02/06/09 ده‌سه‌ڵاتى هێڵ له‌پانتاييه‌ ره‌نگينه‌كاندا. خوێندنه‌وه‌ى تابلۆيه‌كى هونه‌رمه‌ند (ڤان كوخ ): حه‌مه‌ هاشم

 

 لێره‌دا ده‌توانی ته‌ماشای گه‌له‌ری ڤانکۆخ بکه‌یت

 

ده‌سه‌ڵاتى هێڵ له‌پانتاييه‌ ره‌نگينه‌كاندا

خوێندنه‌وه‌ى تابلۆيه‌كى هونه‌رمه‌ند (ڤان كوخ )

 

حه‌مه‌ هاشم

 

ڤان كوخ جگه‌ له‌وه‌ى كه‌ هونه‌رمه‌ندێكى پرِ هه‌ست وخاوه‌ن توانستێكى ئه‌وتۆ بوه‌ له‌ هونه‌رى وێنه‌كێشان دا , ئه‌وا رِۆشنبيرييه‌كى فراوانيشى هه‌بووه‌ , و  ووريا بووه‌ له‌ مه‌يدانى رووناكبيرى و بير فراوانيدا , بۆكه‌سێكى وه‌ك ڤان كوخ ئه‌وه‌نده‌ به‌س بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى شاره‌زاييه‌كى ته‌واو له‌ رۆشنبيرى ئينگليزى ( ئينگليزى ڤيكتۆرى ), وه‌ربگرێت وكارى له‌سه‌ربكات و سوودى هه‌بێت بۆى, ئه‌و هه‌ميشه‌ سه‌رسامى خۆى بۆ زمانى ئينگليزى ده‌ربرِيوه‌ و پێى وابووه‌ كه‌ زمانى رووناكبيرى يه‌ له‌ جيهاندا , ئه‌مه‌ش زۆرتر له‌و نامانه‌ دا به‌رچاوو ده‌كه‌ون كه‌ بۆ (تيۆ ) ى براى نووسيويه‌تى , ڤانكوخ هه‌ميشه‌ له‌و نامه‌ نووسينانه‌دا حه‌زى كردووه‌ به‌ زمانى (ئينگليزى ) بنووسێت , هه‌روه‌ك رووناكبيره‌ گه‌وره‌كانى وه‌ك ( تشارلز ديكنز , وه‌ جۆرج ئاليوت , هه‌روه‌ها  شكسپير   و ....هتد ) , چونكه‌ ڤان كوخ پێى وابووه‌ زمانى ئينگليزى  و كلتووره‌كه‌ى رۆشنبيرييه‌كى باڵاو فكر و فه‌لسه‌فه‌ يه‌كى مه‌زن له‌ خۆيدا كۆده‌كاته‌وه‌ ,.

ئه‌م بيرو رِايانه‌ى ڤان كوخ له‌ زۆربه‌ى كاره‌ هونه‌رى و هه‌ڵسوكه‌وتى رۆذانه‌ى رِه‌نگى دابۆوه‌ , هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ كه‌ زۆر به‌ سه‌ليقه‌و ديقه‌ته‌وه‌ ده‌يرِواني و ده‌چووه‌ بنج وبنه‌وانى هه‌موو ئه‌و كايه‌ بينراوانه‌ى كه‌ له‌ واقيع دا هه‌بوون .

تابلۆى (كێڵگه‌ى گه‌نم  و قه‌له‌ رِه‌شه‌كان ) به‌ يه‌كێك له‌و تابلۆ دانسقه‌و پر ِ سه‌ليقانه‌ ده‌ذمێردرێت كه‌ ئه‌و دييقه‌ت و رِوانينه‌ ووردانه‌ى تێدا چرِ بۆته‌وه‌ كه‌ هونه‌رمه‌ند  ڤان كوخ  له‌ هه‌ر يه‌كه‌و  پنتێكى بينيندا حيسابى بۆكردوون ,.. ئه‌گه‌ر به‌ ووردى سه‌رنجى تابلۆكانى  ڤان كوخ بده‌ين , ده‌توانين چه‌ندين تايبه‌تمه‌ندى و رِه‌گه‌زى هه‌مه‌چه‌شن و جيا جيا يان تێدا تێبينى بكه‌ين , كه‌ هه‌ر يه‌كێك له‌م به‌شانه‌ لێدوانى زۆر هه‌ڵده‌گرێت, و هه‌ر يه‌كێكيان له‌گه‌ڵ خه‌سڵه‌ت و ذينگه‌و شوێن وكاتى ئه‌نجام دانه‌كه‌يدا , گۆرانكارى تێدا هه‌بێت .

