د
هژمارا 175 و 176 يا كۆڤارا مهتين كاك نعمهتى دانوستاندنهك ب دوو
بهشان دگهل من چێكربوو، دهستپێك ئهز سوپاسييا كاك نعمهتى دكهم كو
ئێك ژ وان وهرگرايه شيايه بابهتهكى من بخوينيت و دانوستاندنهك
هزرى رهخنهيى دگهل چێكهت، جهێ دلخۆشيا منه ئهز بهێمه خواندن و
گفتوگۆكرن چونكه دايلۆگێن هزرى رهخنهيى ئالاڤهكن بۆ پێشداچوون و
گوهورِين و فێربوونێ. ئهز ژى دڤێرهدا بۆ بهردهوامبوونا وى
دانوستاندنى دێ هندهك بابهتان درێژكهم. و دهسپێك ژى دبێژم رهنگه
ئهز ژى وهك كاك نعمهتى دهندهك پهرهگراف و دهستهواژاندا خوه
نێزيكى وى ببينم و دهندهك دى ژيدا دووير بم، بۆ وى وهك وى چهوان
هندهك تێگهههشتنێت من د نڤيسينا خوهدا دووبارهكرينه، رهنگه
ئهزژى هندهك بابهتێن وى دووباره بكهمهڤه، ئهڤهژى ب
ئانكوياڤێچهندێ ناهێت كو ئهم د ههموو خالاندا جياوازين يان د ههموو
خالاندا وهكههڤين، بهشهك ژ جوانييا ڤێ دانوستاندنێ ژى بۆ ڤێچهندێ
دزڤريت. و ههروهسا بۆ من خوهيا دكهت كو ئهزو كاك نعمهت برِێيا ڤێ
دانوستاندنێ دشێين بابهتهكى هزرى رهخنهيى پێشبهر بكهين.
دانوستاندنا پشكا ئێكێ يا ژماره 175
ل
سهر ڤى بهشى رهنگه من گهلهك تێبينى نهبن ئهوژى ب هۆكارا كو كاك
نعمهت شيايه هندهك تهوهرێن دى د بابهتيدا بوروژينيت و پتر
نيشاندانا زانين و باكگراوندا وييا مهعريفى بيت وهك مهسهلا تيۆرا
لاسايى يا ئهفلاتۆنى و موخهيرى و موسهيرييا نڤيسهرى و رووخسار و
ناڤهرۆك،و راستى و درهوينييا نڤيسهران، و ههروهسا هندهك بابهت
لپشكا دووێژى ئاماژه پێداينه بۆ وى رهنگه ئهزژى ههولبدهم لسهر
وان ئاماژێن ل پشكا دووێ ژى ديارن لوێرێ پتر ل سهر راوهستم، چونكه د
پشكا دووێدا پتر خوه داهێلايا د بابهتيدا و لسهر پهرهگراڤێن من
راوهستيايه، لێ دڤێرهدا پتر تنێ چهند خالهكان موناقهشه دكهم:
يهكهم :دياره من بابهتێ خوه دابهشى سهر دووتهوران كربوو
يهكهم بنافێ (رهوش چهوايه؟) دووههمژى (رهوش چ لێبێت؟) بۆ وى د
تهوهرا ئێكهمدا نڤيسين پتر شرۆڤهيا نهوهك پێشبهرى، بۆ ڤيچهندێ
ژى هێساييه كاك نعمهت دهستكارييا پرسيارێن دهسپێكى بكهت و ب
رهنگهك دى دارێژتهڤه چونكه د ههمان تهوهرێ (نڤيسهر و نڤيسينێ
يه) و راستى ژى من جياوازييهك مهزن دنافبهرا شێوازێ پرسياران
نهديت كوگۆرِانكارييهكى دناڤهرۆكا تهوهريدا بكهت. يان ب
ئاراستهيهك دژ يان جودا ژمن ببهت.
دووههم: سهبارهت ب ڤى پهرهگراڤى (نڤيسين د دوماهيێ دا
كهرهستهيهكه د دهستێ نڤيسهرى دا و ئهو خالقێ نڤيسينێ يه
نهوهك بهروڤاژى) دياره ئهڤ بۆچوونه دشێت رايێن جياواز و دژ
بخوهڤه ههلبگريت،لێ رايێن جياواز ژى پێويستى ئهرگۆمێنت و
بههانهيێن ئهقلى و مهعريفينه، دا نهبيته ئينشا نڤيسين. نيچه
دبێژيت (ژ ستراكتۆرا ئهخلاقييهتا ههر فيلۆسۆفهكى ئهم دشيێن بزانين
كا ئهو چ جۆره فهلسهفهكى خهلق دكهت) (1) بۆ ويژى ئهم ژ
ستراكتۆرا ئهخلاقيهتا ههر نڤيسهرهكى دشێين بزانين كا ئهو چ جۆره
نڤيسينهكى بهرههمدهينيت، نڤيسين كهرهستهيه لێ كاريگهرى و
جياوازييا ستراكتۆرا ئهخلاقييا نڤيسهران وهدكهت ئهڤ كهرهسته ب
جياواز بهێته سهوداكرن، واقعا نڤيسينێ ژى ئاماژهيه بۆ
سهرهدهرييا نڤيسهران دگهل وى كهرهستهى.ئانهكو وهك پراكتيك و
مومارهسه د تێكستێن كورديدا ئهز ڤێچهندێ دبينم،
ديارهژى ئهخلاقييهتا نڤيسهرى كاريگهرييهك راستهوخۆ ل سهر
رهههند و تهوهرێن بابهتى ههيه، د ئاستهك سادهدا مرۆڤهك
ديندار ب ئهخلاقيياتا ئاتاييستهكى نانفيسيت، مرۆڤهك خودان
باكگراوهندهك كشتوكالَى ب زمانێ دكتۆرهكا زانكۆيى نانڤيسى و هتد..،
د ئاستهك ديدا نڤيسين كهرهستهيه لێ جياوازى ئهوه نڤيسهر دێ چ ل
وى كهرهستهى كهت و دێ چ داهێنانهكى پێكهت؟ئهخلاقيهتا نڤيسهرى
بهايان چێدكهت، نهوهك نڤيسين، ههگهر نا دڤيا مه باوهرِكربا
ههموو فيلۆسۆف وهك ئێك بنڤيسين و ههمى ئهديب ژى وهكههڤ. لێ
ستراكتۆرا ئهخلاقى سهودايێ دگهل كهرهستهيان دكهت و دشێت
بابهتێن جۆرهجۆر و رهههندێن جودا ببهخشيته نڤيسينێ، بهداخهوه
كو ئهز دبينم د رهوشهنبيرييا كورديدا نڤيسين كهرهستهيهكه
نڤيسهر بۆ بهرژهوهنديێن خوه پاوان دكهت، ب ستراكتۆرا خوهيا
ئهخلاقى كو ل بن تۆرِا گووتارێن جياوازدايه، ئهخلاقهكى چێدكهت كو
جياوازى نينه دگهل گووتارێن دى، ئهگهر ژى ئهوه بهرژهوهنديێن
گووتارا دينى و سياسى و رهوشهنبيرى دناف تۆرِهكا ئهخلاقى
موههيمهندا ئێكودوو دپارێزن، نهوهك دژى ههڤدوو بن، ئهندامێن ههر
سێ گووتاران خودان يهك بهرژهوهندى و جهوههرن،ئانهكو ئاريشه
ئهو نينه كو نڤيسين كهرهستهيه لێ ئاريشه ئهوه دهمێ ئهو
كهرهسته دكهفيته خزمهت پاراستنا بهرژهوهنديێن گوتارهك
بهرژوهنديخواز و موههيمهن ، گووتارهك كو دخهمێ ههقيقهت و راستى
و ئهدهب و مانايان نينه، بهلكى دخهمێ ههيمهنهكرنا ئهخلاقهكى
دهستنيشانكرييه كو تێدا بهرى ههر تشتهكى بهرژهوهنديێت خوه
دپارێزيت. دياره ئهڤ پهرهگرافه هندهك مژاوييه، لێ د پهرگراڤێن
ديێن ڤى نڤيسينى دێ رووهنتر لێهێت.
سێيهم:سهبارهت ب پهرهگرافا( رهنگه ههر خوينهرهك بشێت درهوێن
نڤيسهران ب رێيا تێكستێن جياواز دهستنيشان بكهت) دڤێت ئهز ڤێچهندێ
رووهن كهم:
بهلێ ههر خوينهرهك دشێت، چونكه لڤێره مهسهلا گرێداى خوينهرى
نيه ، وهكى من ئاماژه دايه ب رێيا (تێكستێن جياواز). ئانهكو
نهوهك خواندنا خوينهرى يان رێبازهكا رهخنهيى دهستنيشانكرى
درهوان دهستنيشان بكهت، تێكستێن جياواز يێن نڤيسهرى بخوه ،
خوهكهشف دكهن، چونكى تێكست سستهما هزرييا نڤيسهرى دپارێزيت، و
باوهرِيێن وى ههلدگريت، خواندن باوهرِيێن من دپارێزيت نهيا
نڤيسهرێ يهكهم،
مهرهما من ژى ب تێكستێن جياواز تنێ دوو تێكستێن سهربخوه نينه،
بهلكى گهلهك جار يهك بهرههم دشێت دوو تێكستێت جياواز بدهته
مه، تێكستهكا نڤيسهرى و تێكستهكا تێكستى بخوه. ئهز لڤێره دێ
نموونهيهكى پراكتيكى پێشكهش كهم:
نموونهيهك
پراكتيكى
ل
سهر يهك تێكستى:
(ته ئهز فێركرم ههردهم ببێژم:بهلێ
بهلێ من كورِێ
خوه
فێر كر ببێژيت:نۆ!)(2)
دياره مهرهما نڤيسهرى دڤێرهدا ئهوه بێژيت ئهز بندهست بووم و
ئازاد نهبووم، ههموو كهلتورا من كهلتوورا (بهلێ ) بوو بۆ
دهسههلاتان، وهك چهوا (بهلێ) كهلتوورا رۆژئاڤا بوو دبن
دهسههلاتا كهنيسهيدا بۆ پتر ژ سێسهد سالان،
ههرچيێ كهنيسهى گۆتبا دڤيا ههموو بێژن (بهلێ) ههتا سهردهمێ
زانست و كۆجيتۆيا ديكارتى هاتى و ئهڤ بهلێ يه كره (نه)،يان وهك
كامۆ دبێژيت(مرۆڤێ ياخى دبێژيت نه) نڤيسهرى دڤێت بێژته مه كو
ڤێگاڤێ ياخى بوويه و دشێت كورِێ خوه فێركهته ئازاديێ، لێ تێكست
وهها نابێژيت، تێكست تشتهكى بهروڤاژى دبێژيت ژ نڤيسهرى، ههگهر
نڤيسهر لڤێره درهوان ژى بكهت لێ تێكست ناكهت، درهو كرن لڤێره
نه توهمهيه و نه تاوان بهلكى من دڤێت بێژم تێكست ڤێچهندێ كهشف
دكهت كو نڤيسهرى شيانێت ئازاديێ نينه و هێشتا بندهسته و دڤێت
كورِێ خوهژى بهێليته بندهست، چونكه ئهو تهئكيدێ دكهته سهر
ڤێچهندێ كو (من) (كورِێ خوه) (فێركر) ئانهكو وى ب دهسههلاتا خۆيا
بابينى كورِێ خوه فێركره ئازاديێ، ئازادييا كورِى دزفريته سهر
ژێدهرهكى كو بابه (ئهوه) نڤيسهره، (وى - باب) (ئهو- كورِ)
فێركر. چونكه (وى- باب-نڤيسهر) ياخيبوون و ئازاديێ ب ههقيقهت و
راستى دبينيت بۆيه كورِێ خوه ب خوه فێردكهت يان پهروهرده دكهت
،دڤێرهدا نڤيسهر دبێژيت كه ئهم لههمبهر ههقيقهتهك رههايينه
كو ئهو ژى ئهوه ئهقلييهتا نڤيسهرى ئهقلييهتهك ياخييه و
ئازاده و كورِێ خوهژى فێردكهته ياخيبوونێ، چونكه بوى فێربوونى
كورِ دبيته خودان راستى و ههقيقهت. ئانهكو ئهو ئهقلييهتا لدهف
(باب –نڤيسهر)ى ههيه ئهقلييهتهك ئازاده، نهڤێت كهلتوورا بهلێ
ڤهگوهێزيت بۆ (كورِى).
