نڤيسين : د . محمد سبيلا
وهرگێران ژ عهرهبى : عهبدوللا
پير
kadanie_peer@yahoo.com
بابهتێ مافێ مروڤى پويتهدانهكا زياتر وهردگريت ، چنكو يێ بويه
ئێك ژ هويێن خهباتا سياسى دژى دياردێن زورداريێ ، و ژ بو بهرگرى كرن
ژ مافێ مروڤى دژى زورداريا دهولهتێ و دهستههلاتێن وێ يێن ناڤهندى
،وژ بو دامهزراندنا دهولهتا ياسا و مافا .
ل
ههمدهمێ پويتهدانا فهلسهفێ ب بابهتێ مافى مروڤى زياتردبيت ژ بهر
ئهگهرا كێبركهكا توند د نێڤبهرا فهيلهسوفان و ياساپهروهران دا
بگشتى ل دور پێشتريا مافێ دايهلوگ كرنێ ل سهر مافێ مروڤێ ، سهربارى
وێ ژى بريارا تێئيخستنا رهوشهنبيريا مافى مروڤى د بهرنامێن خوێندنێ
كو كێبركهكا توند دنێڤبهرا بابهتێن وێ و ئهو بابهتێن دهبيت ببن
دا دروستكريه .
ئهڤ
كاودانه پرسيارهكا پێدڤى د ئازرينيت سهبارهت پهيوهنديا دنێڤبهرا
فهلسهف و مافى مروڤى دا ، و دهربارێ رهواتيا دايهلوگا فهلسهفێ ل
سهر ڤى بابهتى ولدور سيمايێن وى يێن گشتى .
لێره
، ب گشتى سێ تهرزه وتار دهربارێ مافێ مروڤى ههنه، يا ئێكێ وتارا
زانستى يه كو تارهكا سالوخهتدانكى و ئهكاديمى يه و نموونێ وێ ژى
سياسهتناسى يه يێ كو تێدا شێوازێ سيستهمێ مافێ مروڤى ديار دكهت .
ههروهها جور و نهوه و بژارێن وێ ، دهزگههێن نيشتمانى و دهولهتى
يێن ب پاراستنا وێ رادبن، تێكستێن ياسايى ، ريكلام ، پهيمان و
رێكهفتنێن نێڤ دهولهتى يێن ب مهبهستا وێ هاتينه بهستن .
بهرامبهر ڤێ وتارا زانستى يا بێ لايهنه كو وتارهكا دى گهشه
دكهت ئهو ژى وتارا ئايديولوژيه. يان وتارا خهباتگهرێ سياسى و
مافپهروهرى يه يێ كو سيستهمێ مافێ مروڤى د كهته ئاميرهكێ
بهرخودانێ دژى ڤێ دهستههلاتێ يان ئهوا ههنێ دا .ئهڤ وتاره
ههلگرێ داخازگهر و هاندانگهر و خهباتگهريهكا ئاشكرايه .
لێ
شێوازێ سێيێ ، وتارا فهلسهفيانه يه ل دور مافێ مروڤى ، ئهو ب پشت
راستى نه وتارهكا زانستى و نه ئايديولوژيه ، سيمايێ وێ يێن
سهرهكى ئهوه وتارا پرسياركهره پتر كو وتارهكا راپورتگهر بيت .
ب گشتى سێ شێوازا وهردگريت .
I.
-
وتارا
ئاشكراكهرا خهيال وهبهرهێنانێ :
ژ سيمايێن فهلسهفا سهردهم وهرگرتنا ههلويستهكێ ترسيار و
گومارنكهر ل بهرامبهر پرانسيپێن گشتى ، كو ديار دكهت كانێ چ حهز و
ئيرادێن هێزێ يان وهبهرهێنانێن ئابورى ، ئايديولوژى ، سايكولوژى ل
پشت ههنه. پرانسيپێن وهك ئێككبوون ، ئازادى ، ماف ، ديموكراسيهت
وسوسياليزم ئهو د خودێ خودا ب بههانه ، لێ د بهرههڤن بهێنه
بكارئينان بو وهبهرهينان و ڤهچراندنێ ژ لايهكى كهسا ، كوما يان ژى
دهستهكا بژارا چڤاكى ڤه ،ب بنه كهڤلوژانك بو ڤهشارتنا ستراتيژيێن
دهست ب سهرادگرتنێ .