تابلۆى (كێڵگه‌ى گه‌نم  و قه‌له‌ره‌شه‌كان ) كه‌ له‌ رێككه‌وتى ( 9 ) ى ته‌مووزى  ساڵى 1890 به‌ رهه‌م هاتووه‌ , تابلۆيه‌كى ده‌گمه‌ن و چرِه‌و رِوانينى جياواز وبينينى هه‌مه‌ لايه‌نه‌ هه‌ڵده‌گرێت , هه‌روه‌ها وا له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێ و ره‌خنه‌گرانى هونه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ ئه‌م تابلۆ يه‌  له‌ناو زۆربه‌ى كاره‌ هونه‌رييه‌كانى ڤان كوخ دا قووڵ ترين ره‌هه‌ند و رِوانگه‌  به‌ خۆيه‌وه‌ ده‌گرێت , وه‌ ته‌كنيك و ره‌گه‌زه‌ هونه‌رى و بنه‌ما سه‌ره‌كيه‌كانيشى بارسته‌يه‌كى قورس بۆ خۆى ده‌سته‌ به‌ر ده‌كات .

ڤان كوخ  خۆى له‌ نامه‌يه‌كيدا كه‌ پێش چه‌ند رۆذێك به‌ر له‌ خۆ كوشتنه‌كه‌ى نووسيويه‌تى , باس له‌و تابلۆ يه‌ ده‌كات و حاڵه‌ته‌ ده‌روونى وته‌نگذه‌ پرِ نيگه‌رانيه‌كانى ناخى خۆى به‌ هۆيه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات , تابلۆ كه‌ رِوانگه‌ (المنچور ) يه‌كى سه‌يرى تێدايه‌ بۆ ته‌ماشاكردن , كه‌ به‌ته‌نها به‌ بينينێكى ئاسايى بۆمان رِوون نابێته‌وه‌ و ره‌هه‌نده‌ هه‌مه‌لايه‌نه‌كانيمان بۆ جياناكرێته‌وه‌ , ئه‌مه‌ش هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ وايه‌ كه‌ كه‌ بۆ دوو كه‌س و دوو روانينى جياواز له‌ دوو لاى جياواز سه‌ير بكرێت وايه‌ , چوونكه‌ تابلۆكه‌ دوو خاڵى (ته‌لاشى ) واته‌ له‌ دوو شوێنى جياواز هێڵه‌كانى قووڵايى ودوورى پانتاييه‌كانمان بۆ ديارى ده‌كه‌ن له‌ بينيندا ، كه‌ ئه‌مه‌ش بۆ بينينێكى ئاسايى وساكار كارێكى سانا نييه‌ ! , چوونكه‌ له‌ رێساكانى روانگه‌ دا هيچ كات ناشێت له‌ يه‌ك تابلۆدا دوو خاڵى ته‌لاشى بوون هه‌بێت , دوو روانگه‌ى دوورييه‌كان ( هێڵ  و  بۆشايى ) دابه‌ش بكات .. ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ نائاساييه‌تى خۆيدا جۆرێك له‌ سورياليه‌تمان پيشان ده‌دات , كه‌ده‌شێت  هه‌ندىَ له‌و گوزارشت و ده‌ربرِينانه‌ بن كه‌ له‌ بێهوده‌يى (  ڤان كوخ ) مان بۆ ده‌ر بخه‌ن , چوونكه‌ ئه‌و هه‌ميشه‌ له‌ كاره‌ باوو و رِۆتينى و شێوه‌ ئاساييه‌كان خۆى دزيوه‌ته‌وه‌ .. ئه‌م دابه‌ش بوونى خاڵى ته‌لاشى و قه‌باره‌ غه‌ريبه‌ى تابلۆ كه‌ , واتاى ئه‌وه‌ش ناگه‌يه‌نێت كه‌هونه‌رمه‌ند بيه‌وێت شێوه‌ نيگارێكى به‌ كۆمه‌ڵمان نيشان بدات ,  خۆ ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ين له‌  كێڵگه‌يه‌كى گه‌نمى ئاسايى له‌ كێڵگه‌ى جووتيارێك دا كه‌ چه‌ند قه‌له‌ره‌شێك به‌ده‌ورى دا ده‌خولێنه‌وه‌ , هيچى تر نيه‌و چه‌ند رێگايه‌كيش , كه‌ شوێن پێى پياده‌ رۆكانى ده‌ڤه‌ره‌كه‌ دروستيان كردوون ..ڤان كوخ به‌م ساده‌ييه‌ له‌ ده‌ربرِينى شێوه‌كه‌دا ئاسۆى تابلۆكه‌ى بۆ بينين هێنده‌ى تر فراوان كردووه‌ , كه‌ گه‌واهيده‌ره‌ له‌سه‌ر ئه‌فراندنه‌ مه‌زنه‌كانى هونه‌رمه‌ند , و بيركردنه‌وه‌ پرِ له‌ داهێنانه‌كانى ڤان كوخ ده‌سه‌لمێنێت , دواتر هه‌ر سىَ رِيگاكه‌ى كه‌ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر كێڵگه‌كه‌ ئه‌وا له‌ ده‌ره‌وه‌ى تابلۆكه‌وه‌ دێن و خۆيان ده‌خزێننه‌ نێوه‌ندى ره‌هه‌نده‌كانه‌وه‌ , كه‌ ئه‌مه‌شيان ده‌كرێت وه‌ك ئه‌وه‌ لێك بده‌ينه‌وه‌ كه‌ ده‌ربرِێكى كاريگه‌ره‌ له‌ به‌رفراوانى بيركردنه‌وه‌ى ڤان كوخ و تێرِامانه‌ سه‌يره‌كانى هونه‌رمه‌ندمان بۆ لێك ده‌ده‌نه‌وه‌ , جگه‌ له‌مانه‌ش ئه‌و بزووتنه‌وه‌ و شێوه‌ پرِ جوڵه‌يه‌يه‌ى رێگاكان وريتمى شێوه‌ى جوڵه‌كان و فڵچه‌ وه‌شاندنى خێرا, به‌جۆرێك كه‌ ره‌نگه‌كانمان له‌لا ده‌كه‌ن به‌ مه‌لمه‌سى هه‌ست دار , ده‌قاو ده‌ق  دوو دڵى و دڵه‌ راوكێى ڤان كوخمان بۆ دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ , هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ى كه‌ هونه‌رمه‌ند خۆى له‌و نامه‌ تايبه‌ته‌دا باسى ده‌كات كه‌ بۆ (تيۆ) ى براى ناردوويه‌تى سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ت و لێدوانه‌كانى له‌ سه‌ر ئه‌م تابلۆيه‌ , .

