهيڤهكا لاتينى يه، برامانا بارێ ئارام و ڤێ پهيڤێ
رامانا خوه يا سياسى وهرنهگرت تا سهردهمێ رومانيا و بوينه
كومارى، ئهڤ پهيڤه برامانا نوكه نهكهته سهر زمان تا ب
پێناسهيهكا بچويك (مكيافيلى) دپهرتوكا خوه يا بناڤ و دهنگ دا
(الامير) دا بكار ئيناى و گوتى دهولهت ههر دهزگهههكا ههبيت
و دهستههلاتا وێ لسهر گهلى ههبيت.
دهولهت ديارترين فورما ژيانا كومهلايهتى يه بو رێكخستنا
كاروبارێن ژيانا هاولاتى و رێكوپێككرنا وان دههمان دهمدا،
دهولهت بهرێ خهبات و ههولدانێن مروڤى يه ژ پێخهمهت
رێكخستنا شيانێن جودايێن كهسى ب مهبهستا ب دهستڤهئينانا
رێكخستنهكا رێك و پێكا كومهلێ و بهرقهراركرنا ئارامى و
ئاسايشێ.
بسپور و شارهزايان ژى دهولهت بوى رهنگى پێناسه كريه كو
كومهله رێكخراو د ههرێمهكا دياركرى دا دژين و ملكهچى
دهستههلاتا دهستهيهكا فهرماندارێن خودان سهروهرى يه، ژ
لايێ سياسى ژى ڤه دهولهت قهبارهكێ سياسى يه پهيوهندى ب
سهروهرى و ياسا و پێشكهفتنا ژيانا گشتى و رێڤهبرنا كاروبارێن
كومهلێ ڤه ههيه.
مهبهست ژڤان پێناسهيان ئهڤه يه، كه بسپور و زانا و ياساناس
و ئابورناس و مروڤ ناسێن جيهانى لوێ باوهرێ نه و جهختى ل سهر
وێ چهندێ دكهن مهحاله بو ب دهستڤه ئينانا بهختهوهريهكا
راستهقينه بو مروڤايهتيێ و بهرقهراركرنا يهكسانى و ئازاديێ و
ئهڤ ههردووكه پهيدا نابن بێى دهستورهكێ دياركرى كو ههمى
ئارمانجێن كهسى و كومهلێ ب رهنگهكێ ديموكراسى تێدا جێبهجێ
نهبن و د ئهنجام دا، دادا كومهلايهتى بو ههميان بهرپا ببيت.
وهلاتێن جيهانى ب حوكمێ جوگرافى و شارستانيهتێن خوه ڤه ژ دوو
جورێن دهولهتا پێك دهێن.
ئێك: دهولهتا مودرن
يێ لڤى جورێ دهولهتێ بنێريت، دێ سێ تشتان تێدا ههمبێزكهت و
ههر سێكان كهته ستوينێن ئاڤابونا وێ و ب لادانا ههر ستوينهكێ
ژ وان مهحاله دهولهتبون بهردهواميێ بدهته خوه. ئهو ژى
(ناسيوناليست، ديموكراسى و تهكنهلوژيا).
ناسيوناليست:
ئهڤه مهرجهكێ سهرهكى يه كو دهولهت ل سهر ئاڤا بيت و
مهرجهكه كو هاولاتى ههست ب ههبونا ئاخ و نهتهوێن خوه بكهت
و ناسيوناليستا وى ژ بو دهولهتبونا وى دێ راگريێ و بهردهواميا
وێ ژ ههمى لايهكێ دهرهكى پارێزيت.
ديموكراسى:
دا كو دهولهتا مودرن پهيدا ببيت، دڤێت ديموكراسيهت ب بيته رێ
و جێه خوه ب بينيت و چ رێگر ئاين، جڤاك، داب و نهريت، پيست و
رهگهز نه بنه رێگر د پهيدابونا جڤاكهكێ سڤيل دا.