لێ
تێكست وهها نابێژيت، تێكست دبێژيت ئهڤ ئهقلييهته (باب – نڤيسهر)
ئهقلييهتهك ئازاد و ياخى نينه،بهلكى ئهقلييهتهك پاوانخوازه،
موههيمهنه، دهمێ تشتهكى ب ههقيقهت دبينيت ددهته يێن دى يان ل
سهر فهرز دكهت، بابێ ئێكهم دديت كو (بهلێ) راسته بۆيه كورِێ
خوه فێركر بێژيت بهلێ، بابێ دووهم دبينيت كو (نۆ) راسته بۆيه
كورِێ خوه فێركر بێژيت (نۆ) ل دهف ههردوو بابان (راستييهك) ههيه
و پێويسته ئهو راستى ژ (وان) بچيته (كورِێ وان) ههردوو ب يهك
سستهما هزركرنێ و يهك ميكانيزم (فێربوون) سهپاندنێ كاردكهن،
كهواته دڤێرهدا دڤى شعريدا نڤيسهر ل ههيمهنهتهكى دگهرِيێت
نهوهك ل ههقيقهتهكى، كو پێويسته مرۆڤ كهسێ (فێرنهكهت) ،چونكه
فێربوون سهپاندنه،تو نابێژيێ نه بێژه (بهلێ) و نهبێژه (نۆ)
بهلكى تنێ يهك ئالتهرناتيف ته فێركر ئهوژى دژى بهلێ يه،
بهندكرنا فێربوونێ د بهلێ و نۆ يدا، پاوانكرن و چهقبهستنا
سستهمهك پهروهردهييه كو تشت يان رهشن يان سپينه، راستن يان
درهون، بهلێ يه يان نهخێر، ئهڤ سستهمه تشتهكى دى ل دهرڤهى
رهش و سپى يێ نابينت، رهنگێن دى نابينت و وى كيش رهنگ ديت ب راست و
پيرۆز دبينيت و دێ وى رهنگى ددهته كورِێ خۆ و دخوازيت وهكى وى
فێركريه بێژيت بهلێ يان نۆ. دهليفێ نادهته كورِێ (خوه) كو ئازاد
بيت، كورِ ب (خوه) بزانيت چ راسته (بهلێ يان نهخێر)؟ يان ههردووژى
درهون و دنافبهرا بهلێ و نهخێردا ههبوونهك ههيه جۆرهها رهنگ
و دهنگ و زانست و بيروباوهرِێن دى ههنه و تنێ باب ژى مهرجهع
نينه بۆ فێربوونێ، و فێركرن ژى سهپاندن نينه و پهروهردهكرن ژى
نابيت بگههته وى ئاستى كو ههقيقهتان بسهپينيت ل سهر كورِى. بلا
كورِ بخوه بشێت رێكهكى بۆخوه هلبژێريت كو رهنگه نه بهلێ بيت و
نه نۆ، بهلكى تشتهك دى بيت ل دهرڤهى وان، لێ چونكه سستهما
هزركرنا نڤيسهرى نهشيايه بگههته ڤێچهندێ كو ئازادى دهربازبوونه
ژ سستهم و تۆرِێن گووتاران ژوان ژى گووتارا پهروهردهيى، بۆيه
ههمان ئاكامان بهرههم دهينيت ئهوێن بهرى بهرههم هيناينه و
داخواز دكهت نڤشا نوى ژى ب سستهما وييا هزرى سهودايێ دگهل ههبوون
و ژيانێ بكهت، دڤێرهدا رووكهش نڤيسهر داخوازييا ئازاديێ و
ياخيبوونێ بۆ كورِێ خوه دكهت، لێ د كوويراتييا تێكستيدا نڤيسهر
ديسان كورِێ خوه بندهست دكهت و ناهێليت ياخى بيت، بهرى ههميان ژى
ژوى ياخى بيت. بێگومان ئهڤهژى ئاماژهيه بۆ سستهمهك پهروهردهيى
كو پاوانكرنێ و دهسههلاتا بابى ههر ژ سهردهمێ رۆمانيێن كهڤن و د
دينا ئيسلامێ و كهلتوورا مهدا دكهته د تێكستهكى ل سالا 2008 ێدا،
كهواته ئهڤه تێكسته وى درهوى كهشف دكهت نه ميتۆدهك
رهخنهيى؟!
ئهڤه نموونهيهك بوو ژ دههان نموونهيان ،مرۆڤ دشێت بناڤێ
(جهوههرگهريى د رهوشهنبيرييا كورديدا)ب دههان تێكستان ريزكهت،
كو دههان نڤيسهر بنافێ مۆدهرنبوون و پۆست مۆدهرنبوونێ و راڤه و
مرنا نڤيسهرى و هێرمينيوتيكا و ئهقلانييهت و هتد..، پێشبهريا
هندهك (راستييان) دكهن، لێ دههمان دهمدا تێكست وێرانييا هزرى و
ئهدهبى و فكرى و مهعريفى يا وان نڤيسهران بۆ مه دياردكهت.لێ بۆ
رووهنكرنێ ئهڤه بهسه.
لێ
دگهل ڤێچهندێ ژى مانا وى ئهو نينه د سياقێن ديدا خوينهرێن سلبى و
ئيجابى نينن. و ئهز ژى هاودهنگم ل سهر رێژهييبوونا
مهسهلان.
چوارهم: سهبارهت ب (ئهرێ نڤيسهر يێ درهوينه؟ يانژى خويندهڤان
يێ ئاست نزمه؟ ئهرێ ئهڤ هزره د كيژ قوناغا هزركرنێ دا يانژى لدهف
كيژ جۆرێ خويندهڤانى پهيدا دبيت؟)
د
خالا سيێدا سهبارهت ب نڤيسهرى من رووهن كر، لێ دڤى پهرهگرافيدا
ئهز لسهر (ئاستێ نزمێ خويندهڤانى) راوهستم.
-
ئهز ب رههايى ئاستێ خويندهڤانى ب نزمى نابينم.
-
ب رههايى ژى ئاستێ خويندهڤانى ب بهرزى نابينم.
-
ئاست لجهم من بهرزى و نزمى نينه ، بهلكى جياوازييه.
دابهشكرنا خويندهڤانى بۆئاستێ بهرز و نزم، ههلهيهك رهخنهييه،
كو چ ميتۆد نهشێن بهرگريێ ژێبكهن، چونكه خويندهڤان نه مهرجه ژ
نڤيسهرى زيرهكتر نهبيت يان ب ئاگههتر نهبيت و شارهزاتر نهبيت و
پرِ ماريفهتر نهبيت، د رهخنهياكورديدا دگهل ريكلاما مرنا نڤيسهرى
ژى هێش خوينهر نهبوويه كاينهك
رێزدار، يان ئاست نزمه يان ئاست بهرزه، د ههردوو باران ژيدا ئهوێ
دهێته كوشتن و دبيته قوربانى، جياوازييه، د ئاستهك سادهدا ههگهر
خوينهرهك شيا رهخنهيهكى پێشكهش بكهت كو دگهل بهرژهوهنديێن
نڤيسهرى تهبا بيت، بێگومان ئهو خوينهر ب پيڤهرێن نڤيسهرى
زيرهكه و ئاست بهرزه، ههگهر بهروڤاژى بوو ئهڤه خوينهرهك
ئاست نزم و فاشيله و كۆمهكا تاوانێن دن دێ وهرگريت، د ئاستهك
كوويرتردا دابهشكرنا خوينهران بتنێ بۆ ئاستێ بهرز و نزم ب پيڤهرێن
نڤيسهران
،گرێداى
تۆرِا گوتارێن رهوشهنبيرييا كوردييه، كو د پشكێن دى پتر لسهر
راوهستين. بۆ وى (گونهه) زفراندن بۆ وهرگرى يان خوينهرى توهمهكا
حازره و خهرجكرنا مهعريفه و هزر و خوه وهستاندن پێنهڤێت،
نڤيسهر ههگهر ئاستێ وهرگرى بتنێ دوان ئاستاندا زهفت بكهت،گونهها
خوينهرى نينه ههگهر نهشيا دگهل بهرژهوهنديێن نڤيسهرى
بگونجيت، بهلكى مهسهله ديسان پتر گرێداى نڤيسهرييه كو ب
بهرههمێ خوه جياوازييان دكوژيت. ناهێليت دهنگهك دى ب جودا ژ وى،
گووتارا خوه پێشكهش بكهت، و توهمهت و تاوانان ئاراسته نهكهت و
خواندنا وى بكهته (گونهه). تێگههشتنهك سهپاندى د رهوشهنبيرييا
كورديدا ههيه كو نڤيسهر ههميشه ئاست بهرزه و خوينهر ژى
پێويسته بزافێ بكهت دا بگههته بلنداهييا وى ئاستى. ئهڤ
تێگههشتنه نينه كو خوينهر رهنگه جياواز بيت نهوهك ئاست
بهرزتر. دگهل نڤيسهرى، و دشێت تێكستى د كوژييهك جياواز بخوينيت و
وهرگريت و وێران بكهت. جياوازى ئهوه دنافبهرا نڤيسهرى و
خوينهريدا وێرانكارى ههيه، نڤيسهر ئاڤا دكهت و خوينهرژى وێران
دكهت. وێرانكرنا تێكستى كو ئهركهكێ نوى و جياوازايا رهخنهيهكا
هزرييه ئێك ژوان كهرهستهيانه بۆيكو ئاستێن بهرز و نزم نهفيكهين
و مهسهلهى بگههينينه جياوازييا ئاستان، نه نڤيسهر و نهوهرگر
ئاست بهرز و بلند نينه، بهلكو جياوازن
..
جياواز!
پێنجهم:سهبارهت ب ئازراندنا پهيڤا (بێ خێر) ، دياره من پهيڤا
بێخێر بۆ ديتنهكا رهخنهيى يا تايبهت بكارهينايه د گوتارا خوهدا،
و مهرهم پێ گۆتنهك ديار و دهستنيشانكريه، كو ئهوژى ئهڤهيه
(شاعرترين كهس درهوترينه) و ههتا ڤێگاڤێ ژى لكاره و ئهوێن هاى ژ
دونيا يا رهخنه و رهخنهگرتنێ نينه يا ژوانڤه رهخنه لڤێره
راوهستيايه، و ههروهسا من دڤێت ڤێچهندێ ژى زێده بكهم، كو نه
بتنێ ئهڤ ديتنه بێخێره بهلكى گهلهك ميتۆد و رێبازێن ديژى بێخێرن
و نهشێن ئيزافهكى بكهنه د تێكستيدا ههروهك تهئويلا كوردى؟!
ههگهر راست بيت ئهم ڤى ناڤى دانينه سهر هندهك نڤيسينێن رهخنهيى
راڤهيى، ديارهژى نهمهرجه ژبهركو رهخنهيهك نوى ژ دهسپێكێن
خواندنهك دى ژدايك دبيت ئهڤه ببيته ئهگهرێ هندێ كو ئهو
رهخنهيا بورى ب خێر بوو، ههرگيز مهرج نينه، بهروڤاژى هندهك
جاران ئهگهر ميتۆدهكا رهخنهيى ديار پهيدا نهببا رهنگه ل شوينا
وى بزافهك باشتر و ب وجتر پهيدا ببا، ئانهكو سهرههلدانا ميتۆدهكى
نوى دههمان دهمدا رێگرهژى لبهردهم ميتۆدهكى كو ئهو رهخنهيا
نوى ناهێليت ئهو ژدايك ببيت، ئهڤه نه بتنێ د بوارێ رهخنهيدا
بهلكو ل سهر ئاستێ دين و سياسهت و مهعريفه و گهلهك كايهيێن دى
ژى ههر راسته، دا ڤێچهندێ پتر رووهن كهم ب نموونهيهكى. بۆ
نموونه گهلهك دبێژن دينا ئيسلامێ د وهختێ خوهدا شورِشهك بوويه و
زهرورهت بوو كو هاتبا و مرۆڤى ژ تارياتيێ دهرباز كربا، لێ ئهڤه
رامانا ڤێچهندێ ب رههايى ناگههينيت كو ههگهر ئيسلام نههاتبا
ههتا ئهڤرۆ ئهم دامينينه د زولماتێدا؟! د ههمان دهمدا ههگهر
ئيسلام نههاتبا رهنگه دينهك دى پێشكهتيتر و شۆرِشگێرتر ژ ئيسلامێ
پهيدا ببا، د بوارێ رهخنهى ژيدا ههمان تشته ههگهر گهلهك
ريبازێن رهخنهيى نهبان رهنگه ڤێگاڤێ مه تشتهك باشتر ههبا، لێ
بۆچى ئهو پهيدا بوو و يادى پهيدانهبوو، ئهڤهژى دبيته بابهتهك
خوهسهر و ديسان مرۆڤ دشێت گهلهك ئهگهر و هۆكاران سهبارهت ب
رهوشهنبيرييا كوردى پێشكهش بكهت و ب تۆرِا گووتاران گرێدهتهڤه و
ئهرگومێنتان پێشكهش بكهت نه بتنێ راوبۆچوونان.
