04/07/09 دگه‌ل پێشبينيا ده‌وله‌تا كوردى ئه‌وا دهێت دێ يا بچ ره‌نگ بيت!عبدالرحمن بامه‌رنى

 

 

دگه‌ل پێشبينيا ده‌وله‌تا كوردى ئه‌وا دهێت

دێ يا بچ ره‌نگ بيت!

عبدالرحمن بامه‌رنى

هه‌ر ژ سه‌رهلدانێ وه‌ره‌ ئه‌م به‌ره‌ف چێبونا ده‌وله‌تێ دچين.  په‌رله‌مان، حكومه‌ت، هه‌لبژارتن و ئه‌وا ئه‌م دبێژينێ ديموكراسى بون و ژ هه‌ولێن مه‌ بو په‌يداكرنا ڤێ ديموكراسيه‌تێ مه‌ رێ ل ده‌رئێخستنا روژنامه‌يێن ئازاد ڤه‌كر، مانگرتن، خوپيشاندان و چه‌ندين ناڤ و نيشان بو رێكخراوێن  ( NGO) و پاراستنا مافێن گشتى و مافێن ژنان مه‌ سه‌رپشككرن و ژ رژدى و ناسيوناليستا مه‌ بو هاتنا ده‌وله‌تێ مه‌ پێنگاڤێن ڤر هاڤێشتن و هێژ ئه‌م نه‌ گه‌هشتينه‌ وێ باوه‌ريێ ئايا مه‌ به‌رهه‌ڤى بو ڤێ يوتوبيايێ هه‌يه‌ يان نه‌ ؟!

جارێ ده‌وله‌ت چى يه‌؟

ده‌وله‌ت: په‌يڤه‌كا لاتينى يه‌، برامانا بارێ ئارام و ڤێ په‌يڤێ رامانا خوه‌ يا سياسى وه‌رنه‌گرت تا سه‌رده‌مێ رومانيا و بوينه‌ كومارى، ئه‌ڤ په‌يڤه‌ برامانا نوكه‌ نه‌كه‌ته‌ سه‌ر زمان تا ب پێناسه‌يه‌كا بچويك (مكيافيلى) دپه‌رتوكا خوه‌ يا بناڤ و ده‌نگ دا (الامير) دا بكار ئيناى و گوتى ده‌وله‌ت هه‌ر ده‌زگه‌هه‌كا هه‌بيت و ده‌ستهه‌لاتا وێ لسه‌ر گه‌لى هه‌بيت.

ده‌وله‌ت ديارترين فورما ژيانا كومه‌لايه‌تى يه‌ بو رێكخستنا كاروبارێن ژيانا هاولاتى و رێكوپێككرنا وان دهه‌مان ده‌مدا، ده‌وله‌ت به‌رێ خه‌بات و هه‌ولدانێن مروڤى يه‌ ژ پێخه‌مه‌ت رێكخستنا شيانێن جودايێن كه‌سى ب مه‌به‌ستا ب ده‌ستڤه‌ئينانا رێكخستنه‌كا رێك و پێكا كومه‌لێ و به‌رقه‌راركرنا ئارامى و ئاسايشێ.

بسپور و شاره‌زايان ژى ده‌وله‌ت بوى ره‌نگى پێناسه‌ كريه‌ كو كومه‌له‌ رێكخراو د هه‌رێمه‌كا دياركرى دا دژين و ملكه‌چى ده‌ستهه‌لاتا ده‌سته‌يه‌كا فه‌رماندارێن خودان سه‌روه‌رى يه‌، ژ لايێ سياسى ژى ڤه‌ ده‌وله‌ت قه‌باره‌كێ سياسى يه‌ په‌يوه‌ندى ب سه‌روه‌رى و ياسا و پێشكه‌فتنا ژيانا گشتى و رێڤه‌برنا كاروبارێن كومه‌لێ ڤه‌ هه‌يه‌.