له‌لايه‌كى ديكه‌وه‌ هه‌نگاوى رێگاكان به‌ره‌و ئاسۆى تابلۆكه‌ ده‌رۆن وبۆ به‌شى سه‌ره‌وه‌ مليان ناوه‌ , كه‌چى ناگه‌ن به‌ و ئاسۆيه‌ , ئه‌و ئاسۆيه‌ى كه‌ هيچ شه‌فافيه‌تێكى تێدا نيه‌ جگه‌ له‌تارماييه‌كى تاريك , وه‌ك نۆته‌كه‌ى لێڵ , هيچى ديكه‌مان ناخاته‌ زاكيره‌وه‌ .. كه‌ رِێك ئه‌م تێروانينه‌ش بينينى ڤان كوخ مان بۆ ده‌رده‌خات كه‌ له‌رۆذگاره‌كانى ذيانيدا ره‌نگى دابۆوه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ئاكار و كرده‌وه‌و بيركردنه‌وه‌يدا .. ئه‌م تارماييه‌ تاريكه‌ تۆخه‌ له‌ په‌ڵه‌ى گه‌وره‌ى هه‌ورێكى ره‌ش ده‌كات , كه‌ دڵ ته‌نگييه‌كانى رۆذ مان به‌ بيرده‌خاته‌وه‌ ... ئه‌و خۆره‌ى كه‌ له‌ شێوه‌دا بوه‌ به‌ بازنه‌يه‌كى نارێك وتێكشكاوى ناجێگير , رۆذگار گه‌لێكمان بير ده‌خاته‌وه‌ كه‌ له‌ دڵته‌نگى به‌ولاوه‌ هيچى ديكه‌ى تێدا شك نابرێت , ئه‌مه‌ش حه‌قيقه‌تێكه‌ كه‌ دروستى ذيانى پرِاو پرِ له‌مه‌ينه‌تى وتاريكى وتاڵى وسوێرى ذيانى ڤان كوخ مان بۆ ده‌خه‌نه‌ به‌ر ديده‌نى .

قه‌له‌ ره‌شه‌كان كه‌ له‌سه‌رو به‌ندى ســـــــــورِانه‌وه‌ و خول خواردنن له‌ ده‌ورى كێڵگه‌ى گه‌نمه‌كه‌ , وا پێده‌چێت كه‌ له‌ رووداوێك گه‌رابنه‌وه‌ و باس له‌ كاره‌سات وبه‌سه‌رهاتێكى مرۆڤ دۆستانه‌ ى دڵ ته‌زێن بكه‌ن به‌و خوول خواردنه‌يان, كه‌ دوور نيه‌ بۆ خواردنى لاشه‌ى مرۆڤێكى مردوو له‌ به‌رزايى لاشه‌كه‌دا سوورِ بخۆن , كه‌ دوورنيه‌ ده‌ربرِينه‌كه‌ له‌لاى ڤان كوخيش هه‌روابێت و ئه‌و مرۆڤه‌ مردووه‌ ى كه‌ قه‌له‌ره‌شه‌كانيش هه‌ڵپه‌ى خواردنى ده‌كه‌ن هه‌ر ڤان كوخ خۆى بێت !!!.