پشكادووێ:
كاك نعمهت ل سهرگۆتنا من بۆ مرنا نڤيسهرى و رهوشهنبيرييا كوردى
چهند پرسيارهكان دئازرينيت بۆ روونكرنێ دێ هندهك بهرسڤێن رێژهيى
پێشبهر كهين، دهما ئهز دبێژم (مرنا نڤيسهرى ژ باكگراوندهك فكرى و
فهلسهفى و ڤهرێژا پهيوهندييهك هاوسهنگ و خودان بهايێن مهعريفى
و هزرى و رهخنهيى و رهوشهنبيرى و ئهزموونگهرييهكا تژى پنت و
هێلێن فهلسهفى نههاتيه، بهلكو بهشهكه ژ پهيوهندييا نڤيسهرێن
كورد و نڤيسينا كوردى، كو پهيوهندييهكا ههتا ڤێگاڤێ رهنگه
دساتهكا تاريدا بژيت)دڤێرهدا كاك نعمهت دبينيت كو چهندين بابهت
دهزركرنا مندا تێكهل بووينه، ئهز ژى دبێژم بهلێ چهندين بابهت
دهزرا مندا تێكهل بووينه، و ئهڤهژى ئهز ب ئاسايى و سرووشتى دبينم،
و بهروڤاژى ههگهر ئهز گهلهك بابهتان دهزرا خوهدا تێكهل
نهكهم وێگاڤێ ئهز ب سرووشتى نابينم، چونكه د ژيان و ههبوونا مندا
چهندين بابهت تێكهلن، و ئهز بۆ هندێ هزردكهم و وان هزران دكهمه
نڤيسين دا وان بابهتان د هزرا خوهدا ژێك ڤاڤێرم و جوداكهم و ب جودا
و پێكڤه هزر تێدا بكهم و پهيوهندييا وان هزران پێكڤه و ب خوهڤه
سهرو ژنوى دامهزرينمهڤه، بۆيه تێكهلبوونا هزران دياردهيهك
سرووشتييه و كێماسى نينه، و ئهز بخوه رهخنهيا خوه ناكهم كو
گهلهك بابهت دهزرا مندا تێكهلن مادام ئهز پێكۆل دكهم كو وان
هزران بنياسم و كاريگهرييا وان دهستنيشان بكهم و بكهمه نڤيسين و
بهرههمێن رهخنهيى و ئهدهبى ، ژيان ژى بتنێ هزرهك و دوو دهه و
سهد نينه،وهك چهوان يهك تهوهر و دووو دهه و سهد ژى نينه،
ههر بابهتهكى چهندين رهههند و تهوهر ههنه، ههر تهوهرهكى
چهندين تهوهرێن پاژهكى ههنه، و هزرا كووير و جياواز ژى ئهوه
بشێت ژ بابهتهكى يان تهوهرهكى چهندين تهوهرو بابهتێن ديێن
پاژهكى ببينتهڤه و ل سهر راوهستيت و بئازرينيت، و پشتى ويژى مرۆڤ
پێكۆل بكهت وان تهواران دهست نيشانبكهت و ب ئازادى بهرێ خوه
بدهتێ. بۆ وى مرنا نڤيسهرى بابهتهكه بخوه تێكهله و خودان
رهههندێن جورهوجۆره يهك قالب نينه، ئهوا من دبابهتێ خوهژيدا
ئازرانديه مرنا نڤيسهرى د رهوشهنبيرييا كورديدايه، ئانهكو من
بابهت ب رهوشهنبيرييا كورديڤه گرێدايه نهوهك ب رهوشهنبيرييا
رۆژئاڤايى يان ئهرهبى يان جيهانى، ئهڤه بخوهژى دهربازكرنا
بابهتييه ژ گهلهك تهوهران، و تايبهتكرنا وى بابهتييه ب
رهوشهنبيرييا كوردى ڤه. پشتى ويژى رهوشهنبيرييا كوردى دياره من
ژى د گوتارا خوهدا چ سنوور بۆ ديارى نهكرينه چونكه ههتا ڤێ ساتێ
ژى سنوور بۆ رهوشهنبيرييا كوردى نينه، ب گشتى و بۆ پهيوهندييا
مرنا نڤيسهرى ب رهوشهنبيرييا كوردى بتايبهتى، دياره
دهستنيشانكرنا سنورێ رهوشهنبيريا كوردى ناخوازيت ئهز ههموو
بهرههمێن كوردى بخوينم، يان يێ ههموو پارچهيێن كوردستانێ، چونكه
ئهڤه نه دشيانا مندايه و نه دشيانا كهسهكى دى ، لێ ئهو تشتێ
ئهم دياردكهين ئهون كو بخوه ديار، ديار برِێيا خواندنا ئهو
بهرههمێن ل بهردهستن ژ ژێدهرێن جۆرهوجۆرێن كوردى ژ ئهدهب و
سياسهت و دين و كۆمهلايهتى و هتد..، ئهو بهرههمێ مرۆڤى خواندى
دياركرنهكى ددهته مرۆڤى، ئاخفتنا مهژى لسهر ئهوا دياره ژ من، لێ
ئهو دياربوون رهنگه دنافبهرا من و كهسهك ديدا جياواز بيت،ئانهكو
مهسهله دڤێرهدا رێژهييبوونا خوه وهردگريت، ئانهكو دهمێ ئهز
دبێژم وهك بۆ من دياره يان ئاشكهرايه، ئهز دهێم لسهر وى
ئاشكهرابوون و دياربوونێ دئاخفم، و بۆچوون و ئهرگومێنتێن خوه
پێشكهش دكهم.ئانهكو رهوشهنبييريهك كوردى ههيه،لێ سنوورێت وى
ئهو رێژهيه ئهوا ئهز يان ههر كهسهك دى دبينيت،مهسهله نه
رههاييبوونه،بهلكى برِياردانهكه لسهر ئهو سنوورێ ل من ديار. يان
بۆ من ب رهنگهكى ئاشكهرايه و ئهز لسهر وى ئاشكهرابوونێ دنڤيسم و
تشتێن دى تێدا دياردكهم، ئانهكو كاركرن دناف رهوشهنبيرييا كورديدا
كاركرنه دناف ديار و ئاشكراييا وێ، سوحبهته لسهر كۆمهكا برِگه و
جومگهيێن جياواز و برِهنگهك نوى و جودا. بۆ ويژى رهوشهنبيرييا
كوردى سنوورهكێ ڤهكريه، لێ دناف وى سنووريدا چهندين پنتێن ديار و
رووهن ههنه و ژێدهر و سهركانييا وان ژى دياره، و مرۆڤ دشێت ل سهر
پێكهاتهيێن گشتى يێن رهوشهنبيرييا كوردى براوهستى و بكهته
بنگهههك بۆ تێگههشتنێن خوه، ژلايهك دى رهوشهنبيرييا كوردى
قالبهك يهك رهههند و سنوورهك دياركرى بۆ ههموو بابهتان نينه،
لێ ئهڤه رێگر نينه كو ئهم بۆ نموونه د بنهمايێن دينى د
رهوشهنبيرييا كورديدا ڤهكۆلين، يان بنهمايێن سياسى د
رهوشهنبيرييا كورديدا ، يان بنهمايێن دهروونى يان ههر بنهمايهك
دى د رهوشهنبيريا كورديدا.لێ ڤهكۆلين دوان بنهماياندا دشێت كۆمهكا
ئاكامێن ب ئهرگومێنت بدهنه مه لسهر رهوشهنبيرييا كوردى و
فۆرِمهكى دياركرى سهبارهت ب وان بنهمايان بدهنه مه لسهر
رهوشهنبيرييا كوردى. بۆ ويژى رهنگه لجهم من رهوشهنبيرييا كوردى
ڤێگاڤێ فۆرِمهك دياركرى ههيه بۆ مرنا نڤيسهرى، ئهڤهژى ب ئانكويا
ڤێچهندێ ناهێت كو من ههموو بهرههمێن رهوشهنبيرێن كورد خواندنبيت
، يان ههتا پێويست بيت ئهز بخوينم، چونكه ممكن نينه كهسهك بشێت
بهرههمێ ههموو رهوشهنبيرێت كورد بخوينيت ڤێجا بهێت برِياران
بدهت، برِيارێت من ل سهر بنهمايا وان بهرههمێت كو من خواندين و
تێگههشتنهك تايبهت دايه من، ئهو بهرههم زێده بن يان كێم،
گرنگيێ نادهته ئهوى بهاى كو ئهز ددهمه وى رهوشهنبيرى، ل دويف
خواندنا رهوشهنبيرييا كوردى هندهك خهسلَهت و سيما ههنه كو ئهز
دهستنيشان دكهم ب پالپشتييا هزر و باكگراوندا مهعريفى و فكرى و
فهلسهفى وئهدهبى و رهخنهييا خوه، ئهرگومێنتێن من پێوهرن بۆ
مرنا نڤيسهرى د رهوشهنبيرييا كورديدا، لێ پشتى وى ئهو بابهتێ
گرينگ ئهڤهيه ئهز دێ چ پێشكهش كهم؟ ئهرگۆمێنت و هزرهك لۆژيكى
يان ئينشا و پێشبهريێن بێ بنهما و ئهرگۆمێنت؟ ههرگيز مهرج ژى
نينه خوينهر ئهرگومێنتێن من قهبول بكهت يان رهد بكهت، لێ تشتێ
گرينك بۆ من ئهوه ئهز بشێم بخوه ب خواندنا خوه دهستنيشانا
بابهتهكى بكهم د رهوشهنبيرييا كورديدا و لدويف ئاست و پێزانين و
زانيارى و تێگههشتن و تێگههێن ب ئهرگومێنت پێشكهش بكهم.
بۆ
ويژى كاك نعمهت رهنگه بهرى گهلهك خوينهر و كهسێن دى بزانيت كو
مرنا نڤيسهرى لجهم من بوويه بابهت ل (كوشتنا تێكستى) و گوتارێن
ديژى. كو باوهرِدكهم كاك نعمهتى يێت خواندين، چونكه من بخوه
كوشتنا تێكستى بۆ هنارتى و دهستنڤيسهكه تێدا ب درێژى ل سهر مرنا
نڤيسهرى ل دهف جاك ديريدا و د رهوشهنبيرييا كورديدا راوهستيايمه
و كاك نعمهت ئاگههدارى وى باكگراوندييه و دزانيت كو مهبهست ژ مرنا
نڤيسهرى ل رهوشهنبيرييا رۆژئاڤا _كو من ههموو نڤيسينێت
رهوشهنبيرێن رۆژئاڤايى نهخواندينه_ لێ دخواندنێن هندهك ژ نڤيسينێن
نيچه و ليۆتار و فرۆيدى وجاك ديريدا و رۆلان پارتى ئهز دڤێچهندێ
گههشتيمه كو مرنا نڤيسهرى د رهوشهنبيرييا رۆژئاڤا ژ باكگراوندهك
فكرى و فهلسهفى و رهخنهيى دهێت نهوهك بێى ئهو باكگراوند،
ئانهكو ههتا جاك دێريدا مرنا نڤيسهرى پێشبهر دكهت بهرى وى مرنا
خودێ و مرنا مرۆڤى و مرنا فهلسهفێ و مرنا ئاگايى و مرنا مێژوويێ و
مرنا ئهدهبياتێ هاتينه پێشبهريكرن ڤێجا مرنا نڤيسهرى، لێ تشتێ بۆ
من ديار د رهوشهنبيرييا كورديدا كهسێ ئهڤ تێگههه نه بهلاف
كرينه و نه ئهزموون كرينه و نه تێدا دهرباز بووينه، ئهڤهژى
نه ب ئانكوييا كێماسيهك بيت بۆ رهوشهنبيرييا كوردى، بهلكى من دڤێت
ڤێچهندێ رووهن كهم كو رهوشهنبيرييا رۆژئاڤايى و رهوشهنبيرييا
كوردى سهبارهت ب مرنا نڤيسهرى مهودايهك درێژ و بهرفرهه
دنافبهرا واندا ههيه ژ لايێ جڤاكى و ئهدهبى و فكرى و فهلسهفى و
رهخنهيى، و ئهز ب زهروورهت ژى دبينم دا مرنا نڤيسهرى د
رهوشهنبيرييا كورديدا نهبيته نوكتهيهك مهعريفى د دهستێ
نڤيسهراندا مرۆڤ دياركهت كو مرنا نڤيسهرى د رهوشهنبيرييا رۆژئاڤا
پشتى چهندين گوهورِينێن زانستى و فكرى و فهلسهفى و رهخنهيى و
سياسى و زمانى و فهرههنگى چێبوويه، نهوهك رهوشهنبيرييا كوردى كو
بێى وان گوهورِينێن ريشهيى و مهزن وبهرفرهه ل سهر ههموو ئاستان
بهێت و مرنا نڤيسهرى ب ههمان رهههندێن رهوشهنبيرييا رۆژئاڤايى
پێشبهر بكهت، ئهڤه ژ لايهكى .
ژلايهكى ديڤه بديتنا من، مرنا نڤيسهرى دگهل ئهو باكگراوندا
مهعريفى ژى نه ئهوه مرۆڤ رهخنه نهكهت، د رهوشهنبيرييا
رۆژئاڤاييدا، ئهز دهمێ رهخنا مرنا نڤيسهرى د رهوشهنبيرييا
كورديدا رهخنه دكهم جودايه دگهل رهخنهيا من بۆ مرنا نڤيسهرى د
رهوشهنبيرييا رۆژئاڤاييدا، مرنا نڤيسهرى لجهم جاك دێريدا وهك مرنا
نڤيسهرى نيه لجهم هۆشهنگ شێخ محهمهدى يان لجهم نعمهتى.بۆ ويژى
ئاستێ رهخنهكرنا من جودايه، د رهوشهنبيرييا كورديدا كو بێى
باكگراوندهك فهلسهفى و فكرى و هتد، كو ژ ئهنجاما نهبوونا ڤى
باكگراوندى دبيته بابهتهك تراژيدى و كۆميدى ب تێگههشتنا من، و
وهدكهت ئهز رهشبين بم. و ههروهسا دگهل كاك جاك دێريداى ئهز
رهخنهيا وى دكهم كو نڤيسهر پێويستى ب مراندنێ نيه، بهلكو
پێويسته زيندى بيت و مرۆڤ - خوينهر ململانهيهك هزرى دگهل وى
بكهت، نه دگهل تێكستى بتنێ.
و
ئهز بهروڤاژى كاك نعمهتى بهرێ خوه ددهمه بابهتى بۆ مرنا
نڤيسهرى دهمێ ئهز پێشبهر دكهم نه بۆ هندێيه هزرێن خوه بمرينم
بهروڤاژى بۆ هندێيه دا خوينهرێن دى كو كاك نعمهت يهكهم خوينهره
ژوان ململانهيهك هزرى رهخنهيى دگهل من دامهزرينيت، رهخنهكرنا
بابهتان يان باكگراوندان ههميشه بهروڤاژى بۆچوونا كاك نعمهتى
نابيته ئێخسيربوون ، بهلكو بهروڤاژى دهربازبوونه ژوان باكگراوندان
و ململانهكرنا وانا پێخهمت دهربازبوون و نهفيكرنا وان و
راوهستيانه دژى بهرژهوهنديين ههر باكگراوندهكى، ئانهكو دهمێ
ئهز دبێژم پێويسته ئهم ململانێ دگهل نڤيسهرى بكهين بۆ
ڤێچهندێيه دا ئهم ژ باكگراوندا مرنا نڤيسهرى و هێرمينيۆتيكا و
راڤه و تهئويلا رۆژئاڤايى و تهوزيفكرنا وان ب يهك رهههند و يهك
مهرهم د رهوشهنبيرييا كورديدا دهرباز بين. مرنا نڤيسهرى بخوه
باكگراوندان ناكوژيت بهلكى چهوانييا تهماشاكرنا مرنا نڤيسهرى
رهههندێن جورهجۆر ب باكگراوندان دبهخشيت، ئانهكو ئهڤه ئهمين
دشێين
باكگراوندى بكوژين يان بهێلينه ساغ، ئێخسير ببين يان ژێ دهربازببين،
تهسليم ببين يان ململانێ دگهل بكهين، زڤرين بۆ باكگراوندان ههميشه
بۆ ئيخسيربوون و چوارچوڤهكرنێ نينه، ئهگهر ئهم خودان هزرهك
رهخنهيى ململانێكهر بين، دشێين نه ههر خوه ژێ دهرباز بكهين
بهلكى باكگراوندى بكوژين ژى.