مه‌به‌ست ژڤان پێناسه‌يان ئه‌ڤه‌ يه‌، كه‌ بسپور و زانا و ياساناس و ئابورناس و مروڤ ناسێن جيهانى لوێ باوه‌رێ نه‌ و جه‌ختى ل سه‌ر وێ چه‌ندێ دكه‌ن مه‌حاله‌ بو ب ده‌ستڤه‌ ئينانا به‌خته‌وه‌ريه‌كا راسته‌قينه‌ بو مروڤايه‌تيێ و به‌رقه‌راركرنا يه‌كسانى و ئازاديێ و ئه‌ڤ هه‌ردووكه‌ په‌يدا نابن بێى ده‌ستوره‌كێ دياركرى كو هه‌مى ئارمانجێن كه‌سى و كومه‌لێ ب ره‌نگه‌كێ ديموكراسى تێدا جێبه‌جێ نه‌بن و د ئه‌نجام دا، دادا كومه‌لايه‌تى بو هه‌ميان به‌رپا ببيت.

وه‌لاتێن جيهانى ب حوكمێ جوگرافى و شارستانيه‌تێن خوه‌ ڤه‌ ژ دوو جورێن ده‌وله‌تا پێك دهێن.

ئێك: ده‌وله‌تا مودرن

يێ لڤى جورێ ده‌وله‌تێ بنێريت، دێ سێ تشتان تێدا هه‌مبێزكه‌ت و هه‌ر سێكان كه‌ته‌ ستوينێن ئاڤابونا وێ و ب لادانا هه‌ر ستوينه‌كێ ژ وان مه‌حاله‌ ده‌وله‌تبون به‌رده‌واميێ بده‌ته‌ خوه‌. ئه‌و ژى (ناسيوناليست، ديموكراسى و ته‌كنه‌لوژيا).

ناسيوناليست:

ئه‌ڤه‌ مه‌رجه‌كێ سه‌ره‌كى يه‌ كو ده‌وله‌ت ل سه‌ر ئاڤا بيت و مه‌رجه‌كه‌ كو هاولاتى هه‌ست ب هه‌بونا ئاخ و نه‌ته‌وێن خوه‌ بكه‌ت و ناسيوناليستا وى ژ بو ده‌وله‌تبونا وى دێ راگريێ و به‌رده‌واميا وێ ژ هه‌مى لايه‌كێ ده‌ره‌كى پارێزيت.

ديموكراسى:

 دا كو ده‌وله‌تا مودرن په‌يدا ببيت، دڤێت ديموكراسيه‌ت ب بيته‌ رێ و جێه خوه‌ ب بينيت و چ رێگر ئاين، جڤاك، داب و نه‌ريت، پيست و ره‌گه‌ز نه‌ بنه‌ رێگر د په‌يدابونا جڤاكه‌كێ سڤيل دا.

ته‌كنه‌لوژيا:

پابه‌ند بون ب ده‌وله‌تێ و ديموكراسيبون نه‌ به‌سن گه‌ر ته‌كنه‌لوژيا و رێنيسانسا پيشه‌سازى ژى دگه‌ل دا نه‌ بيت، كو ئه‌ڤرو جيهان به‌ره‌ف ره‌نگه‌كێ دى و جيهانگه‌ريێ دچيت و ته‌كنه‌لوژيا دشێت سياسه‌تا جيهانى هه‌ميێ ب گوهريت.

بكورتى ئه‌و ده‌وله‌تا ئه‌ڤ بنه‌مايێن لخارێ دناڤدا هه‌بن ئه‌م دشێين بێژين ده‌وله‌تا مودرنه‌، وه‌ك شيانێن ئيككرنا نه‌ته‌وه‌ى، شيانێن ده‌وله‌تبونێ ، شيانێن به‌شداريكرنا هاولاتى ددانا بريارێن سياسى دا، شيانێن به‌لاڤكرنا خزمه‌تگوزاريان لسه‌ر هه‌مى پێكهاته‌يێن خه‌لكى.