قه‌له‌ره‌شه‌كان تارماييه‌كمان له‌به‌ر چاوو تۆخ تروو ده‌ركه‌وتوو تر ده‌كه‌نه‌وه‌ و رۆذگاره‌كان تاريك ترو شه‌وه‌كان درێذتر داده‌رێذنه‌وه‌ , ئه‌وان له‌قوولاى ئاسۆوه‌ به‌ره‌و پێشه‌وه‌ى تابلۆ كه‌ دێن به‌ره‌و رِوومان ده‌بنه‌وه‌ , كه‌ روانگه‌و ره‌هه‌نده‌كانى تابلۆكه‌مان له‌لا ده‌شێوێنن و ده‌بن به‌سيمايه‌كى تاريك له‌به‌ر چاوومان .

قه‌له‌ره‌شه‌كان به‌ئه‌ندازه‌يه‌كى تێك شكاوو و رِێرِه‌وێكى نارِێك هه‌ڵده‌فرن به‌ده‌ورى كێڵگه‌كه‌دا , تێكشكان وجيابوونه‌وه‌يان له‌يه‌كترى , ده‌ربرِه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى رِۆحى ماندوو پرِحه‌سره‌تى هونه‌رمه‌ند ڤان كوخ , و گوزارشته‌ بۆ ناته‌بايى يه‌كگرتنه‌وه‌ , كه‌ ده‌كرێت وه‌ك ئاماذه‌ و سيمبڵ بۆ (( مه‌رگ )) قسه‌يان له‌سه‌ر بكرێت , ... سه‌ربارى ئه‌و ده‌ربرِينانه‌ بۆ قه‌له‌ رِه‌شه‌كان , ده‌بينين به‌ پێچه‌وانه‌ى هێڵى رێگاكانه‌وه‌ , ئه‌وا روانگه‌يه‌كى به‌رده‌وام  و  تارِاده‌يه‌ك رِێك ره‌سم كراون , كه‌ ئه‌مه‌ش ديسانه‌وه‌ بۆ ئه‌و چه‌مكه‌ ئاماذه‌ پێكراوانه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ كه‌ له‌ دڵه‌ راوكىَ و قه‌له‌قييه‌كانى هونه‌رمه‌ند ڤان كوخ ده‌خوێندرێته‌وه‌ .. ئه‌وان كۆمه‌ڵه‌ جوڵه‌يه‌كى سه‌يرن , كه‌ ده‌ستنيشانى روانگه‌ جوڵاوه‌كانى زه‌مه‌نمان بۆده‌كه‌ن , چوونكه‌ وه‌ك هه‌ست پێده‌كرێت زه‌مه‌ن وه‌ك يه‌كه‌يه‌كى كاريگه‌ر وه‌گرنگ له‌م تابلۆيه‌دا پچرِ پچرِ ييه‌كى به‌رده‌وامه‌ , كه‌زه‌مه‌نى ئاينده‌ى بۆ ده‌ست نيشان ناكرێت و لێى ئاڵۆسكاوه‌ , و ته‌نهاو ته‌نها چاوه‌رِوانى (مردن ) ده‌كات , مردنێك كه‌له‌دووتوىَىدا ((مه‌رگى )) هونه‌رمه‌ندى تێدا حه‌شاردراوه‌ , .

تێك چرِذان و مشه‌وه‌شى يه‌كى سه‌رنج راكێش و سه‌ير له‌ تابلۆ كه‌دا ده‌بينرێت , كه‌تێيدا هه‌ست به‌وه‌ش ده‌كرێت كه‌ هونه‌رمه‌ند چه‌ند خۆى ده‌خواته‌وه‌و چه‌نده‌ له‌ ناواخنى خۆيدا كائينێكى سه‌يرو داخراوو  و تورِه‌ يه‌ له‌ واقيع و ذيانه‌ تاڵه‌كه‌ى كه‌ خۆى بووه‌ به‌ ئه‌كته‌رێكى سوريالى تێيدا , چه‌نده‌ هه‌ست به‌ دڵته‌نگى و ته‌نهايى ده‌كات له‌ذيانيدا , هه‌ربۆيه‌شه‌ ئه‌م داخراوى و خۆ خواردنه‌وه‌يه‌ ده‌بێته‌ په‌رچه‌كردار و له‌ سه‌ر بابه‌تى جه‌وهه‌رى و فۆرم وته‌نانه‌ت ته‌كنيكى تابلۆكانيشى رِه‌نگيان داوه‌ته‌وه‌ .