وتارا مافى مروڤى بخو ناهێته پاراستن ژ ڤان وهبهرهێنانا چ ل
سهر ئاستێ ناڤخويى يێ ههر وهلاتهكى ، كو ژلايێ دهولهتێ يان
پارتێت سياسى ڤه دهێته ب كارئينان يان ژى ژلايێ هندهك كومێن پيشهيى
ڤه
وهكو ماڤپهروهران ، پارێزهران يان ماموستايان ههر ئێك ب رێيهكا
خويا تايبهت ڤه . ههر وهها سيستهمێ مافپهروهرى ژ لايێ روژئاڤا
ڤه ( جيهانا ئازاد) وهكو هێزهكا كاريگهر دژى كهمپا سوسياليستى يا
بهرێ يان ژى بو ستاندنا مافێ مايتێكرنێ دژ هندهك دهولهتان ژێر ناڤێ
پاراستنا مافێ مروڤى هاتيه ب كارئينان.
لايهنێن فهلسهفهيانه يێن نوى پالپشت و بنهمايێن هزرى يێن
هاريكارن بو پێش ئێخستنا ههلويستێ ترسيار وگومانكهر بهرامبهر
پرانسيپێن گشتى پيشكيش دكهن. راڤهكرنا دهروونى بهرێخوه ددهته
پرانسيپا ب پهيوهنديا وان دگهل ئهزا بلند (الانا الاعلى)، و
بهرێخوه ددهتێ ژ كوژيكێ كو ئهوستراكتورهكا هزرى يا بارڤهكهره
(تعويچيه) يان خاپاندنه ل سهر خودى بخو . ئهڤێ چهندێ چ پهيوهندى
ب پرانسيپێن كومێ ڤه بن كو پشكهكن ژ هزركرنا بكوم ياكو ب كارێ
بارڤهكهر رادبيت يان رهنگه ههڤسهنگييهكێ د دهروونێ كومێ دا
دروست دكهت ،يان پهيوهندى ب پرانسيپێن تاكه كهسى ڤه ههبيت كو
راڤهكرنا دهروونى بهرێخوه ددهتێ د كوژيكێ كارێ وانێ سايكولوژيا
بكوم يان تاكه كهسى دا.
وهكو ڤى ههلويستێ گومانكهر ل جهم (نيچه)ى دبينين يێ كو
پرانسيپا ب ستراكتورێن رهوشتان ددانێت و كهڤلوژانكێن فێلبازيێ
ههلدگرن و دهربرينهكا نخافتى ژ ئيرادا هێزێ دكهن . وهكو پێشى
نوكه (نيچه)ى د پهرتوكا خودا ( ئيرادا هێزێ )دا ماف لديف ياسا ئهو
ماف دارشتى پێناسه كريه و دهربرينێ ژێ دكهت كو ئهو دهربرينێ ژ "
حهزا هێلانهڤهكا ههتاههتا بو تهرازيا (يان پهيوهنديێن ) هێزا
نوكه بو وى لايێ نوكه دگهل دا " دكهت .
ب نێرينهكا نێزيكى ڤێ (ماركس ) پرانسيپا وهكو خهيال يان
خاپاندنا چيناتى ددهت نياسين . وهها دياردكهت كو ياسا و لايێ
بهرامبهر ماف ههر دوو رهنگڤهدانا پهيوهندا هێزا ئابورى ،سياسى
نه يێن سهروهر دچڤاكى دا.ههروهها (ئهلتوسير ) ياسايێ وهها ديار
دكهت كو ئاميرهكێ ئايديولوژيايه كارێ وێ ژى ب ياساكرنا و هيلانهڤا
ههتاههتا يا دهستههلاتێ يه و كونترولكرن ب خاپاندنێ و ڤهشارتنا
پهيوهنديێن كونترولكرنێ ل ژێر دوورشمێن رهوشت و پرانسيپێن بهرزه.
فهلسهفا سهردهم ژى ل ڤى رويێ ههلگرێ بێهنا ئاشكرايا
(نيچه)ى دهرنهجوويه . ( ميشل فوكو ) بهرێخوه ددهته پرانسيپى كو
فهشێرێ كومهكا هێزايه ، ياسايێ ب جهنگهكێ ههلكرى ب چهند هويێن
دى ددهته نياسين. بنهمايێ سهرهكى كو ڤێ ديتنا (فوكو)ى ئهڤێ
دووماهيێ (دولوز ) ى ئاماژه د خوێندنهكا خودا ل سهر (فوكو)ى كريه
كو فهيلهسوفێ دهستههلاتێ يه هيچ جاران نههاتيه خاپاندن ب گوتنا
" دهولهتا ماف و ياسا " چ جاران د ميحرابا وێ دا رونهنيشتييه جنكو
ئهو وهها ديار دكهت كو ههردهم ل پشت ماف و ياسا ئيرادا
كونترولكرنێ ههيه .