دوو: ده‌وله‌تا نه‌ريتى

ده‌وله‌تا نه‌ريتى ژ به‌رچاڤترين و نێزيكترين جورێ ده‌وله‌تێ يه‌ بو مه‌ و نمونێن وێ ژى وه‌ك ده‌وروبه‌رێن مه‌ و ولاتێن كيشوه‌رێ ئاسيا ناڤه‌راست و ئه‌فريقيا و به‌شه‌ك ژ ئه‌مريكا. ژ گرنگترين پێكهاته‌يێن وێ بنه‌مال، ئيجاخ و عه‌شيره‌ت و ئه‌ڤ پێكهاته‌ ژى ل سه‌ر بنه‌مايێن مروڤكانێ و هه‌ستپێكرنێ په‌يدا دبن. ده‌ستهه‌لات دڤان پێكهاته‌يان دا تاك ده‌نگى و نه‌ ديكوكراسى يه‌ و ئاراسته‌يا وێ هێزا ئابورى و جڤاكى و ئاينى بو خوه‌ دكێشيت و دڤان وه‌لاتان دا ل سه‌ر به‌رژه‌وه‌نديا هێزا عه‌شيره‌تا مه‌زن كو مه‌زنترين پله‌يا ڤان پێكهاته‌يا نه‌ ئێكگرتن په‌يدا دبيتن.

كورد و ده‌وله‌تبون:

ژبه‌ركو هێشتا يوتوبيا ده‌وله‌تبونێ ل ده‌ف كوردان نه‌ بويه‌ راستى دڤێت گرێكێن ئاڤابونا وێ بهێنه‌ ڤه‌كرن و ئه‌ڤا نوكه‌ دهێته‌ هه‌مبێزكرن و ديتن سه‌دا سه‌د سالوخه‌تێن ده‌وله‌تا نه‌ريتى دێ خوه‌ ل سه‌ر سه‌پينيت و سه‌ره‌راى وێ چه‌ندێ كو مه‌ هنده‌ك نيشانێن بچويكێن ده‌وله‌تا موردن لبه‌ر چاڤن و هێژ ئه‌و نيشانه‌ ژى حبرێ ل سه‌ر كاغه‌زێ نه‌ و نه‌ هاتينه‌ پراكتيزه‌كرن. بو يه‌ ده‌ليڤه‌ يا ل كاره‌ مه‌ هنده‌ك پره‌نسيپێن كارا لبه‌ر چاڤ هه‌بن و مه‌ به‌رهه‌ڤى بو شێوه‌ و ره‌نگ و پێكهاته‌يێن وێ ده‌وله‌تێ هه‌بن.

ئه‌نجام:

ژبه‌ركو بابه‌ت گرێدايى چونيه‌تيا ده‌وله‌تا چاڤه‌رێكرى يه‌ و پره‌نسيپێن ده‌وله‌تا نه‌ريتى ب هه‌مى هوير بينيێن خوه‌ ڤه‌ ل سه‌ر مه‌ دگونجن و به‌شێ هه‌ره‌ مه‌زن ژى بو فاكته‌رێ عه‌شيره‌تگه‌ريێ و سه‌له‌فگه‌ريێ دزڤرن و بو وێ گوتنا ژڤێ راستر نابيت بهێته‌ گوتن كو ئه‌ڤه‌ ژى وێ چه‌ندێ دگه‌هينيت كو نابيت ديالوك دناڤبه‌را من و وى دا دروست ببيت و ده‌ركرنا كه‌سێ دى ژناڤ بازنه‌ى كو ئه‌ڤه‌ ژى ژ بنه‌مايێن هزرا عه‌شيره‌تگه‌ريێ نه‌ و ئه‌ڤ هزره‌ ژى بوينه‌ ده‌ره‌نجامێ پاراستنا به‌رژه‌وه‌نديان ل سه‌ر بنه‌مايێ ره‌تكرنا هزرا يێ دى، ئه‌ڤ دخوه‌ ب خوه‌دا دژى پره‌نسيپێن ره‌خنێ نه‌، ژبه‌ر كو ره‌خنه‌گرتن پروسه‌يه‌كا هوشمه‌ندانه‌يا مروڤايه‌تيێ يه‌، هه‌ر وه‌سان داد په‌روه‌رى يه‌ دبريار و فه‌رمانداريێ دا.  ئه‌و كه‌سێ ره‌خنێ نه‌گريت ژى ناهێليت كه‌س ره‌خنێ لێبگريت و ئه‌ڤا هه‌ ژى بو يه‌ سه‌ره‌نجامێ شكه‌ستنا چه‌ندين شوره‌شێن كوردى، ژبه‌ركو ره‌خنه‌ نه‌ بويه‌ بنه‌مايێ ئاڤا بونا هه‌ر شوره‌شه‌كێ ژ پێخه‌مه‌ت زالبون ل سه‌ر خه‌له‌تيێن بورى و پلان و نه‌خشه‌ و رێكێن نوى نه‌ گرتينه‌ به‌ر، ژبه‌ر كو ره‌خنه‌ ژلايێ عه‌شيره‌تگه‌ريێ ڤه‌ كو ده‌ستهه‌لاتا ئێكێ يه‌ دچيته‌ دخانا هلوه‌شيانا به‌رژه‌وه‌نديان دا.