سه‌رنج ده‌ده‌ين له‌ هه‌موو پانتايى فۆرِمه‌كه‌دا فه‌زايه‌كى به‌رين و به‌ر فراوانمان نيشان ده‌دات و بۆ شاييه‌كان سنوورى زۆريان به‌ركه‌ووتووه‌ , كه‌ ساده‌ييه‌كى زۆر و دابرِينێكى سانايى تێدايه‌ وه‌ك بابه‌ت , سه‌ربارى ئه‌وه‌ش فه‌وزاو قه‌ره‌باڵخى يه‌كى زۆرى تێدا دروست بووه‌ , له‌ ئاماذه‌ ورِێرِه‌وى دانان و وه‌شاندنى جۆرى فڵچه‌ به‌كارهێنانه‌كه‌يدا , و له‌ دانانى په‌له‌په‌لى ره‌نگه‌كاندا.

 

هێڵ وه‌ك سنورێك بۆ پانتاييه‌كان

له‌تابلۆكه‌دا ( هێڵ ) وه‌ك ره‌گه‌زێكى سه‌ربه‌خۆ خۆيمان بۆ ده‌سه‌پێنێت و سنوره‌كانمان بۆ ديارى ده‌كات , هێڵى راست وهێڵى پێچاو پێچ , سه‌نته‌رى شته‌كانمان پێده‌ناسێنن , "هێڵ " لێره‌دا ده‌سه‌ڵاتێكى سه‌ربه‌خۆ و ره‌هاى بۆ خۆى فه‌راهه‌م كردووه‌ , يه‌كێك له‌ گرنگترين  ئه‌و هێڵه‌ سه‌ره‌كيانه‌ى كه‌ له‌ تابلۆكه‌دا بايه‌خى هونه‌رى و ئيستاتيكى خۆى هه‌يه‌و  به‌ كايه‌يه‌كى كاريگه‌ر ده‌درێته‌ قه‌ڵه‌م بۆ دابه‌ ش كردنى بنه‌ره‌تيانه‌ى نێوان خواروو  و سه‌روو ى شێوه‌ بينراوه‌كان ,  هێڵى نێوان فه‌زاو ديمه‌نه‌ ئه‌ندێشه‌ داره‌كانى نێوان فۆرمى تابلۆكه‌ يه‌  كه‌   گوتارێكى پرِ واتاى له‌ پشته‌وه‌يه‌ , كه‌ راكشانێكى هێمن و سامداره‌ له‌به‌رده‌م  قه‌له‌ره‌شه‌كان , راكشانێكى مه‌ترسيدار وه‌ك "مه‌رگ" و سروتێكى سه‌رمه‌دييانه‌ى بێده‌نگه‌ , ئه‌م هێڵه‌ راسته‌ نيمچه‌ چه‌ماوه‌ييه‌ يان بڵێين كه‌مێك  قۆقزييه‌  سنورى نێوان ئاسمان و خاكمان بۆ ده‌ست نيشان ده‌كات له‌و ديمه‌نه‌ سرووشتيه‌ دا كه‌ هونه‌رمه‌ند ڤان كوخ بۆى ره‌سم كردووين , هه‌ره‌وه‌ك چۆن ئاماذه‌ى پێدراوه‌ كه‌ وا له‌ چه‌مكه‌كانى " مه‌رگ " خۆى نزيك ده‌كاته‌وه‌ و سنوره‌كانى نێوان ده‌سه‌ڵاته‌ پرِ واتاكانى ئاسمان و ذيانى ئاده‌ميزاد روون ده‌كاته‌وه‌ , له‌ نزيكترين ساته‌كانى " مه‌رگ " دا كه‌ هه‌ميشه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانىئاسمان به‌ سه‌ر ئه‌و هێڵه‌ زه‌ليل و راكشاوانه‌ى سه‌ر زه‌وى  و زينده‌گى دا ده‌ست باڵاو مانا پرِ نهێنى و ده‌سه‌ڵاته‌ ره‌هاو مه‌زنه‌كانى خۆى ده‌نوێنێت .. ئه‌مه‌ش ده‌قاوده‌ق له‌ هه‌يبه‌ت و شه‌هامه‌تى هه‌وره‌ تێكچرذاوو  وتارماييه‌ تورِه‌كانى ئاسمانى تابلۆكه‌دا بۆ مان روون ده‌بێته‌وه‌ , كه‌ هێزێكه‌ به‌راورد ناكرێت , هێزێكه‌ (كۆنتراست ) ه‌و له‌گه‌ڵ به‌شى خواره‌وه‌ى تابلۆكه‌دا كه‌ كێڵگه‌ گه‌نمه‌كه‌يه‌ ماهيه‌تێكى پر لوغزى ذيانى له‌ خۆ حه‌شارداوه‌ , .