پشتى مهسهلا پێزانين لسهر مرنا نڤيسهرى ژلايێ نڤيسهران كا ههنه
يان نينه ئهڤه بتنێ نه پيڤهره و نه ميزان بۆيكو ئهم مرنا
نڤيسهرى قهبول بكهين يان رهت بكهين، ئهز ژى دبێژم رهنگه
نڤيسهر ههبن گهلهك باش و كووير كۆمهكا ژێدهر لسهر مرنا نڤيسهرى
خواندبن و تێگههشتبيت و ههرس كربيت و د بهرههمێن خوهژيدا دياركهت
كو وى هاى ژێ ههيه مرنا نڤيسهرى ژكيڤه هاتييه و بنهمايێت وى چنه
و گههشتييه كيڤه و پشتى ويژى چ تشتێت نويتر پهيدابووينه،
ئهڤچهنده لدهف من غايب نينه كو نڤيسهرێن كورد باسى ڤى بابهتى
كرينه، ئهڤه نه ئاريشهيه، بهلكى ئاريشه ئهوه دهمێ ئهو
نڤيسهرێن مرنا نڤيسهرى رادگههينن ماناوى ئهو نينه كو ئهو دشێن
وان بهايان ژى ههرس بكهن ئهوێن مرنا نڤيسهرى د كاروانا خوهدا
دگهل خوه يێت چێكرين، كاك نعمهت ئهز دبێژم (بها)، بهايێن مهعريفى
و هزرى و رهخنهيى و رۆشبنيرى و ئهزموونگهرييهكا تهژى پنت و هێلێن
فهلسهفى، ههگهر مهرهما من دڤێ پهرهگرافيدا رووهن نهبيت ئهڤه
ناچارم پتر رووهن كهم و بێژم:
ئهو ئهخلاقا مرنا نڤيسهرى لجهم نڤيسهران و نڤيسينێ چێدكهت، د
رهوشهنبيرييا كورديدا نينه، يان چێنهبوويه، ب ئانكويا ڤێچهندێ
نڤيسهرێ كورد مرنا نڤيسهرى دنياسيت بهس نهشێت وان بهايان بنياسيت
ئهوا مرنا نڤيسهرى چێدكهت، ههگهر بنياسيت ژى و ژلايێ فكرى ژى
ههرس بكهت، ئهڤه هێش نهشيايه ژلايێ دهروونى و مهعنهوى و روحى
و ئيرادهگهريێ ڤه وان بهايان د ژيانا خوهدا و نڤيسنێن خوهدا
مومارهسه بكهت، ئانهكو مرنا نڤيسهرى بتنێ رهخنهيهك نوى نيه
دكايا ئهدهبيدا يان رهوشهنبيريدا ل رۆژئاڤا، بهلكى جۆره
ئهخلاقهكا پۆستمۆدهرنيتهيا رهخنهگرييه دكايا كۆمهلايهتى و
فهلسهفى و ئهدهبى و جڤاكى و سياسى و زمانى و فهرههنگى و خێزانى و
هتد....، ئانهكو مرنا نڤيسهرى دابرِ نينه ژ ژيان و ههبوون و
رهوشهنبيرى و هزر و ههبوونا نڤيسهرى و جڤاكى، مرنا نڤيسهرى مرنا
ئهخلاق و بها و تيتالێن كهڤن و تهيسۆك و دهسههلاتێن سهپانديێن
سياسى و ئابوورى و جڤاكينه كو تژييه ژ ههيمهنه و بندهستيكرنا
مرۆڤان، مرنا نڤيسهرى دهرچوونه ژ دهسههلاتا وان مانايان ئهوێن
ئهدهب و نڤيسين و سياسهت و فهلسهفه و جڤاك و عهشيرهت و ئابوورى
و فهرههنگ و دامودهزگههێن فهرمى و نهفهرمى ددهنه ههبوون و
ژيانا مه، دهمێ ئهز دبێژم مرنا نڤيسهرى لجهم من د رهوشهنبيرييا
كوردى نوكتهيهك مهعريفييه، ئهز ژبهر ڤێچهندێ دبێژم چونكه دهمێ
ئهم باسى ڤى بابهتى دكهين ئهم هێش ئيخسيرى ههموو بهايێن سستهمێن
سياسى و جڤاكى و عهشيرتى و هتد....، تهنانهت ل بن سيستهمێن
رهخنهيى يێن ههيى و كههى و تهيسۆك و بێخێر ههتا دوا پله. مرنا
نڤيسهرى بهخشينا ئهخلاقهك نوى يه ب مرۆڤى و نڤيسهرى و دووير ژ
سستهمێن ههيى كو پاوانا ههقيقهتان دكهن، ئێك ژ سهرهتاييترين
مهرجێن مرنا نڤيسهرى ئهوه نڤيسهر بشێت خوه ژوان پيرۆزى و مانايان
دهرباز بكهت ئهوێت مالَ و عهشيرهت و ولاَت و نهتهوه و دين و
سياسهت و دامودهزگههێن موههيمن ددهنێ، ئهز دبێژم مرنا نڤيسهرى
تنێ بههايهك ئهدهبى نينه، كۆمهك بههايێن فهلسهفى و جڤاكى و
مهعريفى و هزرى و رهخنهيى يه، كو نڤيسهرى پێ دهرباز دكهنه
قۆناغهك دى، شێوازهك دى و ناڤهرۆكهك دى بۆ نڤيسينێ و ژيانێ و
ههبوونێ و ئهدهب و رهخنهو روانينه ژيانێ، ئهز ڤێچهندێ لجهم
نڤيسهرێت كورد نابينم ، ديسان ژى دبێژم ب دههان نموونهيان دزانم
ههگهر بنڤيسم و نافێ كۆمهكا نڤيسهران ژى ريز كهم، كو ئهو دشێن
باسى مرنا نڤيسهرى بكهن و باسى هێرمينيوتيكا و پۆستمۆدهرنيزم و
هتد.... ژ چهمكێن مهعريفى و فهلسهفى و رهخنهيێن نوى ...، لێ ئهز
دشێم وان نڤيسهران ههر د تێكستێن واندا دياركهم كو ئهو درهوينن، ب
ئانكويا ڤێچهندێ كو ئهو وان چهمكان تنێ وهك ئهدهب وهردگرن لێ
وهك جڤاكى و فهلسهفى و ئهخلاقى و خێزانى و زمانى و رۆشنبيرى و د
ئهزموونێن ژيانا خوهدا دگهل تێكستێن دى، دگهل نڤيسهرێن دى، دگهل
مرۆڤێن دى، دگهل دهسههلات و مانا و ههقيقهتێن دى ، ههرگيز نهشێن
رامانا نڤيسهرى بكهنه بابهت و بها دژيانا خوهدا، هێڤيدارم
دڤێرهدا من رووهن كربيت كا بۆچى مرنا نڤيسهرى لجهم مه نوكتهيه.
بۆ
ويژى دهمێ ئهز دبێژم (مرنا نڤيسهرى بهشهكه ژ پهيوهندييا
نڤيسهرێن كورد و نڤيسينا كوردى، كو پهيوهندييهكا ههتا ڤێگاڤێ
رهنگه د ساتهكا تاريدا بژيت) ئهڤ گۆتنه ههڤدژ نينن، ههگهرچى
ههڤدژ ژى بيت هێساييه، لێ مهرهما من ئهوه مرنا نڤيسهرى ئێكه
ژوان بابهتان كو دشێت لايهنهكى ژ پهيوهندييا نڤيسهر و نڤيسينێ
رووهن كهت، چونكه پهيوهندييا نڤيسهر و نڤيسينێ تارييه، چونكى
هێشتا بهێز نهبوويه بابهت بۆ سوحبهت و ڤهكۆلينێ، و مرنانڤيسهرى
ژى د رهوشهنبيرييا مهدا نهبوويه ڤهقهتييان، چونكه هێش نڤيسهرى
خوه ژ سستهمان نهڤهقهتاندييه، نه ڤهقهتيانهك بابهتى و
فيزيكى نهوهك روحى، بۆ من ديسان دبێژم ئهڤ پێشبهريكرنا دبيته
نوكته چونكه ئهم لسهر بنهمايهك وههمى مرنا نڤيسهرى دكهينه د
رهوشهنبيرييا كورديدا ، دهما مه هێش خوه ژ كۆت و پێوهندێن
سستهمان دهربازنهكريه، تهسهور دكهين ئهم ئازادين ژوان كۆت و
پێوهندان، تارياتى ژى ههرگيز ئاماژه نينه بۆڤهقهتيانێ، بهلكى
پتر ئاماژهيه بۆ ئهو ئاوێتهبوونا نڤيسهرى دگهل سستهمێن ههيى و
كههى، چونكه پهيوهندى وێگاڤێ رووهن دبيت دهمێ رهخنه بشێت وان
پهيوهندييان شرۆڤه بكهت و وان پنتان دهستنيشان بكهت كا نڤيسين و
مرنا نڤيسهرى وهك بابهتهك چهند دشێت بهايێن ئهدهبى و جڤاكى و
رهوشهنبيرى و هتد.... بۆ مه خوهيا كهت لدهف نڤيسهرى؟ گهرِيان ل
بههايان ، گهرِيانه ل مرۆڤى، گهرِيانه
ل رهوشهنبيريێ و گهرِيانه د رهوشهنبيريێدا، كهشفكرنا رهههندێن
ڤى گهرِيانى دشێن نيشانى مه بدهن د لهحزهكا ديرۆكيدا دهمێن
گوتارێن دينى و سياسى و عهشيرتى و حزبى و دهستهكا رهوشهنبيرييا
موههيمهن لسهر راگههاندن و رۆژنامهو ريكلاما كوردى و ئهو
ئهخلاقا ئهو تۆرِا گووتارێن جودا چێدكهن، كا نڤيسهر دڤێ لهحزا
ديرۆكيدا چ دكهته بهرههم و چ دكهته نڤيسين، ئانهكو ئهو نڤيسين
چهند ژ دايكبوويى يا ئهو ساتێ ديرۆكييه و چهند دهربرِينێ ژ
بهرژوهنديێن وان گووتاران دكهت، ڤێجا ب ئاگهه بيت يان بێ ئاگهه.