روحا فهلسهفا سهردهم يا باركريه ب ترسيان و گومانێ
بهرامبهر ماف و ياسا و پرانسيپا جنكو ئهو دبينيت ل پشت مافا
بهرژهوهندى و حهز يێن ههيى ، ل پشت ليستا پرانسيپا ليستا
بهرژهونديێن ڤهشارتى ههيه . ياسا يان ماف لديف ڤێ ديتنێ دهربرينێ
ژ هێزێ دكهن كو خو ل سهر شێوازێ مافان و ل سهر شێوازێ ئيرادا گشتى
بو خێرێ پيشكيش دكهت.
II.
- وتارا ههلوهشاندن و هزركرنێ د مهرجێن
شيانێ دا .
هندهك لايێن فهلسهفا سهردهم هندهك جوره ڤهكولينێن
فهلسهفى پراكتيزهدكهن ب ههلوهشاندنا تێكهه و تيورێن ڤهكولينهر
لسهر بنهمايێن هزرى (چڤاكى) يێن دوير و وهلێ دكهن دشيانێ دا بن.
مهرچێن چڤاكى يێن شيانێ بو دامهزراندنا مافێ مروڤى
دامهزراندنا چڤاكهكێ سهردهمه ، و پهيدابوونا رهنگهكێ نويى يێ
رهواتيێ د بێژنێ رهواتيا بابهتى يان دهزگههدارى. كهس دهێته
گوهرين ل ژمارهكا ناديار د ههڤسهنگييا چڤاكى دا بو هاولاتيێن خودان
ماف(Sujet de droit
)
بهشدارهكێ جالاك(sujet
)
دبياڤا سياسى دا .
مهرجێن هزرى يێن شيانێ(Conditions
de pensabilité)
ژ بو سيستهمێ مافێ مروڤى مروڤاتى يه د ئاماژهپێكهرێ خو يێ
فهلسهفى دا نهك رهوشتێ دا . ئهو خواست ل سهر پێشكهفتنا
نێرينهكا نوى بو مروڤى رادوهستيت وهكو گياندارهكێ هوشدار ، ئازاد ،
مريد و جالاك ، بهرپرس لديف دا ئهو دێ بيته چهق و ژێدهر د زور
پروسێن ديروكيدا .
مروڤاتى (Humanisme)
پاشژێدهرێ هزرى و ژێدهرێن فهلسهفى يێن سهرهكى يه بو مافێ مروڤى
و جوره ميتافيزيكهكه ب ديتنا (هايدگهر)ى ، ئهو چ ديتنا فهلسهفى
يه كو بوجوونهكا دياركرى بو گياندارهكى و بوجوونهكێ بو راستى يێ
دروست دكهت .
هوتوڤه مروڤايهتى دبيته پالپشتێ سهرهكى ل مروڤايهتيا
مافپهروهرى و ياساپهروهرى ، ئهڤ جوره ڤهكولينه د رههێن
فهلسهفا سيستهمێ مافى مروڤى دا يان د مروڤايهتى دا بخوه
بنهمايێن وێ د فهلسهفا (هايدگهر)ى و لايهنێن فهلسهفى يێن
كارلێكهر دا دبنين .(ديريدا ) ئاماژێ ب وێ پهيوهنديا لێك سوار و
تێكرا دنيڤبهرا نهمروڤايهتيا نوى و وتارا مافى مروڤى ديار دكهت .
ههر وهها ئاماژه بدوو لايهنيا كو دهبيت فهلسهفيانه مروڤاتى يا
كو بنهمايێ فهلسهفى يێ سهرهكى يێ مافى مروڤى يه بهێته
ههلوهشاندن ،پێدڤى يه بهێته رهخنهگرتن، لێ ئهو وهها دبينيت كو
وتارا مافى مروڤى وتارهكا پێدڤى يه د لايهنێ سياسى دا جنكو ئهو دژى
توتاليزمێ يه .
بنهمايێ دوويێ يێ كو پالپشته بو سيستهمێ مافێ مروڤى ئهوه
مروڤاتى يا مافپهروره (Humanisme juridique
) ،
ئهڤا دووماهيێ پێكدهێت و دادمهزريێت بو بهرچاڤكرنا مروڤى وهكو
بكهرهكێ ياسايى (يان خودان ماف
sujet de droit)
و بكهرهكێ سياسى وهكو هاولاتييهكێ ياسادانهر چ وهكو خودێ تاكه
كهسى يان ژى وهكو خودێ كومێ (گهل ).