جالێره‌دا گرنگى و بايه‌خه‌ هونه‌رييه‌كان و جه‌وهه‌رييه‌كانى ئه‌م هێڵه‌ سه‌ره‌كييه‌مان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئاسمان و زه‌ووييه‌كه‌ى جياكردۆته‌وه‌ , تابلۆكه‌ى خستۆته‌ ئاقارێكى ده‌ربرِينى مه‌ز ن و پرِ له‌ گوزارشته‌وه‌ , كه‌ هه‌ريه‌كێكيان سه‌ربه‌خۆيى خۆى تێدايه‌ كه‌ ((مه‌رگ  و  ذيان )) ه‌ .

له‌ لايه‌كى ديكه‌وه‌ ئه‌م هێڵه‌ كه‌رت كاره‌ واى كردووه‌ كه‌بينه‌رى تابلۆكه‌ بخاته‌ گومانى  دوو فه‌زاى جياوازه‌وه‌ , هه‌روه‌ك چۆن له‌ هه‌مان كاتيشدا هێمنيه‌ك ده‌خولقێنێت بۆ بينين , ئه‌م دوو كه‌شه‌جياواز و شپرزه‌يى و فه‌وزا جياوازه‌ش , هه‌ريه‌كه‌يان به‌پێى ئه‌ندازه‌و مه‌وداى چه‌مكه‌ كانى خۆيان تايبه‌تمه‌ندى خۆيان هه‌يه‌ , فه‌زاى سه‌ره‌وه‌ كه‌ ئاسمانه‌ و ئاسۆيه‌كى تاريك دايپۆشيوه‌ , ئاماذه‌ى ئه‌و ديوى واقيعمان بۆ ده‌كات , كه‌تێيدا ســـــنوره‌كان هه‌ڵده‌وه‌شێنه‌وه‌و مه‌رگ ئاماده‌گى خۆيمان بۆ ده‌سه‌لمێنىَ , هه‌روه‌ك چۆن له‌ تارمايى به‌رده‌وامى رۆذه‌كه‌و هه‌وره‌تاريكه‌كان بۆ مان ده‌رده‌كه‌وێت , هه‌روه‌ها ئاراسته‌ و رێره‌وى لێدانى ره‌نگى فڵچه‌كانيش وه‌كوو ته‌كنيك جياوازييان هه‌يه‌,

له‌گه‌ڵ فه‌زايى خواره‌وه‌ى فۆرمى تابلۆكه‌ كه‌ زه‌ويه‌و ذيانى تێدا گوزارشته‌ .

ئه‌گه‌ر به‌ وردى سه‌رنج بده‌ين , سه‌ير ده‌كه‌ين فڵچه‌ دانانى لاى سه‌ره‌وه‌ى تابلۆكه‌ , كه‌ ره‌نگى ره‌ش و شين (نيلى ) به‌ پله‌ جياجياكانيه‌وه‌ ئه‌وا رووه‌ ولاى چه‌پى تابلۆكه‌ لار بوونه‌ته‌وه‌ , هه‌روه‌ها به‌ فڵچه‌يه‌ك ره‌نگه‌كانى داناوه‌ كه‌ قه‌باره‌كه‌ى له‌و فڵچه‌يه‌ گه‌وره‌تر بووه‌ كه‌ له‌لاى خواره‌وه‌ ره‌سمى پێكردووه‌ , كه‌چى لاى خواره‌وه‌ى تابلۆكه‌ كه‌ زياتر سه‌رنج ئه‌ده‌ين ره‌نگى زه‌رد و قاوه‌يى وســــه‌وزى تێدا زاڵه‌ , ئه‌وا به‌ پێچه‌وانه‌ى لاى سه‌ره‌وه‌ى تابلۆكه‌يه‌و  فڵچه‌ دانان و ئاراسته‌ى ره‌نگه‌كانى به‌لاى راستى تابلۆكه‌دا وه‌شاندووه‌ , كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌ر هه‌مان گوزارشت و واتاى پێشه‌وه‌مان بير ده‌خاته‌وه‌ .