ئانهكو دهما ئهو تۆرِا گوتاران ئهخلاقهكى ههيمهنه دكهته سهر
رهوشهنبيرييا كوردى، نڤيسهرێ كورد ل بن تۆرِا بهايێن وان گووتاران
چهند دشێت نڤيسينهكى بكهت كو ل دهرڤهى كاريگهرييا وان بهايان
بيت؟ چهند دشێت بهرههمى بكهته نڤيسينهك كاريگهرييا وان بهايان ل
سهر نهبيت و ئهو نڤيسين ببيته دهربرِينهك ژ ئيرِادهيهك بێگهرد
يا نڤيسهرى بخوه نهوهك كاريگهرييا وان گووتاران؟ و ژبهر كو ئهز
دبينم دخواندنێن خوهدا نڤيسهرێ كورد هێش كاينهكه دبن تۆرِا وان
گوتاران بهرههمى دكهته نڤيسين و نهگههشتييه ئيرِادهيا خوهيا
خوهسهر و بێگهرد نهشيايه بگههته نڤيسنێ، بهلكى گههشتييه وێ
باوهرِيێ كو ئهو نڤيسهره بۆيه دنڤيسيت، نڤيسهر لبن ئهو تۆرِا
كاريگهرييا گووتاران و ئهو بهايێن ئهو تۆرِا گووتاران چێدكهن،
ماهييهتا نڤيسهربوونێ ماهييهتهك بێگهرد نينه ل دهرڤهى وان
گووتاران ژ دايك بووبيت، ديسان ئهڤهژى ئێكه ژ تهوهرێن (كوشتنا
تێكستى) كو هێڤيدارم يان چاپ ببيت يان ل ئهردهكى بهلاَف ببيت و تێدا
بشێم پتر و پتر و رووهنايێ بهردهمه سهر وان پنتێن گرينگ و حهساس،
كو ههر پێشبهريكرنا وان شۆكهكه بۆ خوينهرى و بۆ نڤيسهران و بۆ
ئهو رهوشا ئهم تێدا نڤيسينێ دكهين و ناگههينه نڤيسينهك بێگهرد
كو نڤيسهر بشێت ل پشت تۆرِا گووتاران ممارهسا نڤيسينێ بكهت بێكو
ببيته نڤيسهر، و نڤيسين ببيته كهرهستهيهك بۆ ململانهييهكا
فكرى و مهعريفى ڤهدهر ژوان سستهمان.بۆ من دياره لێ رهنگه من بۆ
كاك نعمهتى ديار نهكربيت كو راسته ئهز بۆ خهلكى ، بۆ خوينهرى
دنڤيسم بهس مانا ڤێچهندێ ئهڤه نينه كو ئهز وى رازيبكهم، يان وى
تشتى بنڤيسم ئهوا ئهو لهێڤيێ يان وى دڤێت، بهرو ڤاژى ئهز وى تشتى
دنڤيسم ئهوا من دڤێت، ڤێچا خوينهر رازييه يان نا، ب دلێ وييه يان
نا، ئهز بۆ بهرژهوهنديێت
خوه دنڤيسم، لێ رهنگه بهرژهوهنديێن من دگهل خوينهرى و يێن دى
جودا بيت و نهبيته بهرژهوهندييا
وان ژى، لێ ئهڤه مانا وێ ئهو نينه ئهز بۆ وان نانڤيسم، ئهز بۆ
ئهوێدى دنڤيسم ، لێ وهها دنڤيسم وهكى ئهز، ئهز د ئيرادا خوهدا، د
ههبوونا خوهدا، د هزرو بيروباوهرِێن خوهدا، بێى بهرژهوهنديێن وى
لبهر چاڤ بگرم، ئهز و نڤيسين ئيرادا منن، نڤيسين ماهييهتهكى بۆ من
ب پهيوهندييا من و نڤيسينێ دبهخشيت، ئهو ماهييهت لجهم خوينهرى
قابيلى گهلهك خواندنێن جورهو جۆره، قابيلێ قهبولكرنێ و رهتكرنێ
يه، وهك چهوان تو وهك خوينهرهك گهلهك هزرێت من رهت دكهى و
گهلهكان ژى قهبول دكهى، ئهڤه ئهزم، ئهڤ نڤيسينه دهربرِينێ
ژمن دكهت، وهك نڤيسهر و وهك هۆشهنگ و وهك ههر فۆرِمهك كو من
ههبيت و تو وى فۆرِمى ببينيهڤه و دهست نيشانبكهيت، ديارهژى
نهمهرجه تو د فۆرِما ژيان و ههبوونا مندا بشێى درهو و راستيێن من
كهشف كهى، لێ بتنێ تێكست كهفيلن بۆيكو راستى ودرهو و تيۆر و بهايان
ئاشكهرا كهت، بهلێ من باوهرِى ههيه ئهز پێويست ناكهت بزانم
ژيان و ههبوونا جڤاكى و عهشيرتى و سياسى و هتد.. نڤيسهران چهوايه
بۆيكو بزانم ئهو چ تۆڤ مرۆڤن يان نڤيسهرن، تێكستێن جياواز دشێن
نيشانى من بدهن وهك خوينهرهك، كو ئهو كهس ئهو بابهتێن باس
دكهت چهند وهك بهها باس دكهت و چهند تنێ وهك بابهتهك
ئهدهبى؟ چهند باوهرِى پێ ههيه و چهند باوهرِى پێ نينه، چهند
دوان چهمكان گههشتييه و دشێت خوه پێ پهروهرده بكهت و خوه
پێبكهته مرۆڤهك نوى و مۆدرن و چهند نهشێت؟ تێكست دشێت وان
بابهتان دناف خوهدا ههلگريت و ئهركێ خواندهڤانييه وان بابهتان
ببينيت، بۆ ويژى خواندن دهسپێك گهرِيانه ، پشتى ويژى
سهرههلبوونه، ڤێچا ململانهيهك هزرى و رهخنهيى.
ديارهژى نێزيكبوون ژ نڤيسهران دشێت رووهنتر و زوويتر و ئاشكهراتر
زمانێ وان ، ژيانا وان ، ئهخلاقێ وان، باوهرِى و مومارهسهكرنا
ههبوونا وان ئاشكهرا كهت، و ببيته هاريكار بۆ خواندنا تێكستێن وان
ب رهنگهك كوويرتر و فرههتر، لێ مهرج ژى نينه، ئهڤه پێويستييهكا
حهتمى بيت، چونكى ههم نڤيسهر دشێت تهمسيليێ د ژيانا خوهدا بكهت و
تێكست ژى كهفيله بۆ ئاشكراكرنا وان مهبهست و بهرژهوهندى و
بابهت و بهايێن نڤيسهرى، بۆ ويژى خواندنا تێكستێن جورهوجۆرێن
نڤيسهران مه دگههينته ڤێچهندێ كا ئهو نڤيسهر ب ئاگهه و بێ
ئاگهه چهند بهايان وهردگريت و چهند لبن تۆرِا گووتاران دايه و
چهندژى
ئازاد و بهرِهلاَيه؟
*
* * * * * *
كاك
نعمهت د پهرهگرافهكيدا دبێژيت (لێ دهمێ وى باوهرى بخۆ ههبيت كو
نڤيسهره، ل وى دهمى دێ ب ئازادانهتر و ب ئارامتر هزرێن خۆ دارێژيت
و گرنگى و سهنگا شيانێن خۆ ههميێ دێ ئيخيته د قالبێ هونهرسازى و
هشمهنديا بهرزكرنا بهرههمى دا، چونكى ل وى دهمى هزرا وى گهلهك ب
يێن دى ڤه (ئهوێن دهوروبهرێن وى) يا گرێداى نابيت. (3)
دڤێرهدا من دڤێت بێژم كهنگى مرۆڤ شووناسا نڤيسهريێ ب رههايى
دبهخشيته خوه؟ كهنگى دبێژيت ئهز نڤيسهرم؟ سهلماندنا نڤيسهريێ
بێى بهراوردكرن دگهل يێن دى نابيت. پيڤهر چنه بۆيكو نڤيسهر و نه
نهڤيسهرى ژێك جوداكهين ههگهر ئهوێدى يێ نه نڤيسهر نهبيت؟ ئهز
ب تهواوى دژى ڤى بۆچوونا كاك نعمهتى مه چونكه ممكن نابيت ئهز
بسهلمينم كو نڤيسهرم ههگهر خوه ب دهوروبهر و نهنڤيسهران
بهراورد نهكهم، سهلماندنا نڤيسهرييا من ئێكسهر نڤيسهرييا يێن
ديژى نهفى دكهت، ئهڤه بخوه هزركرنه د دهوروبهر و يێن دى دا،لێ
هزركرن د دهوروبهر و يێن ديدا نهمهرجه تنێ وه ل نڤيسهرى بكهت
بهرههمێ خوه ئاراستهى وهرگرى بكهت دا رازى بكهت، رهنگه تهواو
بهروڤاژى بيت، بۆ نموونه ئهز بهردهوام هزرا وهرگرى دكهم بهس
نه ب وى مهبهستى كو رازيكهم، بهروڤاژى بهردهوام ئهز پێكۆل
دكهم وهرگرى (ب جياوازييا ئاست و تێگههشتنان و جورهوجۆريا وان)
رازى نهكهم و بابهتهكى پێشبهر بكهم كو دژى حهز و مهيل و
خواستێن وى بيت و دژى بهرژهوهنديێن وى بيت،چونكه من
بهرژهوهنديێت خوه ههنه و رهنگه دژى بهرژهوهنديێت وهرگرى
بيت،دڤێرهدا هزركرن د ئهوێن دى هزركرنهك ئهرێنى يه و كاريگهرييا
وى ژى پۆزهتيفه، چونكه نڤيسهر تشتهكى چاڤهرێكرى نادهته
نڤيسهرى بهلكى تشتهكى ددهتێ كو وهرگر ل هێڤيێ نينه ئهڤهژى
رهنگه ببيته شۆك و موفائهجه بۆ وهرگرى. لێ دڤێرهدا دڤێت ئهم
جياوازيێ بكهين دنافبهرا هزركرن د ئهوێن دى وهك بارهك سلبى و وهك
بارهك ئهرێنى، هزركرن د ئهوێن دى ههگهر ب مهبهستا نياسينا وى
بيت و تهجاوزكرنا وى بيت ئهڤه بارهك ئهرێنى يه چونكه نڤيسهر ل
ئازادييا خوه دگهرِيێت و دڤێتن وهرگرى تووشى شۆكان بكهت، و ههگهر
نڤيسهر بۆ هندێ هزر بكهت دا وهرگرى رازى كهت و بكهفته بن
سستهمێن هزرى يێت ئهو تۆرِا گووتاران چێدكهت و وهرگر بهشهكه ژێ
ئهڤه بارهك سلبييه و ئهم نهشيێن باسى ئازادييا نڤيسهرى و تێكستى
و وهرگرى بكهين، چونكه سستهمهك گشتى ئهخلاقهك بۆ نڤيسهرى و
تێكستى و وهرگرى دهستنيشانكرييه و ههر سێ دبن كاريگهرييا وى
تۆرِيدا پهيوهندييا خوه بهرههم دهينن.ديارهژى دگوتارا مندا كو من
جهخت كريه سهر ئيرادهيا بێگهردا مرۆڤى ئهوا دشێت ل بن
كاريگهرييا وان سستهمان دهرباز بيت و ب بهرِهلاَيى خوه ممارهسه
بكهت.و د ههمان گووتاردا من ئهو ئهرك دايه وهرگرى ژى كو خوه ل
بن سستهمێن نڤيسهرى ژى دهرباز كهت ئهوا كهڤتييه ب تۆرِا
گووتارێن موههيمهن.
سهبارهت ب پهيرِهو كرنا ههر تشتهكى نڤيسهر بێژيت د ژيانا
خوهدا، و كا ههگهر وهكر ئهو دێبيته نڤيسهر و پاشى چهند
كاريگهريێ لسهر چهقبهستن و نويكرنێ و گوهورِينێ دكهت؟
ئهو
تشتێ ئهم دبێژين ژكيڤه دهێن؟ بۆچى دهێن و بۆچى دێبنه نڤيسين و
بهلاف دكهين؟ ههگهر مه پێكر يان نهكر رامانا وى چييه؟ ئهو چ
تشتن ئهم دشيێن بێژين و نهكهين و ئهو چ تشتن ئهوێن ئهم دبێژين و
پێناكهين؟ بۆچى ئهو تشتێ ئهم دبێژين ههكهر پێبكهين دێبيته
ئاستهنگ درێكا گوهورِين و پێشدا چوونێدا؟ و ئهو تشتێ ئهم دبێژين و
پێدكهين د ئهڤرۆدا راماناوى ئهوه كو سوبههى ژى ههمان تشتان بێژين
و پێبكهين. دڤێرهدا چهند تشتهك تهڤليههڤن، يهك مهسهلا گۆتن و
پێكرنێ و دووههم كاريگهرييا وان ل سهر دۆگمابوون و نهدۆگمابوونا
نڤيسهرى.
ئهو
تشتێ نڤيسهر دبێژن و دكهن يان ناكهن د ژيان و ههبوونا خوهدا ،
ئهڤ پرسياره بخوه ئاريشهيهك ئهخلاقى و فهلسهفى و ئهدهبى و
رهوشهنبيرييه، و ئهڤ پرسياره ديسان مه ب بهايێن نڤيسين و
نڤيسهريێ ڤه گرێددهت و مه دهێخيته دناف تۆرِا گووتاراندا، لێ تشتێ
ل پشت وى ئهوا من دڤێت ل سهر راوهستم ئهڤهيه:
يهكهم: ئهو تشتێن نڤيسهر دبێژن يهكسهر دێبنه بهشهك ژ ههبوونا
وان. ل سهر كاغهزان. ههبوونا نڤيسهرى تنێ دهرڤهى كاغهزان نينه،
پشتى ويژى بهشهك مهزن ژ تشتێن نڤيسهران ل سهر وان كاغهزانن
ئهوێن دێبنه كتێب و بابهتێت كوڤار و رۆژنامهيان، ئهم نهشێين وان
تشتان ژ ههبوونا وان جوداكهين.
دووههم:نڤيسين بخوه كرياره، نهشێين بێژين بتنێ گۆتنه، گۆتن دهمێ
دبيته نڤيسين دبيته كريارهك كو نڤيسهر دكهت. ڤێگاڤێ ههر
نڤيسهرهك ل سهر گفتوگۆيا من و ته چ بێژن نابيته كريار ، تنێ ئهو
نڤيسهر دشێت ب كريار مايێ خۆ د گفتوگۆيا مهدا بكهت دهمێ بهێت
بنڤيسيت.ئهو نڤيسين ژى دێبته بهشهك ژ ههبوونا وى.
سێيهم: ئهز ژى دبێژم ههرچيێ نڤيسهرى گۆت نهمهرجه پهيرِهو
بكهت، ب كاريگهرييا گهلهك ئهگهر و هۆكاران. ژوان هۆكاران ژى
ئهوێن تايبهتن ب نڤيسهريڤه نهوهك دهرڤهى نڤيسهرى. لێ تشتێ
گرينگ ئهوه ههرچيێ نڤيسهرى گۆت ئهم بشێين ململانهكا فكرى دگهل
بكهين. ئهو بۆچى دبێژيت؟ نهوهك بۆچى پهيرِهودكهت يان پهيرِهو
ناكهت؟ ئهو ئاريشا وى نڤيسهرييه و بخوه بهرپرسه ژ پهيرِهوكرنا
وان تشتان. بێگومان ئهز باوهرم ژى نڤيسهر نهمهلايه دابێژيت ب
گۆتنا من بكهن و ب كريارێن من نهكهن، و ههروهسا من باوهرِى ب
گۆتنا مهزنان ژى نينه ئهوێ دبێژيت ههزار گۆتن گورى كريارهكى بن.
مهسهله گرێداى فكر و بهرههمهينانا هزرييه نهوهك پهيرِهوكرنا
وان هزران د ژيانا نڤيسهراندا، ههگهر نا نێزيكبوون ژ ژيانا
نڤيسهران جهێ بايهخا من نينه بۆيكو بزانم ئهو درهوينه يان
راستگۆ، نێزيك بوون بۆ ڤێچهندێ گرينگه تنێ دا ژێدهرێن داهينانا وان
نڤيسهران بۆ مه خوهيا كهت، ههگهر نا ژيانا وان بۆ من رهنگه ب
كێر تشتهكى ئهدهبى نههێت.