ئه‌ڤا ژ سه‌رهلدانێ وه‌ره‌ ئه‌م هه‌ست پێدكه‌ين، كو كوردێن ڤێ هه‌رێمێ پاشمايێ سياسه‌ته‌كا تاكره‌ون، سه‌ربارى گڤاشتنێن عه‌قليه‌تا روژهه‌لاتى و سه‌لفگه‌ريێ ب هه‌مى بنه‌مايێن خوه‌ ڤه‌ و ژ په‌يره‌وكرنا سياسه‌تا ده‌ستهه‌لاتا حزبى يا به‌ر ته‌نگ سه‌ركردايه‌تيا مه‌ نه‌شيايه‌ خوه‌ ژ چارچوڤێ عه‌شيره‌تگه‌ريێ و بنه‌مايێن وێ رزگار بكه‌ت و نه‌ شيايه‌ وى روخسارى بو جڤاكه‌كێ سڤيل پێكبينيت و ئه‌ڤ جڤاكه‌ يێ به‌رهه‌ڤ بيت ژبو پێكئينانا يان هاتنا ده‌وله‌ته‌كا مودرن.

ده‌رئه‌نجامێ جورێ هه‌لبژارتنا ده‌وله‌تێ:

دڤێت ئه‌و چه‌نده‌ ژبير نه‌چيت كو قوناغا ئه‌ڤر و ئه‌م تێدا دبورين قوناغه‌كا زورا هه‌ستياره‌، ژبه‌ر كو وه‌لاتێن دراوسێ مژويلى دانانا  نه‌خشه‌يێ پاشه‌روژێ نه‌ ژ بو مه‌، و دڤێت ئه‌و چه‌نده‌ ژى يا زانا بيت، كو هيچ جاره‌كێ وه‌لاتێن روژئاڤايى پالده‌رێن وێ چه‌ندێ نينن و نه‌ بوينه‌ كو ده‌وله‌ته‌كا مودرن ل سه‌ر بنه‌مايێ عه‌شيره‌تگه‌ريێ و سه‌له‌فگه‌ريێ په‌يدا ببيت. ژبه‌ر كو كوردستان ب حوكمێ جوگرافيا خوه‌ روژهه‌لاتى يه‌ و وه‌لاتێن روژهه‌لات ب رامانا شارستانيه‌تا كه‌ڤن و هێليڤانكا ئاينێن عه‌سمانى. و ده‌ربازبون ژڤان فاكته‌ران نه‌ پروسه‌كا ب ساناهى يه‌ دا به‌رهنگارى چ شاشيان نه‌ بين، كو د ئه‌نجامدا ئه‌و شاشى ببنه‌ به‌ربه‌ست بو ده‌وله‌تبونا مه‌،  بويه‌ دڤێت هه‌ولێن مه‌ رژدتر بن ژبو په‌يره‌وكرنا پروسا ره‌خنێ و هزرا كه‌سێ دى و خوه‌ ژ په‌يره‌وێ من و من و تاكه‌ به‌رژه‌وه‌نديێن من و بنه‌مالا من رزگار بكه‌ين.  

په‌راوێز:

نيكولا مكيافيلى 1469  ـ  1527

+ ل ئيتاليا ژدايك بويه‌، گرنگترين په‌رتوكێن (الامير) ل سالا 1913 ل مه‌نفايێ نڤيسى يه‌.

+ الگائفيه‌ فى الدوله‌ و المجتمع  ـ الحوار المتمدن

برمان غليون  ـ 21/8/2006

+ مقومات الدوله‌ الحديپه‌

عبدالرحمن تيشورى

دبلوم علاقات اقتصاديه‌ دوليه‌.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Copyright (2008) Roshenbiry.com