هێڵه‌ پێچاو پێچ و نارێك و بازنه‌ييه‌كانيش كه‌ له‌ هه‌ردوو به‌شى سه‌ره‌وه‌و خواره‌وه‌ى تابلۆكه‌ دا ووجوودى هه‌يه‌ , ئه‌وا ديسانه‌وه‌ ده‌بن به‌ سنور رێذى كۆمه‌ڵىَ  شێوه‌و بابه‌تى جه‌وهه‌رى ديكه‌ , كه‌ هه‌ر شێوه‌يه‌كيش چه‌مك و  ئاماذه‌و ده‌ربرينێكى ديكه‌ له‌خۆيدا لول ده‌داته‌وه‌ له‌ بينينماندا , له‌ لاى سه‌ره‌وه‌ى تابلۆكه‌ هێڵى بازنه‌يى چوار ده‌ورى خۆره‌كه‌ (رۆذه‌كه‌ ) به‌ ئاشكرا دياره‌ كه‌ بازنه‌يه‌كه‌و تارمايى ئه‌و هه‌وره‌ لێڵ و تاريكه‌ له‌به‌ر چاوومان نارێك وپه‌رش وبڵاو ده‌كاته‌وه‌ , كه‌ ده‌ربرِه‌ به‌  واتاگيرى رۆذێكى ناجێگير و  نارێكمان پێده‌ڵێت , كه‌ ذيان وگوزه‌رانى ئه‌و كاته‌ى هونه‌رمه‌ند ڤان كوخ  و هه‌موو ئه‌و به‌ مه‌ينه‌تانه‌مان بۆ شي ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌و ده‌مه‌دا ڤان كوخ هه‌ستى به‌ ئازارو مه‌ينه‌تى وپه‌ذاره‌كانيان  كردووه‌ , .

هه‌روه‌ها له‌لاى خواره‌وه‌ش هێڵه‌ پێچاو پێچه‌كانى رێگاكان سه‌رنجمان راده‌كێشن و به‌ چه‌ند ره‌نگێك , چه‌ند هێڵێكى جياواز ترمان له‌ ماناو په‌يوه‌ندي دا نيشان ده‌ده‌نه‌وه‌و ره‌سمى ده‌كه‌ن .

له‌م هێڵانه‌ دا   گه‌ر سه‌رنج بده‌ين هه‌ريه‌كه‌يان پێوه‌رى جوگرافياى شوێنێكى هه‌ڵ گرتووه‌ , هنرييه‌كێكيان بگريت رِوانگه‌و رێرِه‌وه‌كه‌ى له‌وه‌ى تر جياواز تره‌ , به‌ ڵام هه‌رسىَ رێگا كه‌ له‌ ده‌وروبه‌رى سنوره‌ نارێكه‌كه‌ى تابلۆكه‌ هه‌نگاوه‌كانمان ده‌گه‌يه‌ننه‌وه‌ ناو قووڵايى تابلۆكه‌ و نيگاكانمان له‌ چرِيدا ده‌گيرسێننه‌وه‌ ,كه‌ مرۆڤ له‌به‌رده‌م ئه‌م سێرِييانه‌دا توشى دڵه‌ راوكىَ و دوو دڵيه‌كى زۆر ده‌بێت به‌رامبه‌ر به‌وه‌ى كه‌ وه‌ڵامى ئه‌و پرسيارانه‌ى پێنادرێته‌وه‌ كه‌ بۆكوىَ بچێت ؟ ره‌نگه‌ ئه‌م پرسياره‌ هێنده‌ جێگاى تێرامان و لێورد بوونه‌وه‌ نه‌بێت و سه‌رنج راكێش نه‌بێت , به‌ڵام گرنگيه‌كه‌ى له‌وه‌ده‌رچووه‌ كه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ى كه‌ به‌درێذايى ذيانى (  ڤان كوخ )  ئه‌م پرسياره‌ له‌لاى خۆى جێگاى مشت ومرِ ى زۆر و بيرلێكردنه‌وه‌ بووه‌ ... (( بۆكوىَ بچىَ ؟؟؟ )) يان (( ده‌چيت بۆ كوىَ ؟؟؟ )) هه‌ميشه‌ له‌خه‌ياڵى ئه‌ودابووه‌ , هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ كه‌ زۆربه‌ى كاته‌كانى ذيانى له‌ سه‌فه‌ر كردن وگه‌ران به‌دواى تيمارى مه‌ينه‌تييه‌كانى و سارێذكردنى برينه‌ ده‌روونى ومرۆڤانه‌ييه‌كانيدا به‌خشيوه‌ , و عه‌وداڵ بووه‌ وه‌ك گه‌ريده‌يه‌ك كه‌ به‌دواى واتاكانى ذياندا وێڵ بێت , و بينينه‌كانى له‌و گه‌شتانه‌دا ده‌وڵه‌مه‌ند ترو رِوانينه‌كانى فراوان تر كردووه‌ , .