چوارهم:پێشبهريكرنا تشتان پێويسته دگهل پرۆسا تێگههشتن و نويكرن و
گوهورِين و شكاندنا قالب و سنووران هاوتهريب بيت، لێ ئهڤ پرۆسهژى
تنێ گۆتن نينه، ئيديعا و ريكلام ژى نينه دا نڤيسهرهك يان گۆڤارهك
يان دهزگهههك رهوشهنبيرى بكهت، بۆ نموونه دهما ههر نڤيسهرهك
بابهتهكى پێشبهر دكهت، ئاريشه نينه پهيرِهو دكهت يان نا.
بهلكى ئاريشه ئهوه ئهو بۆچى پێشبهر دكهت؟ بۆچى دبێژيت؟ و چهند
ئهو تشت يان بابهت ههرس كريه و باوهر پێدكهت. رهنگه ئهو
نهشێت وان بهايان مومارهسه بكهت ب گهلهك هۆكاران، ئهز گازندا ژى
ژێناكهم، لێ ئهو تشتێ نڤيسهر پێشبهر دكهت چهند دشێت وى ژ وان
سستهم و بهاو رهوشت و تيتالێن ههيى دهرباز بكهت دا تووشى دۆگمايان
نهبيت و خوه ئازاد يان بهرِهلا بكهت؟ ئهو نڤيسين چهند دشێت
تێگههشتنێن نوى بدهته خوه و خواندهڤانى لسهر تێگههان؟
دا ب
نموونهيهكى ئهز پتر ڤێچهندێ رووهن كهم:
ههگهر زهلامهكى ژنكهكا كۆره هينا، ئايا پێويسته ئهو زهلام ژى
خوه كۆره بكهت دا دگهل وێ ژنى بژيت؟ بێگومان نهخێر پێويست ناكات
خوه كۆره بكهت دا دگهل وێ بژيت، لێ ئهو پێويستى هندێيه كو د دنيا
و جيهانبينييا كۆرهى بگههيت دا بشێت ب رووهنى تێدا بژيت. بۆ وى
نڤيسهر پێويسته دهما بابهتهكى پێشبهر دكهت ل سهر ههر
چهمكهكى نه پێويسته خوه كۆره بكهت، لێ پێويسته د ژيان و
ههبوون و نڤيسينێت خوه گههشتبيت و ب رهههندێن بابهتى حهسيا بيت
و بهايا وى بابهتى وهكى ئهو تێدگههيت بزانيت، ئهز ل سهر
سۆفيگهريێ و سوهرهوهردى و حهلاج و عومهر خهيامى دنڤيسم، لێ
نهمهرجه ئهز وهكى سوهرهوهردى يان حهلاجى يان خهيامى ببمه
شاعير و سۆفى و وان دژيانا خوهدا چ كريه ئهزژى بكهم. لێ پێويسته
بزانم وان چ روحييهت ههبوو چ ئيراده ههبوو و چهوان و بۆچى دنڤيسين
و چما ل سهر نڤيسين و هزرێن خوه هاتنه كوشتن و نهفرهت لێكرن.
ههگهر نا ئهز ژى دزانم نهشێم بيرو باوهرِێن وان ئهڤرۆكه ئهز
پهيرِهو بكهم و وهكى وان بژيم و وهكى وان ببمه سۆفى، لێ ئهز د
ژيان وههبوون و تێكستێن واندا دشێم وهكى هۆشهنگ ببمه سۆفى!
ههروهسا ئهز داخبارم ب نيچهى لێ خوه ژيانا وى دووبارهناكهمهڤه
ژبهركو من نيچه خواندييه؟ لێ گرنگه ئهز تێبگههم پرسيارێن نيچهى
ژ كهلتورا رۆژئاڤا و مرۆڤێ رۆژئاڤايى و دين و كهلتوور و ئهقل و
زانست و ئهخلاقى و هتد...،چ بوو؟ دا ئهز بشێم وان پرسياران ب فۆرِم و
ناڤهرۆكهك دى ئاراستهى رهوشهنبيرييا كوردى بكهم؟
تهوهرهك دى دگهل ڤى بابهتى دهێته پێش ئهوه، نڤيسين و
كاريگهرى، ئايا ئهم بۆچى دنڤيسين ئهگهر لهێڤييا كاريگهرييهكى
نهبين؟ بۆ نموونه ههگهر مه لسهر وێنهييێن خودێ نڤيسى ئايا
مهرهم ژێ بتنێ نيشاندانا زانيارى و پێزانينا نڤيسهرييه يان
نيشاندانا فۆرِمێن خودێ يه بۆيكو تێگههشتنهك نوى يهكهمجار بدهته
نڤيسهرى و ڤێچا خوينهرى؟ ههگهر مه باوهرِى ههبيت كه نهمهرجه
ئهو تشتێ ئهم دنڤيسين پێبكهين. ئانهكو وى بابهتى كاريگهرى ل سهر
ژيان و ههبوونا مهدا نهدانايه و ئهم بێ كاريگهرى دنڤيسين،
ئانهكو تنێ بۆ نيشاندانا زانيارى و ئاستێ مهيه،ئهو بابهت
نهبوويه بها لجهم مه، بۆ ويژى چهمكێن وهك ئازادى و بهرِهلاَيى
و نويخوازى و مۆدهرنبوون و داهێنان و هتد...، تنێ دبنه درويشم و
خاپاندنا خوه بهرى خوينهرى. ههگهر نا چ وهل مهدكهت ئهم باسى
پۆستمۆدهرنيزمێ بكهين و مه باوهرِى ب بهايێن پۆستمۆدهرنيزمێ
نهبيت؟ ئايا سحر چييه باسى ئازاديێ بكهين و مه باوهرِى پێنهبيت؟
بۆچى باسى نڤيسينێ بكهين و مه باوهرِى پێنهبيت؟ بۆچى باسى مرنا
نڤيسهرى بكهين و مه باوهرِى ب مرنا سێنتراليزمێ نهبيت؟! بۆ من
دياره مهسهله گرێداى نيفاق و رياكارييا نڤيسهرانه، ژبهركو
نهشێن نويخواز بن، نهشێن دكتاتۆر و بهرژهوهندخوازهك بێ ويژدان
نهبن،نهشێن چاكهكار بن، بۆ وى نهشێن ئهو تشتێن دنڤيسن بكهنه بها
د ژيان و ههبوونا خوهدا، دهمێ نهشيان وهبكهن، تێكست دبێژته مه
ئهو درهوينن.ئهو دنڤيسين چونكه باوهرِ دكهن نڤيسهرن، نهوهك
نڤيسينێ دكهن دا بابهتێن خوه و پێشبهريێن خوه بكهنه نڤيسين؟!
كهواته دهمێ ئهم تشتهكى دنڤيسين و پێناكهين هۆكار ئهوه يان مه
باوهرِى پێ نينه، يان ئهو تشت نهبوويه بها لجهم مه. و دهمێ مه
باوهرِى پێ نينه، ئانهكو ئهم تشتهكى بهروڤاژى باوهرِييا خوه
دبێژين. ئانهكو درهوان دكهين، و دهمێ نابيته بها، ئانهكو هێش
سستهمێ مهيێ هزرى گرێداى تۆرِێن گووتارێن دييه و ئهم دناف خوهدا
كهڤنپهرێس و دۆگما و بێ بههرين ژ بهايێن نوى و مۆدرن. ئانهكو
بكورتى مرۆڤهكێ پاشكهتى.مرۆڤێ پاشكهتى ژى نابيته نڤيسهرهك
جياوازخواز و نويخواز!
* * *
* * *
سهبارهت مهسهلهيا نڤيسهريبوون وهك ئاريشهيهك فهلسهفى و
ئهخلاقى و ئهدهبى و رهوشهنبيرى.
يهكهم : باشه كو كاك نعمهت د دوو لايهنێن نڤيسينهكى
نهگههشتييه، ژبهركو ئهز نهچار نينم بتنێ ب جارهكى ههموو
خويندهڤانان ب يهك رهنگ تێبگههينم، خواندن پرۆسهيهكا خوينهر
دكهت، بۆ ويژى گهلهك هێساييه كو كاك نعمهت تێنهگههشتبيت و
تێنهگهشتن ژى قهناعهتهكى بۆچێنهكهت وهك من دڤێت يان وى دڤێت،
ئهز بۆ ڤێچهندێ نانفيسم دا چ قهناعهتان بۆ خوينهرى چێكهم يان د
تشتهكى بگههينم كو پێويسته تێبگههيت و باوهرِ بكهت، ههرگيز
نهخێر ئێك ژ تايبهتيێن من دگهل نڤيسينێ ئهوه من نهڤێت چ
قهناعهتان و تێگههشتنان بۆ كهس چێكهم، ئهز تێگههشتن و
قهناعهتێت خوه پێشبهر دكهم، ئهبهد ئاريشه نينه ئهز ته قانع
كهم، ههرگيز ئهز ب وى نهفهسى نانفيسم دا كهسێ قانع بكهم، بۆ
ويژى خوينهر ئازاده چهوان بابهتێ هۆشهنگى دخوينيت، ئازادييهكا
رهها و بێ سنوور، ئاستێ وى خوينهرى دگهل من چهند جياواز ژى بيت
ديسان ههر ئهو سهروهره دخواندنا خوهدا ههرگيز پێگير نينه ب من
باوهرِ بكهت يان ئهز باوهرِيێن وى بگوهورِم يان قهناعهتان بۆ
چێكهم،كهس پێگير نينه باوهرِێن من كۆپى كهت و تهنانهت د سياقا
مندا بخوينيت ژى، چونكه ههر خوينهرهكه و سياقهك و تێگههشتنهك و
ميتۆدهك و ديتنهك و جيهانهك و دنيابينييهك تايبهت ههيه و
ههرگيز مافێ نادهمه خوه وى خوينهرى بترسينم و بێژم هشيار بى من
وهها بخوينه و وهها نهخوينه، نهخێر خوينهر ئهز دبينم دشێت،
شيان ههنه دخواندنا خوهدا دژى من بيت و ب تهواوى ژى بهروڤاژى من
هزركهت، بێكو خواندنا وى من بترسينيت و بێكو نڤيسينا من وى
بترسينيت.ئازادبوون د خواندنێدا رههايه ههتا دبيته نڤيسين، وێگاڤێ
خواندنهكا دى دهێت سنوورا وى ئازاديێ دهستنيشان دكهت و ئازادييهكا
نوى دهست پێدكهت و ههورهسا.....
بۆ
وى ئهگهر دڤێرهدا رووهنكرنان ژى بدهم ههرگيز بۆڤێچهندێ نينه
باوهرِێن كاك نعمهتى بگوهورِم يان خوينهرهك دى، بهلكى تنێ مهرهم
ژێ بهردهوامكرنا ململانهيهك فكرييه.
ههگهر (قهبولكرنا نڤيسهرى وهك نڤيسهر،بخوه ئاريشهيهك ههم
فهلسهفى و ههم ئهخلاقى و ههم ئهدهبى و ههم
رهوشنبيريه....ئهو تێگههشتنێن نڤيسهر د بهرههمى دا پێشبهر
دكهت چهند وى پێشبهرى دكهته نڤيسين) ههگهر ئهڤ پهرهگراڤه
حوكمهك مهزن بيت، يان بچوويك، حوكمهك ئهنتيكه و سهير نينه،
چونكه من باوهرِى ب جياوازييا حوكمان ههيه ديسان نهوهك بچوويك و
مهزن، ههروهسا من باوهرِى ب ئهرگۆمێنت و بهلگهيێن لۆژيكى
ههيه، نهوهك غهيبانى و خورافى، ئانهكو حوكمدان بخوه وهك بابهت
ئاريشه نينه، بهلكى ئاريشه ئهوه ئهو حوكم چهند ب ئهرگۆمێنت
دهێته پێشكهش كرن و چهند بێ ئهرگومێنته؟ چهند بنهمايهك ماريفى
و لۆژيكى ههيه و چهندژى غهيبانى و خورافى؟
لێ
دگهل ڤێچهندێژێ ،خوه ههگهر حوكمهك مهزن بيت نزانم من بۆچى ماف
نهبيت حوكمهكى مهزن بدهم؟ دهسپێك ئهز باسى مافێ خوه دكهم بۆ
حوكمدانێ؟ بۆ چى رهوا نينه ئهز يان ههر كهسهك دى حوكمهك مهزن
بدهين؟ پشتى ويژى دهێينه سهر ڤێچهندێ كا من شيان ههنه وى حوكمى
بدهم يان نا؟ ب ئانكويا ڤێچهندێ كا ئهز شيانێت رهخنهيى و فكرى و
فهلسهفى و رهوشهنبيرى و زمانى و هتد.. من ههنه دا حوكمێن مهزن
پێبدهم؟ و چ ئهرگومێنتان پێشكهش دكهم؟
بۆ
مهسهلا مافێ رهنگه ههموو كهسان مافێ حوكمدانێ ههبيت، بۆ شيانان
ژى ديسان ئهز بخوه وهها دبينم ههموو خوينهران شيانێن حوكمدانان
ههنه، حوكمدان بتنێ بۆ دهستهبژێرهكى يان گروپهكى يان تاخمهكى
رهوشهنبيران نينه دا بدهن، كێ ههيه لگور ئاستێ خوه شيان نهبن؟
رهنگه جياوازييا من دگهل گهلهك نڤيسهرێن دى ئهوبيت، ئهز دبينم
ئاستێن بهرزو نزم نينه ، بلند و قزم نينه، نهزان و زانا نينه،
فاشيل و جاهيل و زانا و فهيلهسوف نينه، ئهڤه ب مانا كوشتنا
جياوازييان نيه، نهخێر ههرگيز جياوازى دنافبهرا من و شۆپنهاوهرى و
نعمهتى و نيچهيدا ههيه، لێ ئهڤه رامانا ڤێچهندێ نادهت كو ئهز
ئاست نزمم و يێن دى ئاست بهرز يان بهروڤاژى، نهخێر ئهم جياوازين،
ئاستێن جياواز ههنه لێ نه ب پيڤانا بهرز و نزميێ . ئهڤ زمانه
خزمهتا ململانهيێن فكرى ناكهت بهلكو ل پاوانكرنێ دگهرِيێت.جياوازى
ژى ديسان چهمكهك ئهبستراكته و دشێين ب رێژهيى ب گهلهك رههندان
باس بكهين، وهك بۆ نموونه ئيرِاده لجهم نيچهى و شۆپنهاوهرى
جياوازه، لێ ئهڤه رامانا ڤێچهندێ نادهت كو شۆپنهاوهر ههلهيه و
نيچه راست دبێژيت،يان نيچه ئاست نزمه و شۆپنهاوهر ئاست بلنده، يان
دنافبهرا جهزيرى و خانيدا ئهم دوو ئاستێن بهرز و نزم دهست نيشان
بكهين يان ههردووكان ب ئاست بهرز ببينين بێ جياوازى، يان ههتا
دنافبهرا ههردوو نڤيسهرێن دى ئهم وان ب بهرز و نزمى قياس بكهين و
نه ب جياوازى؟ دنافبهرا من و كاك نعمهتى جياوازى ههيه ئهو رێباز
و ميتۆدێن رهخنهيى دكهته كهرهسته و راوبۆچوونێن خوه پێ
بهلگهدار دكهت ئهزژى بهروڤاژى راوبۆچوونێن خوه ب دهربازبوون
ژوان رێبازان دياردكهم، مهسهله نهئهوه كا ئهز راستم يان كاك
نعمهت، و مهسهله ئهوژى نينه كا ئهز ئاست بلندم يان نزمم يان كاك
نعمهت، ئهوا دنافبهرا مهدا ههيه جياوازييه.