ئاماژاپێكهري بهرجهستهى بو مروڤاتيا ياسادانهر ئهوه جێبهجێكرنا
هاولاتي وهكو بهشدارهك وبكهرهكێ سياسي و گهل وهكو بكهرآ
سياسي ل سهر ههردوو ئاستێن تيوري وپراكتيزى بيت. مافآ كهسى يه يێ
ئازادبيت دبوچون وهزركرنآ دا ، ئهڤه مافێ وى يه كو خودانآ هزرين
خوبيت ، ههروهها مافآ كهسى يێ ئازادبيت د كار و ههلويستآ خو دا ،
يانكو مافآ وى يه شيانا كاركرنێ ههبيت يان خودانێ كريار و چالاكيێن
خو بيت ههروهها مافێ گهله كو خودانێ چارهنڤيس ، كريار وبريارێن خو
بيت.
III.
-وتارا رهسهنانهيا فهلسهفيانه:
ئهگهر وتارا ئێكآ وتارهكا ترسيار وگومانكهر بيت ،وتارا
دوويآ گهريان ل دور مهرجێن شيانێ و ژێدهر و پاشژێدهرێن فهلسهفى
بيت ،شێوازآ سيآ خودان سيماييهكآ دامهزرێنهر ورهسهناتيه،ئهو
ليگهريانآ ل رهه وهزرێن دامهزرێنهر بو مافآ مروڤى دكهت ود
ههردهمدا ههلگر وپێرێزێن هزري نه يێن كو ئهڤ و تاره تێدا
پهيدابووي و مهزن بووي وستونێن هزرى يێن سهرهكي نه كول سهر
راوهستيايي .ئهو بگشتي سآ تورێن هزرينه: ئازادي ، گرێبهستيا جڤاكي
، مافآ سروشتي.
ياپشت راست ئهوه كو وتارا مافي مروڤ يا هاتيه گريدان ب
گورانكاريێن هزري وفهلسهفي يين مهزن ڤه د هزرا روژئاڤا سهردهم
دا. ئهوێن كو كێشايه سهر ديتنێ بو مروڤي ، سروشتى ،ديروكێ ههروهها
كێشايه سهر خورستێ زانينآ بخو، لێ ژێدهرێن فهلسهفيانه بو تێگههآ
مافي مروڤى هاتينه گرێدان ب سآ هزرێن چهقى ڤه يين كو دبنه بربرا
پشتا ڤي سيستهمى.
بيروكا ئازاديێ :ب گشتي مافآ مروڤي د هێته دابهشكرن
بوماف|ئازادى وماف|قهرد ، يان بو مافێن ليبرال و مافێن جڤاكي يان كو
نيڤشكآ مافێن هاتينه دياريكرن د ڤي سيستهمي دا ئهون ب كويرى
ئازادينه.مافآ ههبوونآ ئازاديا ههبوونێ يه ،مافآ تهناهي يآ
ئازاديا بزاڤتنێ يه,مافآ دهربرينآ ل دووماهيێ ئازاديا دهربرينێ يه
و هوتوڤه.
ئهڤ بيروكا ئازادي ياكو دبيته ناڤهروك وشێوازێ سيستهمآ
مافي مروڤى ،ههر ئهو پێناسهيه د فهلسهفا نوى دا بو مروڤي دهێتهڤ
زڤراندن . چنكو مروڤ ل جهم (ديكارت)ى گياندارهكێ بژاردنهكا ئازاده
.و ل جهم (كانتkant
)ى
وارگههآ ئازادى يێ يه ، ههروهها( هيگل) ئازاديا هزركرن وبرياردانآ
ئيك ژ سيمايين ديار ل جهم مروڤى دادنێت د سهردهمێن نوى دا.
هيگل دبينيت كو "ماف د ئازاديا خويهتي دا دبيته خالهكا
ڤهبر و چهقانه يا كو جياوازيا دنێڤبهرا سهردهمێن نوي وكهڤن دا
بهرجهسته دكهت"(فهلسهفا ماڤ)، ههروهها (روسو) ئازادى يێ ب
رهوشهكا سهرهكي يا مروڤي دادنێت ومافهكه ناهێته تالانكرن
وناهێته دهست تيوهردان (گريبهستا جڤاكي).
ب گشتي لايهنێن فهلسهفيانه يێن سهردهم مافي وهكو روى
يان جيبهجيكهرێ دهرڤه يێ ئازادى يێ دادنێن ، ئازادى جهوههرآ مافي
يه و ماف شێوازآ ئازادي يه.