تهكنهلوژيا:
پابهند بون ب دهولهتێ و ديموكراسيبون نه بهسن گهر
تهكنهلوژيا و رێنيسانسا پيشهسازى ژى دگهل دا نه بيت، كو
ئهڤرو جيهان بهرهف رهنگهكێ دى و جيهانگهريێ دچيت و
تهكنهلوژيا دشێت سياسهتا جيهانى ههميێ ب گوهريت.
بكورتى ئهو دهولهتا ئهڤ بنهمايێن لخارێ دناڤدا ههبن ئهم
دشێين بێژين دهولهتا مودرنه، وهك شيانێن ئيككرنا نهتهوهى،
شيانێن دهولهتبونێ ، شيانێن بهشداريكرنا هاولاتى ددانا بريارێن
سياسى دا، شيانێن بهلاڤكرنا خزمهتگوزاريان لسهر ههمى
پێكهاتهيێن خهلكى.
دوو: دهولهتا نهريتى
دهولهتا نهريتى ژ بهرچاڤترين و نێزيكترين جورێ دهولهتێ يه
بو مه و نمونێن وێ ژى وهك دهوروبهرێن مه و ولاتێن كيشوهرێ
ئاسيا ناڤهراست و ئهفريقيا و بهشهك ژ ئهمريكا. ژ گرنگترين
پێكهاتهيێن وێ بنهمال، ئيجاخ و عهشيرهت و ئهڤ پێكهاته ژى ل
سهر بنهمايێن مروڤكانێ و ههستپێكرنێ پهيدا دبن. دهستههلات
دڤان پێكهاتهيان دا تاك دهنگى و نه ديكوكراسى يه و ئاراستهيا
وێ هێزا ئابورى و جڤاكى و ئاينى بو خوه دكێشيت و دڤان وهلاتان دا
ل سهر بهرژهوهنديا هێزا عهشيرهتا مهزن كو مهزنترين پلهيا
ڤان پێكهاتهيا نه ئێكگرتن پهيدا دبيتن.
كورد و دهولهتبون:
ژبهركو هێشتا يوتوبيا دهولهتبونێ ل دهف كوردان نه بويه راستى
دڤێت گرێكێن ئاڤابونا وێ بهێنه ڤهكرن و ئهڤا نوكه دهێته
ههمبێزكرن و ديتن سهدا سهد سالوخهتێن دهولهتا نهريتى دێ
خوه ل سهر سهپينيت و سهرهراى وێ چهندێ كو مه هندهك نيشانێن
بچويكێن دهولهتا موردن لبهر چاڤن و هێژ ئهو نيشانه ژى حبرێ ل
سهر كاغهزێ نه و نه هاتينه پراكتيزهكرن. بو يه دهليڤه يا
ل كاره مه هندهك پرهنسيپێن كارا لبهر چاڤ ههبن و مه
بهرههڤى بو شێوه و رهنگ و پێكهاتهيێن وێ دهولهتێ ههبن.