بۆ
وى حوكمێن مهزن بتنێ پاوان نينه بۆ ئهو كهسێن وهك سهمبۆل و رهمز
بووينه يان دێبنه نوينهرێ رهوشهنبيرييا كوردى، پشتى ويژى بۆچى
رهوا نهبيت ئهم نڤيسهريێ وهك بابهتهك و ئاريشهيهك فهلسهفى و
هتد... نهبينين؟
دڤێرهدا ئهم دێ پێكۆل كهين پتر ل سهر پهرهگرافا دويماهيێ
براوهستين.
بهرى
ههر تشتهكێ ژى دڤێت بێژم ئاريشه ئانهكو پرسيار، نڤيسهريبوون بتنێ
ئاريشهيهك يان پرسيارهك ئهدهبى نينه، چونكه ئهدهب بخوه دناف
تۆرِهكا پهيوهنديياندا، دگهل فهلسهفێ،زانستى،
دينى،هزرى،سياسهت،جڤاك و رهوشهنبيرى و هتد...،
ئهم پهيوهندييا نڤيسينێ دگهل ههر كايهكى وهرگرين دێ تووشى
جۆرهها پرسياران بين، چونكه ههموو كايه دشێن كاريگهريێ ل نڤيسينێ
بكهن و نڤيسين و ئهدهب ژى كاريگهريێ ل وان بكهت. بۆ نموونه
پهيوهندييا ئهدهب و فهلسهفێ. كو پهيوهندييهكه ههتا
ئهڤرۆكهژى مرۆڤ نهشيايه ئهدهب و فهلسهفێ ژێكجوداكهتن. ئهڤه
بخوه ئاريشهيهكه ئهدهبى - فهلسهفييه.(باش دبيت ههگهر
خوينهر بزفريته سهر گۆتارا من "نائومێدى روحى و روحى نائومێدى وهك
كايهيهك بۆ نووسين) ئهوا دگۆڤارا مهتين 173 دا بهلاف بوويه. كو
بابهتهك ئامادهكريه لدور پهيوهندييا فهلسهفه و ئهدهبى.بۆيه
دڤێرهدا من نهڤێت درێژهى بدهمه ڤى بابهتى.
سهبارهت نڤيسهريبوون و ئهخلاق، ديسان ئهوژى ئێك ژوان پرسيارايه
كو رووبهرووى رهوشهنبيريێ دبيت. ئهم دنڤيسينێدا رووبهرووى چ
رهوشهنبيرييهكى براوهستين؟ رووبهرووى چ پرسيار و ئاريشهيان
ببين؟پرسيارێن مه چنه و پيڤهرێن مه بۆ پرسياركرنێ و سنوورێ
پرسياران چيه؟ئهرك و رۆلێ نڤيسهرى چيه و كێ دهست نيشان دكهت؟
نڤيسهر دشێت ئهخلاقێ جڤاكهكى بگوهورِيت؟ ئهركێ نڤيسهرييه ئهخلاق
و بهايان بگوهورِيت؟ و دێ چهوا گوهورِيت؟ نڤيسهرى ئهو شيان ههنه
يان نينه؟ بۆچى ههنه و بۆچى نينه؟ گووتارا ههر نڤيسهرهكى چهند
گووتارهك ئازاد و سهربخوهيه و چهند ل بن كاريگهرييا گووتارێن دى
دايه؟نڤيسهريبوون چهند مرۆڤى دگههينته بێگهرديێ و چهند نه؟
نڤيسهريبوون چهند پێشبهريێن وى دكهته نڤيسين و چهند نه؟ ئهڤه
رستهكا پرسيارانن و گرێداى ستراكتۆرا ئهخلاقا نڤيسهرينه.
نڤيسهريبوون و رهوشهنبيريى، نڤيسهريبوون چهند دشێت گووتارا
رهوشهنبيرى ئازاد كهت ژ تۆرِا گووتارێن دى، ئانهكو ماهييهتهكى
رهوشهنبيرييانه ب نڤيسينێ ببهخشيت و بۆ نموونه ئهدهبى نهكهته
سياسهت يان فهلسهفه يان كۆمهلايهتى يان سايكۆلۆژيا؟نڤيسهر چهند
دشێت نڤيسينێ ژ كايه و كاريگهريێن گووتارێن موههيمهن بپارێزيت؟
ئهڤ پرسياره وهدكهن قهبولكرنا نڤيسهريبوون بكهفته بهرامبهر
ئاريشه و پرسيارێن فهلسهفى و ئهدهبى و رهوشهنبيرى و ئهخلاقى و
هتد...، د پهرهگراڤا بهێت ژيدا درێژيێ ب ڤێ سوحبهتى ددهين.
*
* * * * *
سهبارهت ب مهسهلا بهرێ خوهدانه بابهتى ب ديتنهكا سيمبۆليزمى
يان پارناسى، يان ههر ديتنهك دى، دياره من باوهرِى ههيه كو ههر
كهسهك ماف ههيه ههر ميتۆدهكى بكاربهينت و پێ بهرێ خوه بدهته
بابهتان، لێ ئهوێ پهيوهندى ب من ههبيت دو تشتن:
يهكهم من چ بابهت وهك راستى پێشبهر نهكرينه، ئانهكو ئهو تشتێ
ئهز پێشبهردكهم وهك راستى و يهقين پێشبهر ناكهم، ئهز بهرى
ههر كهسهكى دشێم دژى بۆچوونێن خوه براوهستم، گهلهك نڤيسينێت
بهرى سالهكى يان چهند مهههكان من يێت ههين ئهز بخوه نهشێم
ڤێگاڤێ رهخنه نهكهم، تهنانهت ئهو گفتوگۆيهژى دگهل كاك نعمهتى
بێگهرد نينه و ڤالا نينه ژكێم و كورِى كێماسييان، بۆ وى من چ راستى
ڤێ نينه و ناخوازم ژى ب رههايى بگههمه راستييان، ئهو تشتێ ئهز
دبێژم پێشبهرينه و دهليفهنه بۆ گفتوگۆ و دايلۆگان.
دووههم: ئهز بخوه گرێداى چ رێباز و ميتۆدێن
رهخنهيى نينم و خوه پێگيرژى ناكهم، دا بشێم نه ب ئازادى بهلَكو ب
(بهرِهلاَيى) بهرێ خوه بدهمه دونيا و ههبوونێ.(بهرِهلاَيى
دووير ژ مانا بازارِييا ڤى پهيڤى لجهم من بابهتهك دييه. تايتلێ
ڤهكۆلينهكييه بنافێ "مهنسورێ حهلاج و ئيرِادهى بهرِهلاَيى"
بهرِهلاَيى جياوازه دگهل ئازاديێ، بابهتهكه ل سهرووى ئازادى و
پتر گرێداى ئيرادهيا مرۆڤييه نهوهك ئهقل يان هزركرنا مرۆڤى)
سێيهم:بهرێ خوهدانا بابهتان ب ميتۆدهك ديار و ئاشكهرا، مردن و
كوشتنا روحا گهرِيان و بهرِهلاَبوونێ يه. بۆ وى پارناسى و
سيمبۆليزمى و ههر ميتۆدهك دى، ههر تيۆرهك دى، بهند كرنا
بابهتانه دكوژييهكيدا و د رههندهك و چوارچوڤهكيدا.بۆ پێزانين
(تيۆر) وهك پهيڤ دبنهكۆكا خوهدا لاتينييه و رامانا چوارچۆڤه و
سنوور و قالبى ددهت.
چوارهم:من بابهت ب ميتۆدهكى دياركرى پێشبهر نهكرييه، بۆ ويژى من
خوه نه هێخستييه دكوژييهكيدا دا بابهت ههلهيێن ميتۆدى بكهڤنێ،
يان هندهك پرسياران ل سهر رۆشناييا ميتۆدهكى بكهم و هندهك
بهرسڤێن راست و ههله بدهم. تێكهلكرنا ميتۆدان و هزران دوو
بابهتێن تهواو ژێكجودانه، مرۆڤ دشێت هزران تێكهل كهت، لێ نه
ميتۆدان، مفا وهگرتن ل پتر ژ ميتۆدهكى بۆ ههر ڤهكۆلينهكى كارهك
دروسته، لێ تێكهلكرنا ميتۆدان ژى پێويستى ب زانين و زانيارى ههيه و
پهيوهندييا ميتۆدان پێكڤه و ب جودا و پتر دبيته كارپێكرنهك
ئهكاديمى كو ئهز ههتا ڤێگاڤێ ژێ دوويرم و هێڤيدارم نێزيك ژى نهبم،
لێ بهرِهلاَبوون ژ ميتۆدان شكاندنا ههموو سنووران و نهفيكرنا
وانا.
پێنچهم:نڤيسين ئارمانجه يان ئامراز؟ دياره ب تێبينيكرنا تێكستێن
كوردى ئهم دشيێن بێژين ههردوو بار ههنه، لێ بۆ من وهك هۆشهنگ
نڤيسين (گهمهيه) نه پتر، نه كهرهستهيه و نه ئارمانج، لێ دڤى
گهمهيدا ئهم چهند دشێين ياريكهرێن شارهزا و بهرپرس و ئازاد و
بهرِهلاَ بين و چهندژى نه؟ و دهمێ دبێژم نڤيسين كهرهستهيهكه
د دهستێ نڤيسهريدا بۆ ڤێچهندێ وهنابێژم دا بسهلمينم پێويسته كو
نڤيسين كهرهسته بيت، و ههروهسا ههگهر بێژم نڤيسين ئارمانج بيت
ديسان من نهڤێت بسهلمينم كو پێويسته ئارمانج بيت، پهيڤا (پێويست)
بۆ من ئێك ژ سهختترين پهيڤانه، چونكه ل بهرامبهر (پێويستيێ)
ههميشه كهبت و سهركوتكرن ههيه، ئهز بخوه نابێژم نڤيسين
(پێويسته يان دڤێت) ئارمانج بيت يان كهرهسته، ئهز وهك نڤيسهر ڤى
حوكمى نادهم، ئهز دشێم پرسيار بكهم و پێشبهرييان بكهم، لێ نهوهك
وهك پێويستييهك يان دڤێت يان وهك راستييهك بێ گومانكى بكهمه
برِيار.من نهگۆتيه نڤيسين دڤێت ببيته ئامراز دا ئارمانجێن ديتر پێ
بدهستڤه بهێن ، رهنگه ئهڤه ئێك ژسيمايێن نڤيسينێ بيت د
رهوشهنبيرييا كورديدا، لێ وهك برِيارهك من باوهرِى پێ ههبيت
ههرگيز نهخێر. ديارهژى نڤيسين ب جۆرهجۆرييا خوه ئهم نهشيێن
ههميان دناف يهك تورهكهدا كۆم بكهين و يهك ماهييهتى بدهينێ، لێ
ئهو تشتێ ئهم دبينين د رهوشهنبيرييا كورديدا نڤيسين ههم بوويه
ئارمانج و ههم كهرهسته.لێ ديسان دبێژم لجهم من گهمهيه، ئهز ب
گهمه تێدگههم دا لدهف من نهبيته گۆرِهپان بۆ بهرژهوهنديێن
نڤيسهرى و ماهييهتهك دى جياواز و نوى ب نڤيسينێ ببهخشم. زهفتكرنا
نڤيسينێ دنافبهرا ئارمانج و كهرهستهيێدا ديسان سنوورداركرنا وييه
و بهندكرنا وييا دناڤ دوو چوارچۆڤهيێن تهنگدا.
لێ
نڤيسين كهرهسته بيت يان ئارمانج يان لدهرڤهى وان دوو تێگههان بيت
و گهمهكرنهكا فهلسهفى يان ئهدهبى يان رهوشهنبيرى يان
رهخنهيى يان هزرى يان روحى هتد... بيت، ماناوى ئهو نينه وهك
ئاريشه و پرسيار نڤيسين ناكهفته بهر پرسيارێن گرينگ و كاريگهريێن
ئهخلاقى و ئهدهبى و جڤاكى و سياسى و سيستهمێن دى.