ئاسۆى  ناديارى رێگاكان ديسانه‌وه‌ ده‌مانخاته‌ ناو گوومان و دڵه‌ راو كێوه‌ , دوودڵيه‌كى ديكه‌ مان بۆ زياد ده‌كات , و پرسيارى ديكه‌مان له‌به‌دده‌م دا داده‌نێت (( ئاياسه‌ره‌تا و كۆتايى ئه‌م رێگايانه‌ له‌كوىَ وه‌يه‌ ؟؟ رێره‌وه‌كانيان ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر چ مه‌نزڵێكى پرِ له‌نيگه‌رانى ؟؟ له‌ كوێى رێگاكانه‌ مرۆڤ هه‌ست به‌ ئاســـوده‌يى و به‌خته‌وه‌رى ده‌كات له‌ ذياندا ؟؟  له‌كوێى رێگاكانه‌ مرۆڤ هه‌ست به‌نيگه‌رانى و دڵته‌نگى و تورِه‌بوون دكات ؟؟ ئه‌ى له‌كوێى رێگاكانه‌ كه‌ مرۆڤ هه‌ست به‌ ذيان و له‌كوێى رێگاكانه‌ هه‌ست به‌ " مه‌رگ " ده‌كه‌ين ؟؟ )) ئه‌م پرسيارانه‌ , هه‌رهه‌موويان له‌ سه‌ر رێگاكان , ئه‌وا له‌ بير و ئه‌ندێشه‌كانى ڤان كوخ دروست بووه‌و هه‌ريه‌كه‌يان شايه‌تى و سه‌روه‌رييه‌كانى خۆيمان بۆ ده‌نووسێته‌وه‌ , كه‌ رۆذێك له‌ رۆذان ڤان كوخ تێياندا داماوه‌ و سڵه‌ميوه‌ته‌وه‌و ترساوه‌و راماوه‌, پێكه‌نى وه‌ , گرياوه‌ .

ڤان كوخ هه‌ميشه‌ له‌ ناديارى ئاسۆكاندا ترس داى گرتوه‌ , ترسێك كه‌ له‌و ديويه‌وه‌ سێبه‌رێكى تۆخى (مه‌رگ ) مان بۆ ره‌سم ده‌كات و بۆنه‌ كانى مه‌رگ بڵاوده‌كاته‌وه‌ ...

قه‌له‌ره‌شه‌كانيش به‌شێكى گرنگن له‌ پێكهاته‌ى هێڵه‌كاندا .. هێڵى ره‌شى شكاوه‌ن , كه‌شكانه‌وه‌كانيان له‌ گۆشه‌يه‌كدا به‌ ئه‌ندازه‌يى و هيچ نه‌رمى و هارمۆنيه‌تێك له‌و گۆشانه‌دا به‌دى ناكرێت  , كه‌ رێك رۆحى شكاو و وورد و خاشى ڤان كوخ مان بۆ  ده‌خه‌نه‌ سه‌رپانتايى فۆرمه‌كه‌ , رۆحى شكاوى مرۆڤه‌ جوتيار وكرێكاره‌ چه‌وساوه‌كان  , ئه‌و مرۆڤانه‌ى به‌ش مه‌ينه‌تى و نيگه‌رانى رۆحى پرِاو پرِكردوون له‌ شكان , له‌لايه‌كى ديكه‌شه‌وه‌ په‌رش و بڵاوى رۆحى ڤان كوخ و هزر و بيركردنه‌وه‌يمان پێده‌ڵيچن , كه‌ هه‌ر وه‌ك سه‌ره‌تاو به‌رده‌مى سێرِييانه‌كه‌ تووشى قه‌له‌قيمان ده‌كه‌نه‌وه‌ .

قه‌له‌ره‌شه‌كان له‌ هه‌ردوو به‌شى سه‌ره‌وه‌و خواره‌وه‌ى تابلۆكه‌دا و له‌ سه‌ر پانتاييه‌كانى ئاسمان و زه‌وى و مه‌رگ و ذيانى فۆرمه‌كه‌ دابه‌شكراوون , كه‌ لێره‌دا  باوه‌رِ و باوه‌رِنه‌بوون , خۆشى وناخۆشى , پێكه‌نين و گريان , شه‌وو و رۆذ , مه‌رگ و ذيان مان بۆ ئاماذه‌ پێده‌كه‌نه‌وه‌ .

رِه‌نگ

ره‌نگ له‌زۆربه‌ى هه‌ره‌ زۆرى كاره‌ هونه‌رييه‌كانى هونه‌رمه‌ند (ڤان كوخ ) بايه‌خ و گرنگى خۆى وه‌رگرتوه‌ و وه‌ك كايه‌يه‌كى كاريگه‌ر بۆ ناسنامه‌و ستايڵ و به‌ شێكى گرنگه‌ له‌ ته‌كنيكى پرِ له‌ توانستى ئه‌م هونه‌رمه‌نده‌, له‌كاره‌ هونه‌رييه‌كانيدا , , ره‌نگ پانتاييه‌كى سه‌رتاسه‌رى به‌ شێوه‌يه‌كى ئه‌و تۆ داگير كردووه‌ , له‌تابلۆى (كێڵگه‌ى گه‌نم  و قه‌له‌ره‌ه‌كان) دا

 

 

 

 

 

 

 

 


 

 

 

 

 Copyright (2008) Roshenbiry.com