ئهڤ بيروكا ئازاديآ يا فهلسهفا سهردهم ل دور وێ گههي
يه، وهكو پێناسهك بو مروڤآ سهردهم و جهوههرآ وى دهێته دانان
،وپشكهكا سهرهكى يه د مروڤاتيا نوى دا (Humanisme) ياكو ديتنهكێ ل سهر مروڤي دروست دكهت دامهزرايه
ل : هش ، ئيراده ، ئازادى.
بيروكا گريبهستا جڤاكى : بيروكا گريبهستا جڤاكى ژ بلى
دهركهفتنا وێ يا بێسهروبهر ژ لايێ ديروكى ڤه دبيته بيروكهيهكا
دور هێلى د فهلسهفا سياسى يا نوى دا ، و ناڤ و نيشانێن شورهشهكا
هزرينه بو ديتنا جڤاكى ،دهستههلاتێ و سياسهتێ. ئهڤ بيروكه يا
گههى د رههێن خويێن دوير دا د خويندنگهها مافێ سروشتى دا كو
(گروتيوسن ) ئێك ژ رێبهرێن وێ بوويه و ئاماژه دكهت كو " دهبيت
دامهزراندنا دهولهتێ لسهر هزرا سروشتى بيت بو ژيانهكا تهنا و
ئاڤهدان ب ريێا گهريان ل شهنگهستێن ياسايى يێن دامهزرايى ل سهر
هشى " ئهڤ بيروكه بو سوارێ گوهرينێن سهرهكى دبيروكا رهواتيێ (legalité)
دا يا كو بوويه دهستههلات .لديف ديتنهكا گريبهستانه ،دهزگايهكێ
مروڤاتى رهواتيا خو ژ گريبهستيێ د نێڤبهرا خهلكى دا وهردگريت . كو
ئهو گريبهست رێكخهرێ ئازادى و مافايه . وهسا رهواتيا سياسى و
جڤاكى دهێته گرێدان ب خودى مروڤاتى ڤه وهكو خودهكى بهرپرسيار و
كاريگهر جنكو يێ ئازاده .
بيروكا مافێ سروشتى : ئهڤێ بيروكێ شهرهنيخهك و
پێشكهفتنهكا مهزن يابخوه ڤه ديتى ،جنكو يا مايهڤه جهێ ململانێ
دنێڤبهرا راڤهكرنا زڤراندنا مافى بو دروستكهرى و راڤهكرنا زڤراندنا
مافى بو سروشتى . ههروهها ڤێ بيروكا دووماهيێ گورانكاريهك ل سروشتێ
خويێ دهرڤه ديتيه، ئهو سهلماندنهكا سهرهكى يه د فهلسهفا
يونانيا كهڤن دا ،ياكو ل سهر مافێ سروشتێ ب تيگههێ خو يێ كهڤن ل
سهر نهئێكسانى و تهخهكرنا سروشتى يا فيزيا يا (ئهرستو)ى ل سهر
هاتيه دامهزراندن بو تێگههێ سروشتى ب رامانا خويا نوى ڤه رادبيت ،
ئهو سروشتێ مروڤانه يێ دامهزرايى ل سهر هش و پالپشته ب بنهمايێ
ئهنتولوژى يهكو دامهزرايهل سهر پرانسيپێ ئێكسانى يێن زانستێن
سروشتى يێن نوى ههر ل (گاليلو)يى دهست پێ دكهت سهلماندينه.
ل جهم (هوبز)ى ژى دێ بومه پێناسهكا مافێ سروشتى دهركهفيت
كو ئهلمهنتێن ههر سێ دهزگههێن مافێ مروڤى ب تێگههێ خويێ نوى ڤه
بخوڤهدكريت كو دبێژيت " مافێ سروشتى ئهو ئازديه كو ههموو مروڤان
ههيه كوب شێت شيانێن خويێن تايبهت ههر جهوا بڤێت بكاربينيت " و
پهيڤا "ههرجهوا بڤێت " يا ڤالانيه ل ئاماژا گرێبهستانه يا رێ پێ
ددهت و فهلسهفا (هوبز)ى ئهو فهلسهفا نويخازا سياسى يه بێ
بهرامبهر كوئاماژه پێدكهت . هوسا بيروكا ماف ، بيروكا ئازادى ،
بيروكا خويهتى و گرێبهست ئێك دگرن بو پێكئنانابنهمايهكێ فهلسهفى
بو سيستهمێ مافێ مروڤى د تێكههێ خويێ روژئاڤايى نوى دا .