ئهم
ب ههر ديتنهك بهرێ خوه بدهينه نڤيسينێ، نهشێين ژوان
كاريگهرييان خهلاس كهين، چونكه نڤيسين ژى وهك فهلسهفێ دشێت
مانايان بهرههم بينيت، ئهدهب دشێت وهك بكارهينانهك نا ئهكاديمى
وهك زانستێن جڤاكى بكاربينين، بدههان تێكستێن شعرى دشێين
دهستنيشانكهين بۆ ڤهكۆلين د ئاگههى و نائاگههى و ڤهكۆلينێن
دهروونشيكارى و هتد...، رۆمان و چيرۆك دوو تهرزێ نڤيسنێ نه دشێين
قۆناغهكا سياسى و ديرۆكى دوورپێچ كهن، هتد....و پشتى ويژى
كاريگهرييا وان سستهمان ب گهلهك رهنگێن دى دنڤيسينێدا ديار دبن،
دياره مرۆڤهكى موسلَمان ب كاريگهرييا دينى، ئيسلام ، مهسيحى ،
زهردهشتى يان بودى هتد.. دشێت تێگههشتنهكى بدهته مرنێ، عهشقێ و
وهلاتى و جيهادى و تيرۆرێ و هتد..، كاريگهرييا سياسى دشێت
تێگههشتنهكى بداته وهلاتپارێزيێ ، شههيدى ، ئهنفال، شهرِ و
پيرۆزويان و هتد...،جڤاك ب بهاو رهوشت و تيتالێن خوه دشێت جۆرهها
تێگههشتنان بداته تێگههان و دنڤيسينێدا رهنگ دهتهڤه، سستهمێن
ديژى وهك پهروهرده بۆ نموونه، ههگهر جهنابێ كاك نعمهتى
مامۆستايا زانكۆيێ نهبا و دناف تيۆر و ئهكاديميايێدا فێرنهبووبا
دياره ئهڤ گفتوگۆييه بڤى رهنگى دگهل من چێنهدكر و هتد....،
كهواته ئهڤه ههموو سستهمن و كاريگهريێ ل نڤيسينێ دكهن و بهايێن
خوه دكهنه دنڤيسينێدا، بۆ ويژى نڤيسين دهمێ بهلاف دبيت ڤالا نينه
ژوان كاريگهرييان و نڤيسهر دنڤيسينا خوهدا ددهته وهرگرى. پرسيارا
من ئهوه نڤيسهر دێ چهوان خوه ڤهقهتينت ژ نڤيسينێ و دبێژيت من
پهيوهندى ب بابهتى ڤه نهمايه پشتى بهلاڤكرنێ و وهرگر ئازاده
دێ چهوان خوينيت و شرۆڤهكهت و راڤهكهت؟
دياره من دجهێن ديژيدا باس كريه راڤهژى د رهوشهنبيرييا كورديدا
نوكتهيهك تراژيديه و هۆكار و فاكتهرێن ويژى من ل (كوشتناتێكستى)
دهست نيشان كرينه و من گرێدايهڤه ب گهندهلييا دينى و سياسى و
بهشهكه ژ كاريگهرييا تۆرِا گووتاران و نڤيسهر نهشياينه خوه ژێ
دهرباز بكهن و ژبهر ڤێچهندێژى ڤهقهتييانا نڤيسهرى ژ بهرههمى
ديسان ژ باكگراوهندهكا مهعريفى ناهێت بۆ ڤهقهتييان ژ بهايێن تۆرِا
گووتاران و نڤيسهر گرێداى بهايێن تۆرِا گووتارانه، نڤيسين ژى
بهرههمێ وان تۆرِا گووتارانه نهوهك ئيرادهيهك بێگهرد، بۆ وى
ڤهقهتييانا نڤيسهرى ژ بهرههمى د رهوشهنبيرييا كورديدا
ڤهقهتيانهك بێ بنهمايه و بنياتهك ئهدهبى و جڤاكى و فهلسهفى و
سياسى و پهروهردهيى بۆ نينه، بۆ ويژى چهند ئهم ريكلاما
ڤهقهتيانێ بكهين نهشێين د چهند ئاستێن ساده و كوويردا خوه ژ
تۆرِا گووتاران دهرباز بكهين، ئهگهر بخوهژى دهرباز نهبين
بێگومان نهشێين نڤيسينێ دهرباز بكهين. ڤهقهتييان دنافبهرا
نڤيسهر و بهرههمى ژدايك نابيت ههتا نڤيسهر وهك مرۆڤهك و كاينهك
خوه ژ تۆرِا گووتاران دهرباز نهكهت.ديسان ژى دبێژم مرنا نڤيسهرى د
رهوشهنبيرييا كورديدا نابيته بههانه بۆ لادانا بهرپرسياريێ ل
سهر ملێ نڤيسهرى چونكه نڤيسهرێ كورد ههتا دناف وان تۆرِا
گووتاراندا پێشبهريێن خوه بكهته بهرههم نابنه (نڤيسين)،
نڤيسهرێن مه بێ نڤيسينن، بۆ ويژى شووناسا نڤيسهريێ و نڤيسينێ
دكهفنه بن پرسيارێن مهزن (؟) و گووتارێن تێكستێن كوردى ژى بێ
گوومانكرن نهشێين وهك (نڤيسين) وهرگرين؟!! بۆ ويژى من نهڤێت ههموو
خوينهر و وهرگر وهكى من بخوينن و بنڤيسن و بابهتان وهرگرن و ههر
كهسه و برِێيهك جياواز بهرێ خوه بدهته بابهتى، چونكه من ئهو
باوهرِى نينه ئهز نڤيسهرم بۆيه دنڤيسم،بهروڤاژى ئهز دنڤيسم و
نهمهرجهژى ههرگيز ببمه نڤيسهر، ئهز شيايمه ژڤێ كاريگهريێ
دهرباز ببم و بشێم بێ نڤيسين ژى بژيم و ئهو كۆنترۆلا من نهكهت،
بهلكى ئهز كۆنترۆلا وى بكهم.چونكه كهفتن د وههما نڤيسهريێدا
دبيته ههقيقهتهك كو يهكهمجار تو وى وههمى وهك ههقيقهت
كۆنترۆل دكهى، لێ پشتى وى دناف وان تۆرِا گووتاراندا نڤيسهريبوون
مرۆڤى كۆنترِۆل دكهت و تو دبييه ديلێ ماهييهتهكى و نهشێى خۆ ژێ
خهلاسكهى يان دهست ژێبهردهى. راستى ئهڤه وههمهكى مهزنه
پرانييا نڤيسهران دكهڤنێ و يا ژوانڤه نڤيسهريبوون ژى وهك
پهيداكرنا خانى و تۆمۆبێل و ژن و زارۆكان پهيداكرنه و دهسكهفته،
لێ پشتى وى مرۆڤ بێكو پێ بحهسيێت ئهو تشت ژن و زارۆك و تۆمۆبێل و كار
و نڤيسين وى كۆنترۆل دكهن و نهشێن خوه ژێ خهلاسكهن. بۆ وى سهير
نينه ئهو ماهييهتا ئهڤرۆكه ل دهڤهرێ و رهوشهنبيرييا كوردى ل
كاره سهبارهت ب نڤيسينێ نڤيسهر نهشێن دهست ژوان ئيمتازاتێن مادى
و مهعنهوى ههلگرن ئهوێن ب رێكا نڤيسهريبوونێ پهيدا دكهن،
نڤيسهريبوون د رهوشهنبيرييا مهدا يێ بوويه مۆده و دهسكهفت و
بهرژهوهنديێن جۆرهوجۆر، بۆ ويژى نڤيسهريبوون سهرهتا دبيته
ماهييهت بۆ نڤيسهرى و نڤيسين ژى دبيته ههبوون، لێ پشترِا دبينين
نڤيسين دبيته ماهييهت و نڤيسهريبوون دبيته ههبوون.
رهنگه ئهو پهرهگرافا سهرى پيچهك رووهن نهبيت و ديسان وهرگرى
حێبهتى بكهت بۆ وى ب نموونهيهكى ساده دهربرِينێ ژێدكهم:
بۆ
نموونه دهما ئهم ههول ددهين ههر تشتهكى مادى وهك خانى ، يان
ئۆتۆمۆبێل يان كار و وهزيفه و مهنسهبهكى بدهست خوه بێخين، دێ
ههول دهين بگههينه وان دهسكهفتان ، دهما گههشتين ئهم
پێدحهسيێن كو ئهو تشت بوونه مولكێ مه، لێ بۆ بهردهوامكرن و
پاراستنا وى سامانى ئهم بهردهوام پێكۆل دكهين كو ئهو دهسكهفت
ژمه نهچن، ئهو وهزيفه و پاره و سامانه ژدهست مه
نهدهركهفيت، و كێم نهكهت ههگهر زێدهژى نهبيت، ئهها ئهڤ
پرۆسا پاراستنا وان سامان و دهسكهفتان ڤێجارێ ئهو دێ كۆنترۆلا
مرۆڤى كهت . چونكه ههتا ته بدهست خوهڤه هينان ته پێكۆل دكر
ئيمتيلاكا وان بكهى و كۆنترۆل بكهى، لێ پشتى وى دهما پرۆسه دبيته
پاراستن و ژدهستنهدانا وان، پرۆسه بهروڤاژى دبيت و ئهو دهسكهفت
دێ ته كۆنترۆل كهن و نهشێى ل بن دهسههلاتا وان دهرباز بى. بۆ وى
ههر گهفهك بۆ وان دهسكهفتان دێبيته ئهگهرێ تو بهرگريێ ژ
دهسكهفتێن خوه بكهى و جورهها رێكێن شهرعى و نهشهرعى بگريه
بهر بۆ پاراستنا وان دهسكهفتان ، چونكه ههبوونا ته ب وان ڤه
گرێدايه. نڤيسهرێ كورد بهداخهوه ب ههمان تێگههشتن و ئهقلييهت
سهودايێ دگهل نڤيسينێ ژى دكهت، ههتا هندهك بهرههمان دنڤيسيت و
نافهكێ پهيدا دكهت، ئهو پێدحهسيێت كو تشتهكى بدهستڤه دهينيت،
لێ پاراستنا وان دهسكهفتان ڤێجارێ نڤيسهرى دكهته بهرگريكهرهك
بۆ وجودا خوه، دڤێت شووناسا نڤيسهريێ بپارێزيت، دترسيت بێژن ئهو يێ
هشك بووى و يان نهنڤيسهره و بهرههمێن وى بێخێر و بێ بايهخن.
وهختى بهرگريێ ژى دكهت يهكهمجار دژى ههر رهخنهيهكى دراوهستيت
كو د بهرژهوهندييا ويدا نهبيت. نهشێت تهحهمولا دوو پهيڤان
بكهت كو نڤيسهرهكى بهرِهلاَ ژ وجود و ماهييهتا نڤيسينێ دشێت
بێژتێ.
نڤيسهريبوون د رهوشهنبيرييامهدا بهشهك ژێ نهخۆشييه،گهلهك
جاران نڤيسين ژى دشێت مرۆڤى و ژيان و سياسهت و فهلسهفه و ئهدهب و
شعر و رۆمان و هزر و هتد... بێبايهخ بكهت.
بۆ
ويژى پرسيار دكهم نڤيسهر بۆچى بهرپرس نينه ژ بهلافكرنا بابهتێن
خوه؟ بهرپرسه بهرامبهر ڤێچهندێ كو تهحهمولا رهخنه و راو
بۆچوونێن مهژى بكهت و گازندا ژێبكهين و ههله و خهلهتيێن ويژى
راست كهينهڤه دهمێ بێ ئهرگومێنت و بههانهيێن لۆژيكى بابهتان
ددهته مه. بهرپرسه تهحهمولى ململانهيهكا هزرى بكهت و وهها
تێنهگههيت ئهو كهسهكێ پيرۆزه و تێكستێن ويژى ئينجيل و قورئانن.
بهرپرسه كو هزرێن جودا و بۆچونێن جودا و ماريفهتێن جودا يێت ههين و
رووبهرِووى وى و تێكستێن وى دبنهڤه. نڤيسهر ب بههانهيا
ڤهقهتيانێ خوه ژ گهندهلييا هزرى ڤهقهتينت و بێژيت من پهيوهندى
ب تێكستى نهمايه، ئهڤه بههانهيهك بێ بنهما و ئهرگومێنته،
ههگهر وهنهبيت بۆچى نڤيسهر ب رهخنهيان تێكدچن و ب مهدح و
سهنايان ژى رێكوپێك دهێنه بهرچاڤ؟ ههگهر نڤيسهرهكێ كورد شيا
بهرى كهيفا وى ب رهخنهيێن بنياتنهر بهێت رهخنهيێن وێرانكهر
قهبول بكهت، ل خواندنێن جۆرهوجۆر ئهو بهرى ل جوانيێن خوه
بگهرِيێت كرێتيێت خوه ببينتهڤه، وێگاڤێ ئهز دشێم گومانهكى بكهم
كو كوردان ژى نڤيسهر ههنه تهحهمولا دوو پهيڤێن هۆشهنگى يان ههر
كهسهك دى بكهن.لێ ديسان ژى ئهڤه جهخت دكهتهڤه كو نڤيسهر ژ
تێكستى نهڤهقهتييايه؟!
1.ئيرڤين
دى يالوم، كاتێ نيچه گريا، وهرگێرِانى دلَشاد كازم
2.كهمال
سلێڤانى، دهه خهون، دهه خهون كۆمهكا نڤيسهران.ژ بهلاڤۆكێن
ئێكهتييا نڤيسهرێن كورد دهۆك
3.نعمه
الله حامد نهێلى مهتين لاپهرِه 150 ژماره 176