ئهنجام:
ژبهركو بابهت گرێدايى چونيهتيا دهولهتا چاڤهرێكرى يه و
پرهنسيپێن دهولهتا نهريتى ب ههمى هوير بينيێن خوه ڤه ل سهر
مه دگونجن و بهشێ ههره مهزن ژى بو فاكتهرێ عهشيرهتگهريێ و
سهلهفگهريێ دزڤرن و بو وێ گوتنا ژڤێ راستر نابيت بهێته گوتن كو
ئهڤه ژى وێ چهندێ دگههينيت كو نابيت ديالوك دناڤبهرا من و وى
دا دروست ببيت و دهركرنا كهسێ دى ژناڤ بازنهى كو ئهڤه ژى ژ
بنهمايێن هزرا عهشيرهتگهريێ نه و ئهڤ هزره ژى بوينه
دهرهنجامێ پاراستنا بهرژهوهنديان ل سهر بنهمايێ رهتكرنا
هزرا يێ دى، ئهڤ دخوه ب خوهدا دژى پرهنسيپێن رهخنێ نه، ژبهر
كو رهخنهگرتن پروسهيهكا هوشمهندانهيا مروڤايهتيێ يه، ههر
وهسان داد پهروهرى يه دبريار و فهرمانداريێ دا. ئهو كهسێ
رهخنێ نهگريت ژى ناهێليت كهس رهخنێ لێبگريت و ئهڤا هه ژى بو
يه سهرهنجامێ شكهستنا چهندين شورهشێن كوردى، ژبهركو رهخنه
نه بويه بنهمايێ ئاڤا بونا ههر شورهشهكێ ژ پێخهمهت زالبون
ل سهر خهلهتيێن بورى و پلان و نهخشه و رێكێن نوى نه گرتينه
بهر، ژبهر كو رهخنه ژلايێ عهشيرهتگهريێ ڤه كو دهستههلاتا
ئێكێ يه دچيته دخانا هلوهشيانا بهرژهوهنديان دا.
ئهڤا ژ سهرهلدانێ وهره ئهم ههست پێدكهين، كو كوردێن ڤێ
ههرێمێ پاشمايێ سياسهتهكا تاكرهون، سهربارى گڤاشتنێن
عهقليهتا روژههلاتى و سهلفگهريێ ب ههمى بنهمايێن خوه ڤه و
ژ پهيرهوكرنا سياسهتا دهستههلاتا حزبى يا بهر تهنگ
سهركردايهتيا مه نهشيايه خوه ژ چارچوڤێ عهشيرهتگهريێ و
بنهمايێن وێ رزگار بكهت و نه شيايه وى روخسارى بو جڤاكهكێ
سڤيل پێكبينيت و ئهڤ جڤاكه يێ بهرههڤ بيت ژبو پێكئينانا يان
هاتنا دهولهتهكا مودرن.
دهرئهنجامێ جورێ ههلبژارتنا دهولهتێ:
دڤێت ئهو چهنده ژبير نهچيت كو قوناغا ئهڤر و ئهم تێدا دبورين
قوناغهكا زورا ههستياره، ژبهر كو وهلاتێن دراوسێ مژويلى
دانانا نهخشهيێ پاشهروژێ نه ژ بو مه، و دڤێت ئهو چهنده ژى
يا زانا بيت، كو هيچ جارهكێ وهلاتێن روژئاڤايى پالدهرێن وێ
چهندێ نينن و نه بوينه كو دهولهتهكا مودرن ل سهر بنهمايێ
عهشيرهتگهريێ و سهلهفگهريێ پهيدا ببيت. ژبهر كو كوردستان ب
حوكمێ جوگرافيا خوه روژههلاتى يه و وهلاتێن روژههلات ب رامانا
شارستانيهتا كهڤن و هێليڤانكا ئاينێن عهسمانى. و دهربازبون
ژڤان فاكتهران نه پروسهكا ب ساناهى يه دا بهرهنگارى چ شاشيان
نه بين، كو د ئهنجامدا ئهو شاشى ببنه بهربهست بو
دهولهتبونا مه، بويه دڤێت ههولێن مه رژدتر بن ژبو
پهيرهوكرنا پروسا رهخنێ و هزرا كهسێ دى و خوه ژ پهيرهوێ من
و من و تاكه بهرژهوهنديێن من و بنهمالا من رزگار بكهين.
پهراوێز:
نيكولا مكيافيلى 1469 ـ 1527
+ ل ئيتاليا ژدايك بويه، گرنگترين پهرتوكێن (الامير) ل سالا 1913
ل مهنفايێ نڤيسى يه.
+ الگائفيه فى الدوله و المجتمع ـ الحوار المتمدن
برمان غليون ـ 21/8/2006
+ مقومات الدوله الحديپه
عبدالرحمن تيشورى
دبلوم علاقات اقتصاديه دوليه.